OpOlska DrOga rzeczna. album

Projekt realizowany w ramach obchodów stulecia odzyskania niepodległości ISBN 978-83-953026-0-2

Odra – rzeka wspomnień i wyzwań | Część 2 | Zatrzymane w nurcie czasu. Odra w obiektywie Jerzego Stemplewskiego

Odra – rzeka wspOmnień i wyzwań

Część 2

Archiwum Państwowe w Opolu - Archiwalne Źródła Tożsamości, 2

Komitet naukowy:

Tomasz Ciesielski (Uniwersytet Opolski)

Norbert Kasparek (Uniwersytet Olsztyński, Archiwum Państwowe w Olsztynie) Wojciech Krawczuk (Uniwersytet Jagielloński, Archiwum Narodowe w Krakowie) Mirosław Lenart (Uniwersytet Opolski, Archiwum Państwowe w Opolu) Gianpaolo Romanato (Università di Padova; Pontificio Comitato di Scienze Storiche) Krzysztof Stopka (Uniwersytet Jagielloński, Muzeum Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego) Gianni Venditti (Archivio Segreto Vaticano)

Odra – rzeka wspOmnień i wyzwań

Część 2

Zatrzymane w nurcie czasu

– Odra w obiektywie Jerzego Stemplewskiego

(Opolska Droga Rzeczna. Album)

Wyboru dokonały:

Justyna Sowińska, Aleksandra Starczewska-Wojnar

Wstępem opatrzył: Sławomir Marchel

Opole 2018

Archiwum Państwowe w Opolu - Archiwalne Źródła Tożsamości, 2

Patronat honorowy edycji:

Wojewoda Opolski, Prezydent Miasta Opola

Redakcja Językowa:

dr Małgorzata Iżykowska

Projekt okładki i opracowanie graficzne:

Mirosław Słomski

Na okładce wykorzystano fotografię autorstwa

Jerzego Stemplewskiego

Publikacja współfinansowana przez

Naczelna Dyrekcję Archiwów Państwowych, Urząd Miasta Opola, Opolski Urząd Wojewódzki Opolski Urząd Wojewódzki

Copyright

C: 0%

Archiwum Państwowe w O

tekst

polu

M: 100%

Y: 100%

C: 0%

K: 0%

M: 0%

Y: 0%

lub

K: 100 %

pantone: 1797 C

lub

pantone: process black 100 %

C: 0%

M: 0%

Y: 0%

K: 65%

ISBN 978-83-953026-0-2

Nakład: 500 egzemplarzy

lub

pantone: process black 65%

C: 0%

M: 0%

Y: 0%

K: 35%

lub

pantone: process black 35%

C: 0%

M: 0%

Y: 0%

K: 0%

lub

pantone: process white

Odra – rzeka wspOmnień i wyzwań

Patronat honorowy edycji:

Wojewoda Opolski, Prezydent Miasta Opola

spis treści

Sławomir Marchel

Opolski Reporter Kompletny ...................................................................................................................................................................................................................................................................8

I. Pod naszym niebem ....................................................................................................................................................................................................................................................................12

II. Z nurtem czasu .............................................................................................................................................................................................................................................................................22

III. Ujarzmianie natury ..................................................................................................................................................................................................................................................................40

IV . Mosty, przeprawy, rozwój ...............................................................................................................................................................................................................................................56

V . Potęga natury .................................................................................................................................................................................................................................................................................66

VI . Przestrzeń aktywnego wypoczynku ...................................................................................................................................................................................................................92

VII . Dawny nurt, nowa wizytówka miasta .............................................................................................................................................................................................................116

Ks. Manfred Słaboń

Nadodrzańscy Ślązacy ...............................................................................................................................................................................................................................................................................122

Opolski Reporter

„Dziennika Zachodniego”, „Słowa Powszechnego”, „Katolika”, „Gościa Niedzielne-Kompletny

go”, „Tygodnika Opolskiego”, „Super Expressu”, „Panoramy Opolskiej” i „Przekro-ju”. Fotografował najważniejsze wydarzenia i życie codzienne mieszkańców regionu, co zaowocowało kilkudziesięcioma wystawami. Do najważniejszych z nich należały: Jerzy Stemplewski, którego fo-

• „Fotografia Prasowa”, wystawa zbiorowa

tografie mogą Państwo podziwiać

opolskiego środowiska dziennikarskie-

w niniejszym albumie, z pewnością na

go (1972, Klub Związków Twórczych

miano Opolskiego Reportera Kom-

w Opolu),

pletnego zasługuje. Nie tylko bowiem

• „Dziecko w fotografii” (1981, Klub Spół-

należy do grona najdłużej działających

dzielczy przy ul. Kośnego w Opolu),

w naszym regionie reporterów, ale • „Sport opolski w fotografii” (1982, Klub przez swą aktywność i zaangażowanie

Międzynarodowej Prasy i Książki w Opolu),

w życie regionu stał się istotną częścią

• „Wizyta Papieża Jana Pawła II na Górze

opolskiego krajobrazu kulturalne-

św. Anny” (1983, Klub „Dziewiątka”,

go. Jeśli dzieje się coś interesującego

ZWM w Opolu),

w naszym mieście lub województwie, • „Budownictwo Sakralne Awangardą możecie być niemal pewni, że spotka-Sztuki Współczesnej na przykładzie Die-

cie tam pana Jerzego z nieodłącznym

cezji Opolskiej” (1985, Klub Stowarzy-

zestawem aparatów fotograficznych.

szenia PAX w Opolu),

Jerzy Stemplewski przyszedł na świat w Debrznie k. Koszalina, dnia 10 czerwca • „Wystawa Okręgowa ZPAP Polska Sztu-1945 r. Proces edukacji zakończył uzyskaniem tytułu magistra inżyniera budownic-ka Użytkowa” (1998, Galeria Sztuki

twa lądowego w ówczesnej Wyższej Szkole Inżynierskiej w Opolu. Drzemiąca w nim Współczesnej w Opolu),

niespokojna, artystyczna dusza nie pozwoliła mu jednak dłużej wykonywać w życiu • „Wenecja i Rzym” (1998, fotografie wyuczonego zawodu, z korzyścią dla opolskiej kultury. Jak sam bowiem wspomina, eksponowane wcześniej na wystawie

od czasu gdy jako jedenastolatek, podczas rajdu harcerskiego w Paczkowie, po raz okręgowej ZPAP PSU – Dom Kultury

pierwszy wziął do ręki pożyczony aparat PZO „Druh”, by uwiecznić nim obraz rzew Tarnowie Opolskim),

czywistości, zapłonęła w nim pasja fotograficzna. W 1966 r. podjął stałą współpracę

• „ Resume... prezentacja opolskiego środo-

z redakcją „Trybuny Opolskiej”. W tym samym roku Fryderyk Kremser, ówczesny wiska plastycznego” (1999, Galeria Mu-prezes, przyjął Stemplewskiego w poczet członków Opolskiego Towarzystwa Fotogra-zeum Śląska Opolskiego w Opolu),

ficznego. Jednocześnie pan Jerzy przez wiele lat społecznie kierował Harcerską Agencją

• „Wystawa fotografii – Zamek w Mosz-

Fotograficzną przy Opolskiej Chorągwi

ZHP. Dla „Trybuny Opolskiej”

nej” (2000, Galeria Klubu Związków

początkowo wykonywał głównie

zdjęcia z wydarzeń sporto-

Twórczych ZPAP Polska Sztuka Użytko-

wych. W latach dziewięćdziesią-

tych poprzedniego stulecia

wa, Pub Maska Opole, Rynek),

postanowił zająć się fotografowa-

niem krajobrazów, zarów-

• „Były Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej

no w przestrzeni miejskiej, jak

i w plenerze.

Ryszard Kaczorowski w Opolu” (2005,

Urząd Miasta Opola),

Przez ponad pięćdziesiąt lat

twórczej pracy pan Jerzy • „Opole i festiwale opolskie” (2008, In-współpracował z redakcjami

wielu czasopism, w tym:

stytut Polski w Berlinie),

8

• „FOTOGRAFIA 44” – wystawa in-

dywidualna prezentująca 44 lata pracy

twórczej 1966-2010 (2010, Wojewódz-

ka Biblioteka Publiczna w Opolu),

• „Opole – miasto Niemena” (2012,

Oberhausen),

• „Jan Paweł II Śląskowi Opolskiemu…

na fotografii Jerzego Stemplewskiego”

(2014, kościół parafialny w Ścinawie

Małej),

• „30 lat ZPAP PSU Okręg Opole – wy-

stawa zbiorowa (2015, Muzeum Śląska

Opolskiego),

• „Wzgórze Uniwersyteckie na fotografii

Jerzego Stemplewskiego” (2015, Mu-

zeum Uniwersytetu Opolskiego),

• „Pół wieku Opola na fotografii Jerzego

Stemplewskiego” (2017, Galeria PKP

na Dworcu Głównym w Opolu),

• ”Niepowtarzalne Opole, miejsca i lu-

dzie w okresie 1966-2017” (2017, Ga-

leria Błędne Koło, Politechnika Opol-

ska, Katedra Architektury),

• „Niepowtarzalni Opolanie” (2017, Ga-

leria Kinopleksu HELIOS),

• ”Opole – stolica polskiej piosenki”

(2018, Dom Kultury w Rydze),

• „Opole – mój dom, świat jest tam, gdzie

my jesteśmy” (2018, Miejska Biblioteka

Publiczna, Galeria „Zamostek”).

W 1996 r. Jerzego Stemplewskiego przyjął w swe szeregi Związek Polskich Artystów Plastyków Polska Sztuka Użytkowa.

Pan Stemplewski jest także nieocenionym edukatorem. Przez piętnaście lat uczył

młodszych adeptów fotografii w opolskim Państwowym Liceum Sztuk Plastycznych.

Do dnia dzisiejszego chętnie dzieli się swoją ogromną wiedzą i pasją prowadząc warsztaty i wykłady w regionie.

9

Zdjęcia wykonane przez Jerzego Stemplewskiego uświetniły dziesiątki publika-w Polsce, które warto w życiu zobaczyć” opublikowanych przez Wydawnictwo Muza.

cji albumowych, reklamowych, a także naukowych i popularnonaukowych. Znaj-Fotografie wykonane dla Poczty Polskiej w latach 1995-1996 posłużyły jako wzorce dziemy je między innymi w wielotomowym cyklu „Kresowej Atlantydy” profesora widokówek prezentujących miasto i region, wydanych następnie przez tę instytucję.

Stanisława Sławomira Niciei. Były też ozdobą takich albumów jak „Opole. 150 lat fotografii oraz Dziedzictwo Kulturowe Powiatu Opolskiego”, a także „1000 miejsc W uznaniu pracy dla promocji regionu, miasta oraz rozmaitych organizacji, któ-

re funkcjonują w naszym województwie, pan Stemplewski otrzymał wiele odzna-czeń, wśród których znalazły się: odznaka honorowa przyznana przez Marszałka za zasługi dla Województwa Opolskiego (2017), odznaka za zasługi dla Miasta Opola (1989), srebrny medal za zasługi dla Związku Oficerów Rezerwy RP (2003), srebrna odznaka honorowa Polskiego Związku Filatelistów (2004), medal 60-lecia za zasługi dla Ludowych Zespołów Sportowych (2006), krzyż jubileuszowy 95 lat Związku Inwalidów Wojennych RP (2015).

Prywatnie Jerzy Stemplewski jest od ponad pięćdziesięciu lat szczęśliwym mężem Ilony.

W maju 2017 r. wraz z małżonką otrzymał medal za długoletnie pożycie małżeń-

skie od prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej, Andrzeja Dudy.

Zastępca Dyrektora

Archiwum Państwowego w Opolu

Sławomir Marchel

10

Zapraszam

do wspólnej wędrówki z biegiem Odry,

w której obrazom z przeszłości

towarzyszy gawęda księdza Manfreda Słabonia.

Jerzy Stemplewski

fot. Bogusław Szybkowski

i. pOd naszym niebem

Opole z lotu ptaka, 2010

Zdzieszowice, 1998

Koźle, 1998

Opole z lotu ptaka, lata 2010

13

Opole Zaodrze, ok. 2004

14

Opole z lotu ptaka, 2004

Opole, wyspa Bolko, 2004

Opole z lotu ptaka, 2004

17

Opole z lotu ptaka, 2004

18

Opole z lotu ptaka, 1994

19

Opole z lotu ptaka, 2004

20

Opole zimą, 1998

21

ii. z nurtem czasu

Kędzierzyn-Koźle, 2016

Opole, budowa stołówki Urzędu Wojewódzkiego, lata 70

Opole, budowa osiedla na ul. Spychalskiego, lata 70

23

Opole, bloki przy ul. Spychalskiego widziane z drugiej strony Odry, 1978

24

Opole, barka na Odrze, lata 70

25

Opole, amfiteatr, 1967

26

Opole, amfiteatr, 1969

27

Kędzierzyn-Koźle, 2016

28

Kędzierzyn-Koźle, 2016

29

Kędzierzyn-Koźle śluza, 2016

30

Kędzierzyn-Koźle, Promenada Księdza Ludwika Rutyny, 2016

31

Opole, Restauracja Starka, 2014

32

Opole zimą, 2009

Opole, 2008

34

Opole, 2008

Opole, hotel i restauracja Starka, 2008

35

36

Opole, 2008

Opole, Most Piastowski, 2006

iii. ujarzmianie natury

Śluza na wyspie Bolko, Opole, 2018

Opole, 2008

41

Jaz, Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

42

Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

44

Jaz, Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

45

Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

47

Jaz, Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

48

Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

49

Śluza, Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

W porcie, Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

50

W porcie, Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

51

Sluza, Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

52

Śluza, Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

53

Sluza, Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

54

Śluza, Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000

55

iV. mOsty, przeprawy, rOzwój

Opole, budowa mostu na ul. Spychalskiego, 1999

57

Opole, budowa mostu Sybiraków, lata 60./70.

58

Opole, budowa estakady przy moście Sybiraków, lata 60/70.

59

Opole, remont Mostu Piastowskiego, 2005

60

Opole, budowa mostu na obwodnicy, ok. 2000

Opole, budowa mostu na obwodnicy, ok. 2000

61

Opole, budowa mostu na obwodnicy, ok. 2000

62

Opole, budowa mostu na obwodnicy, ok. 2000

63

Opole, budowa mostu na obwodnicy, ok. 2000

64

Opole, budowa mostu na obwodnicy, ok. 2000

65

Okolice Czarnowąs, 2010

V. pOtęga natury

Opole, powódź, 1997

Opole, powódź, 1997

Opole, powódź, 1997

71

Opole, powódź, 1997

Opole, powódź, 1997

Opole, powódź, 1997

Opole, powódź, 1997

Opole, powódź, 1997

Opole, powódź, 1997

Opole, powódź, 1997

Okolice Czarnowąs, 2010

84

Okolice Czarnowąs, 2010

85

Okolice Czarnowąs, 2010

86

87

Okolice Czarnowąs, 2010

88

Okolice Czarnowąs, 2010

89

Okolice Czarnowąs, 2010

Vi. przestrzeń aktywnegO wypOczynku

Opole, Park Nadodrzański, 2018

Opole, zawody kajakarskie, lata 70

94

Opole, zawody kajakarskie, lata 70

95

Opole, zawody kajakarskie, lata 70

96

Opole, rajd festiwalowy, lata 80

97

Opole, treningi kajakarzy, 2002

98

Opole, treningi kajakarzy, 2008

Opole, rejs statkiem Opolanin, 2018

100

Opole, rejs statkiem Opolanin, 2018

101

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

102

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

104

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

105

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

106

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

107

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

109

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

110

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

111

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

112

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

113

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

114

Opole, Piknik rodzinny w Parku Nadodrzańskim, 2018

115

Vii. dawny nurt, nOwa wizytówka miasta

Opole, Kanał Młynówka, 2016

Opole, Kanał Młynówka, 2014

117

Opole, Kanał Młynówka, 2013

118

Opole, Kanał Młynówka, 2018

119

Opole, Kanał Młynówka, 2012

120

Opole, Kanał Młynówka, 2018

121

ks. manfred słabOń

światową jeszcze osie drewniane. Staniszczanie – zwłaszcza gdy utrudzeni wozacy nie smarowali starannie osi – mieli na poranną pobudkę koncert furmańskich skrzypów, zgrzytów na wiele osi i słyszeli apel o klasztorną pracowitość. A może były to zapowiedzi współczesnych szarpidrutów. Proszę wybaczyć, choć to tak po śląsku, żartobliwe zakończenie wstępu.

NADODRZAŃSCY ŚLĄZACY

Budowa barki rzecznej

Łodziołz łowioł skutnika, szifbauera. Ejźli sie chciało łódź zbudować, trza sie boło znojś Wstęp

szifbałeróf. Szifbauer boł ciejślóm, stolołrzym, kowołlym i niekedy tes łodziołrzym. Piyrwy ze zelazła nie robiyli barkóf. Trza bóło postarać sie ło drzewo. Tyn, co budowoł, kupioł w lejsie Nadodrzańscy Ślązacy zwani „Łodrzikóma, Odrzikóma lub Odrzakóma” rozwijali swoją i poción na piyle… ja, doł pociónć. Drzewo ryncnie juz przi Łodrze na stocni bóło łobrołbiane.

krainę dzięki spławnej i rybnej rzece, żyznej ziemi, otwartości na zdobycze techniki, w atmosferze Rankón łobciynte, piołun (piłą) abo siekierom łociesane. Przodzi boło załozone dno, chtore zagrożeń typowych dla pogranicza. Cystersi, norbertanie, franciszkanie wnosili tu wielki wkład: bóło połóncóne ze progóma. Progi łóncono ze dnym kołkóma ze drzewa. Mioły dwadziejścia szerzenie kultury rolnej, umysłowej; początki działalności przemysłowej od Rud po Wrocław, do trzidziejści cyntymejtróf. Rube trzi do śtyrych cyntymejtróf. Świdrym rankóma sie wiertało wzdłuż rzeki Małej Panwi. Z wdzięczności dla zakonników – norbertanów, szerzących oświatę dziury na kołki. To było połóncynie progu z dnym. Po miymiecku progi sie zwały «bladen».

wokół Czarnowąs, jeszcze dzisiaj dobrzenianie mówią na nauczyciela „zołk” – od „zołkónnik”

Sie rozchodziyło, jak wysokoł ta barka miała być? Cy 1,5 metra? Nołwiyncej do dwóch mejtróf

– zakonnik. Cykliczne zmaganie się z żywiołem wody rzecznej, głęboka religijność, utrwalana wysoky budowali. Nołprzód, zeby połóncyć dno z burtóma musóm być ustawióne wryngi.

więź rodzinna, pracowitość, kształtowały często człowieka o silnym charakterze, nie cofającego Wrynga to zelazny winkel. W blank starych łodziach te wrangi bóły robióne z korzyni, co się przed trudami, pełnego inwencji, rozwijającego często milcząco swą podmiotowość. Lepiej stwołzały prosty kónt. Abo ze dymbowych gałonzi, co sióngały – powiydzmy – mejter do dna zrozumiemy trud budowniczych i właścicieli barek rzecznych, żeglarzy, jeżeli przyjrzymy się i mejter abo do dwóch do burtów. Bez zima łajziyli po lejsie i sukali wrangi. Nofse łodzie były mazurzącym „krysiokom” (pow. opolski), „kobylołrzóm” (pow. strzelecki), żyjącym nieco wysoky i na drołpce trza było włajzić, sie piónć. Nołwiyncej bóło łodzi, co sło we Francyji dalej od Odry. W Ozimku osiem ton złomu układał w ciągu jednej zmiany hutnik w koszu tes wojzić. Co pasowało do szlojzów budowanych łod siedymnołstygo wieku. Łodzie, chtore z powrozów. Czeluść wielkiego pieca spalała je od spodu i wchłaniała z góry. „Piyrsy topowy”

miały 45 mejtróf dugości i syroky 4,6 mejtra, zabiyrały 220 tón ladunku tołworu. Te same z pruską dokładnością biegał do „laboru” (laboratorium), pilnując jakości wytopu surówki.

łodzi były juz tedy we Francyjej, Miymcach i na Łodrze. Boki bóły robióne z rubych bołlóf, Nieco wcześniej Szymon Drzymała spacerował w małostaniszczańskich lasach, kosztując co miały łod łoziym do dwanołście cyntimetróf. Bołle do dwadziejścia metrów dugy bóły gliny. Gdy natrafiał na czystą, bez domieszki piasku – nie zgrzytała w zębach – wracał po wóz sosnowe. Pas-zejgóm łobz-inali bołle na łodzie. Wsystko z głowy robiyli bez cajchnóngóf.

żelazny. Do przywiezionej do młyna dodawał soli i formował z niej górny „kamień” młyński Tyn, przed chtorego bóła barka budowanoł yno pedzioł na wiela tón potrzebuje łódź i to bóło z gliny. Jego szlachetny potomek Wiktor Drzymała, dobrze znający mojego dziadka, hutnika wsystko. I to poradzioł Ślónzołk zrobić już sto lołt tymu i prandzej. Szifbałery w Dobrzniu i kościelnego Paula, opowiadał mi – zanotowałem 16 stron brulionu – o glinianym żarnie, mieli w zymi na randzie Łodry taki dugi piec. To bóła skrzinia na dwadzieścia metrów dugoł

starannie ściągającym koszulki z każdego ziarna i przygotowującym „pyncołk”. Przy pomocy i łoziymdziejsiónt cyntymejtróf syrokoł. Zeby załozyć dziób i zadek, rufa bołlóma, to musiały ręcznie obsługiwanej łuparki w „hejmiszy” w Fosowskiem w czasie jednej zmiany czterech te bole być warzóne w parze. Warzyło sie ze trzi, śtyry godziny. To tedy sło zagiónć i przibić

„rómbacy” łupało drzewo bukowe do suchej destylacji – każdy ok. 120 metrów kubicznych.

do wryngóf. Warzyli po jednyj bołli. Trzech chopa wartko sło z balkón łod pieca do Łodry. Na

„Rómbace moji nołmilejsi, peerelowske niewolniki, łupali ino na rannyj szichcie” (zmianie), jednym końcu balki były przibite do sztejby i windóm sie nacióngało, aze sie planka prziłozyła za 900 zł miesięcznej pensji w latach 1954-56. Ze Staniszcz Wielkich moi przodkowie przez do burty. Jak belka łogiyli, to jesce przibitóm deskóm fón ausyn jóm szterkowali, coby łostała pokolenia wraz z innymi hutnikami pieszo o czwartej rano wyruszali do huty w Zawadzkiem, zgiyntoł i nie popynkała. Dołwali jedna planka na drugoł. Łod dziuba napocli i łod zadku.

oddalonej o 11 kilometrów. Po dniówce wracali pieszo także wzdłuż hutniczego kanału, który Na kóniec pojśrodek. Miejli heble stolarsky, duta, strugi, kopyki do wyrómbowanioł, jak cojś biegł z Zawadzkiego do Kolonowskiego – zbudowany przed kanałem gliwickim. Słyszeli ci nie pasowało. Na haupt balek na dzióbie my gołdali sztejba. Do udichtowanioł łodzi bóły twardzi trudem Ślązacy, jak gospodarze wieźli obok Małej Panwi rudę żelazną z Tarnowskich żelazka, co sie zwały Dichteisen (n.). Kazdoł planka musiała być łobdichtowanoł. Dichtowali Gór do Ozimka. Do Staniszcz dojeżdżali ok. 4 rano – do huty w Ozimku musieli dojechać łod dna konopiym nasiónkniyntym smołóm, abo stare liny konopne bóły rozbiyrane, podarte na szóstą. Pełne koła wozu końskiego bez dzwonów i szprych miały przed pierwszą wojną na włosie, poskubane na nitki na Dichtwerk (n.). Wszystko dichtowanie bóło robióne fón 122

ausyn, bo to woda prziciskoł. Potym łódź bóła potarowanoł taróm. Druge dno bóło z deskóf bołtsman i synek. A jak bager bół na wóngly i para, to jesce dochodzioł hajcer. Bager cióng cołlowych i na to przised ladunek. Na kabina z przodku my gołdali «plichta, buda». Tan szalanda – bez robota boła prziwiónzanoł” (DobrzW, A. Kokott).

miyskoł bołtsman i synek. Podug tego, jakoł srogoł była łódź, tela tez kwadratmejtróf miała

„Dołwniejsze łodzie bóły jyno z drzewa. Potym szykowali burty ze żelaza, a dna łostały plichta – tak łokoło 10. Bóły dwa łóska ze sztruzakóma słómom nafilowane, piecyk, przed drewiane. Nieskorzej bóły całe z żelaza: dno i te pokłady, kandy chodziyli” (Odrowąż, 1995

kazdego szpint na jołdło i łoblecyniy, abo mieli szrancek wiynksy do kupy, co suzoł za stoł.

r., Józef Kazik, kapitan, l. 77).

W zadniej budzie miyskoł sztojerman (sternik) abo szifsajgner (właściciel barki). Na przodku

„Flołs gołdali starzi; szubryk tyz po ślónsku gołdali na próm. Na flołs dzisiej mogón łodzi bóły i dwie kajuty: 2,5 metra na 3 abo 3,5 metra. Miyskoł bołtsman kole marynołza.

wjechać narołs dwa traktory i śtyry przicepy. Kedyś na szubryk wjyzdzali furmanki kónne Na zadku tyz 2 kajuty i miyskoł sóm sztojerman, chtory boł cansto byz-icer (właściciel).

i boł tyz wónsy i krótsy. Przewojzióło sie wiosłóma, bunsztakyn, co mioł na dole zeheblowane

«Dekan» abo «Ferdek» sie gołdało na łódź, co bóła krytoł, do przewozynioł ladónkóf piyrsej na flach i ta woda bóła znóna, ze sło lzej. Szubryk boł piytnoście metrów dugi i śtyry syroki.

klasy. Piyrwejse łodzi niy miały mióna. Na kazdej musiała być tabula z miónym szifajgnera Cały zrobióny z drewnianych balóf. Bal bół ruby na łojsiymdziejsiónt milimetrów, a syroki i dzie miyskoł. Kozdoł musiała być zaregistrowanoł we zarzóndzie wodnym. Musiała tes być jak stamy urosły: dwadzieścia, trzidziejści cyntymejtróf. Burty były z balów na szejśdziejsiónt ajchowanoł, wymieziónoł. Tónaz musioł być wymalowany na dzióbie. Jak łódź boła fertich, cyntymetróf wysoke. Na dnie lezały krokwie śtyrdziestki, na chtorych lezała podłoga. Móg to na dziób fsadzóno, powiysóno wiyniec ze śfiyrkowych gałónzkóf z kfiołtkóma i szlajfkóma przewojzić łojziym tón. Drewnianymi kołkóma łóncóne bóły balki – zołdnych gwozdzi cerwiónymi, zielónymi, brónołtnymi i rozmajtymi. Bez całón piyrsoł rajza wiyniec wisioł

nie bóło. Ci, co mieli pole za Łodróm, to nie płaciyli za przewóz, ale za to płaciyli sztojer na dzióbie barki. Nie śfiynciyli łodzi, ale moze i być, ze pokropiyli śfiyncónóm wodóm”

(podatek) na gmina i przewoźnik boł z tego płatny” (DobrzM, 1996 r., Franciszek Szewczyk).

(DobrzW, 1995 r., Antoni Kokott, kapitan, l. 92).

Wyposażenie barki rzecznej – „nołczynie na łodzi”

Rodzaje barek

1. Najważniejszym wyposażeniem barki rzecznej był maszt, na który mówiono „zejgel”

(Segel, Segelmast, n.) albo „dróng”. „Mioł 20, a czansto i 22 metry. Mioł wiyncy linek Plałerka, wrocławskoł, berlinka, finomaska, szalanda

konopnych – a jedna takoł jeszcze móm – i sie nazywoł «hyca, hyclinka». Pomołgoł

łodziołrzóm przi dobrym wiatrze. Mioł tyż dróng kwersztanga ze śfiyrka. Dróng na dole

„Plałerka na szejset tón, bóła 77 do 80 metróf dugoł, 6 do 6,2 metra syrokoł”.

boł ciesany do łozyska barki, kaj bół wrazóny. Na wiyrchu mioł fanka, co pokazowała jak szoł wiater. Wiater sie zmiynioł i trza bóło sztangenryper łobrócić na drugoł strónan.

„Wrocławskoł na 500 tón, bóła 57 mejtróf dugoł”.

Zmiynioł sie szlag tyj rzyki, tak tyż trza bóło łobrołcać sztangynryplan. Mieli linka

„Berlinka wojzióła 350 do 400 tón; miała 44 metry dugojści”.

przi majście do postawiynioł go. Szła łod jego szpicy i bóła złónczónoł ze linkóm łod

„Finomaski woziyły po dwasta dwadzieścia tón. Tych było z pocóntku nołwiyncej. Sło ankerwindy. Bez kryncynie ankerwindy stołwiali i spuscali my mast” (Odrow, J. Kazik).

niymi jechać do Francyjej, Warsawy i nach Danzig – fsandzie” (DobrzW, A. Kokott).

Pod mostami pochylali go, salutując przechodnióm. Żeglarze mówili mi: „jak bół wiatr

„Finomaskóma, co bóły do 35 metróf dugy, woziyli kamiynie. Smiejściyły sie we to my zejglowali, a jak ni, to sztakóma my ciśli. Nołprzód my szli aze do dzióba, a potyn finomaskanale i beztóz sie tak zwały. Naprawiali niymi randy rzyki. Bóły tes ferwyndowane nazołd my cióngli ta sztaka ołs do zadku”.

na inkse roboty” (DobrzW, A. Kokott).

2. „Linka przi maście do postawiynioł mastu. Szła łod jego szpicy i bóła złóncónoł ze linkóm

„Szalandry bóły do wywozynioł urobku, wyciónganego ze dna bez bagry”.

łod ankerwindy i bez kryncynie ankerwindy stawiali my mast” (Odrow, J. Kazik).

„Szalanda to barka, łódź korytowoł, żelaznoł. Normalnoł łódź, a w niej wybudowane 3. „Hyca, hyclinka – linka przi zejglowaniu”. (Odrow, J. Kazik)

koryto, co mogón piołsek z wodóm przi bagrowaniu lołć z ryniyn do rzyki. Refuler, takoł

4. „Zagel boł z pótna drylichowygo – acht do zehn Blatt, (n.) szyroki, a dugi musioł być ze pómpa, co wypómpowała piołsek z wodón na dziury i wyrwy. Wyrwa, dzie woda wymuli, trzinołście metróf. Linkóma my go fcióngali do góry” (Odrow, J. Kazik).

podmuli” (DobrzW, A. Kokott).

5. „Ankerwinda” – podnośnik kotwicy. „Boła założónoł na podłodze dzioba i na rufie na

„Szalandy klapowe to pókorytowe łodzie, na chtore nabagrowało sie piołsek z wodóm i dzie zadku. Śtyry bóły na kożdej łodzi: dwie z przodku, dwie na zadku” (Odrow., J. Kazik).

bóły głymboke, głymbse place przi randzie, to sie wypuscało. Gołdali tes na nie «zelbst-entlader».

6. „Sztojerwinda” – dźwig steru. „Przimóntowanoł do łoja szterowego” (DobrzW, A.

Ladowali na nie okoła sejśdziejsiónt tón… do utrzimanioł zeglowności Łodry bez pogłymbianiy Kokott). „Miyndzy dwiema ankerwindóma na zadku stoła” (Odrow, J. Kazik).

jyj koryta. Na szalandach robiyli łodziołrze, co sie znali na wodzie” (DobrzW, A. Kokott).

7. „Sztojerhakyn to klupka hołk, drónżek dugojści jake piynć metróf. A bóły dugsze

„Bager” – pogłębiarka. „Na bagrze robiyło śtyrych łodziołrzy: bagermajster, mechanik, roztomajtej dugojści. Na kójńcu czynsze zerdzi – powiymy tak – siedym cyntymetróf 123

rube. A tyn hołk na jedny kóńcu mioł hamer, klubiczka, a na drugyn żelazny hołk ze abo inksyn powrozyn jak idzie cióngnónć barka, tam nie trza bóło jóm sztakować, dzie szpicóm. Tyn koł sużoł do pociskanioł barki ze ślojzy do nastympnyj barki abo supa, abo wygodniej boło jóm cióngnónć” (DobrzM).

do łodbiyranioł lin” (Odrow., J. Kazik).

18. „Hołczyk, do trzech mejtróf dugi. To przedużónoł lołska z hołkyn na kójńcu. Boł do 8. „Klubka to rónczka do chytanioł sztojerhakyn”.

wszystkygo: łodepchać, przicióngnónć – przedużónoł rynka”.

9. „Sztaka do przeciśniyncioł barki abo i dampfra na blisko, to zerdź śfiyrkowoł okoła 7 –

19. „Połczka” – wiosło. „Połczkon sie wyrglowało na zadku łódki, abo z boku dwóma 10 cyntymetróf ruboł, a dugoł jake siedym metróf. Bóły i krótse. Miała żelazne łokuciy połczkóma” (DobrzW, A. Kokott).

z jednyj stróny, a ze drugyj róncka, dzie sło chycić. To bóła tuplowanoł róncka, chtoroł

20. „Połczgable” – dulki (DobrzW, A. Kokott).

sie do ramiónóf prziłozyło i rynkóma chycióło. Róncki bóły wyrołbiane i na trzidziejści 21. „Szwapel – kij ze uwiónzanymi szmatóma do mycioł barki. Nastrzigło się połskóf cyntymejtróf. Jedna poła tyj róncki wystołwała za ramiyniym na zadku, drugo poła dzier-ze starych szmatów i nakładło sie na gwóźdź wbity do sztyla. Do wody się zamołcało, zoł jednon rankon. Tak sie ta łódź cisło do przodku. Cansto ramiyna boły łodciśnióne”.

zatónkało i czyścióło sie planki, po chtorych sie chodziyło. A bóły tyz kupne, gotowe”

10. „Handsztaka, zerdź śfiyrkowoł do pchanioł łodzi, kole dziejsiynć metrów dugoł. Na (DobrzW, A. Kokott).

jednyn kóńcu miała hamer, co nie uszkodzioł ramiynia, i do trzimanioł tej zerdzi, a na 22. „Szepajmer – wiaderko, na ftórym boła lina dwa mejtry dugoł. Marynołrz nabiyroł niym drugyn kójńcu bóło zelazło podobne do X, aby, jak sie cisło, nie wyślizgła z dna” (Odrow, woda z rzyki i loł na podłoga do mycioł”.

J. Kazik).

23. „Bróma” – ster. „Kozdoł łódź samospławnoł, ftoroł nie miała napyndu, nó takoł bez 11. „Wuchta. Jak my nierołz na piołch wjechałi, tedy trza bóło wuchta załozyć. Tóm wuchtóm napyndu, miała bróma, chtoróm kerowało sie barkóm. Bróma skłołdała się ze skrzidła, sło ta łódź z piołsku ścióngnónć. To bół taki dróng dwanołście mejtróf dugi i piytnołście łoje. Boła nałpiyrw z drzewa, łoje, sztojerhelm z dymba. Ta płytwa boła z bołlów cyntymejtróf ruby jak jedna racia łod kotwy (kotwicy). U stopy mioł ciynzke łokucie i do drzewiannych, z dziejsióntek wierzam, ósemki boły napewnie. Słyszało sie: «idź do brómy, tego boł ruby lyncuch – łogniwa 12 cyntymetróf. Lyncuch boł dziejsiyńć mejtróf dugi.

wyciś ta bróma, wypnij ta bróma w lewoł stróna abo na pojśczodek». Jak bół za mocny Dróng sie stołwiało do dna. Późniyj się zapinało lyncuch do tego drónga. Drugi koniec wiatrz, to musiała prziś do pómocy sztojerwinda. Druk boł, żeby kerować. Suchejcie jyno lyncucha zahołcoło sie do barki, i potyn bół taki hejbel, drónzek okoła dwóch mejtróf.

– to boł taki bót, a bót mioł tuleja, a bróma boła fsadzónoł na ta tuleja. Na nieftórych U jednego kóńca mioł trzi hołki i te hołki zakłołdało sie do tygo lyncucha i to sie rusało łodziach mieli take szele zrobione, take łobudowanie. W brómie i bócie boł sztojernagyl tyn hejbel, co sie zwoł szwyngel, rołz do góry, a rołz na dół i przekłołdało sie na tyn ze zelaza, co boł ruby jak ruła łod pieca, łod dziejsiyńć do piytnołście cyntymetróf, a dugi lyncuchu łogniwo za łogniwym corołz wyzyj, aze sie łódź cołfła z tego piołsku. Wuchta na meter dwadzieścia. Roztomajte bóły, na wiyrchu mioł pierściyn z rónczkom. Jak łódź

bóła wbitoł w tyn piołsek, i to sło barka z tego piołsku cołfnónć” (DobrzW, A. Kokott).

zachołczóła kajś, to jeszcze sie skrziwioł” (Odrow., J. Kazik).

12. „Szwyngyl. To takoł lołda (drewniany podnośnik). Jedyn hołk na drugyn boł zakłołdany 24. „Sztojerbina miała trepa i bóła nad budóm (kajutą). Trepa na sztojerbinie to dopylbret, i ta łódź sie rukła z tygo piołsku”.

takoł podwójnoł deska ze sceblóma poprzibijane do deski, zeby sztojerman sie nie 13. „Kluba. Takoł rolka zelaznoł, na ftorej wisiała kotwa (kotwica)” (Otmęt, 1995 r., kapitan, pokjołzdnoł” (DobrzW, A. Kokott).

l. 59).

25. „Sztojerhelm, łojo szterowe – dyszel sterowy na barce”.

14. „Bumsztaka ryncznoł, bumsztak do łodciskanioł barki, do łodpychanioł. Balek z drzewa 26. „Sztojerdila” – płetwa steru na barce (DobrzW., A. Kokot).

rubszy łod sztaki, co mioł u góry hamer (rzadziej hamerek) zrobiony przez stolołrza 27. „Sztojerbok” – podpora steru. „To planka, bołlka mejter dugoł, syrokoł do 60 cyntymejtróf.

z twardego drzewa, nołczanściej dymbowego. Takoł rónczka drewnianoł na dwie ranki, Boł wygrawerowany «Gott mit uns» (n.). Bół pod łojym, co jak sztojerdila dzie zahołcyła, a z drugyj stróny żelazne łokucie ze dwóma szpicóma, żeby do gróntu wchodziło i coby to łoje trzasło ło sztojerbok” (DobrzW, A. Kokot).

bumsztaka sie nie złómała. Żelazo tyż jóm cióngło do dna rzyki. Miała siedym do ośmiu 28. „Sztojernagyl bół ze zielazła, zawiysóny na końcu, na uchu barki, mejter dugi, 10

metrów. Przi wjyżdżaniu do kanału abo ślijze szło niym korigować łódź. Wciepowało się cyntymejtróf ruby” (DobrzW, A. Kokot).

bumsztak z boku na dziobie. Boły dwa bumsztaki naszykowane: z lewyj i prawyj zajty 29. „Szrejkbina to plac na łodzi kole dzióba, nad ladyraumym na przodku z desek, dzie leżały dzioba”.

naszykowane bumsztaki” (Otmęt, Sapok, ur. 1938 r.)

15. „Szreka – ci blank starzi łodziołrze gołdali na bunsztak szreka” (DobrzW, A. Kokott).

30. „Szrejkbina do manewrowanioł, miejsce manewrowanioł bumsztakóm, że nie trza boło 16. „Bomel – kloc, kwer, w poprzyk na linie zawiyszóny. Marynołrz lołtoł z nim we ślojzie, lołtać po ladónku, po wynglu”.

coby barka ło ściany nie tarła. «A bomel mi san dej… a tan go podłóż» – słyszało sie”.

31. „Cyppel, c-ippel (Zippel n.) to ruby dwa i pumetrowy powróz (moze być i do trzech 17. „Szmajslajna to powróz konopny abo syzalowy abo manilowy; dojś ciynki, na 30 mejtróf metróf dugi), zapiynty przi burcie barki, i suzoł do sztrekowanioł, ale nołbazyj do dugi. Na kójńcu mioł pleciónka, żeby go sło zawinónć i daleko ciepnónć. Szmajslajnóm bumsztakowanioł” (DobrzM).

124

32. „Buncypel to lina konopnoł ze pu metra dugoł, piynć cyntymejtróf ruboł. Zakłołdało się dobryn sztojermanym abo kapitanym, trza bóło poznać i jechać na roztomajtych łodziach jóm na bunsztak” (DobrzW, A. Kokott).

i dampfrach. Stare sztojermany mieli zwyczaj, że kożdy dziyń rano trza bóło całoł barka 33. „Buda, pomiyszkanie bosmana i synka (marynarza) na dziobie. Buda na zadku to spókać wodóm łod rosy. «Chopcy, marynołrz, rosa spókać». To już sie wiedziało, że jak sie pomiyszkanie loł sternika. Mieli ołfyn do łogrzywanioł i piec do warzynioł, ławki na z rana kotwica dźwigało i wycióngło, to podłogi spókać. Aż dzieci posły do szkoły, to całe garki, stół do jedzynioł, sztrołzaki we łóżkach. Na włosnyj żelaznyj barce mieli krzizyk familie pływały. Kobiyty łod sztojermana cy kapitana robióły za marinarza” (DobrzW, A.

powieszóny, obrazy Matki Boskej, Świyntego Mikołaja – bo to boł żyglołrz jak wiycie.

Kokott).

Buda miała ołberlicht z kratóma, aby zołdyn nie wlołz do budy. Na zadku w bokach boły 2. „Kapitón jako byamter bół jyno na dampfrach i łónymu podłygała resta, całoł załoga. Bół

i bulangi bez kratóf, ale ze szkłym” (Odrow, J. Kazik).

kapitónym, co broł łod firmy pinóndze i musioł niymi gospodazyć. Dampfer holowoł

34. „Linka łod bumsztaka” – linka przy żerdzi odpychającej. „Boła jednym kójńcym u burty na linie łodzi – mioł je uwiónzane. Łodpowiadoł za dampfer i łodzi, chtore cióng.

prziwiónzanoł, a drugim do kóńca bunsztaka, przi żelejzie. Miała dzierżeć tyn bunsztak, Sztojermany go tyz musiały suchać. Jak sztojerman zrobioł patynt na kapitana, to móg żeby nie wyskoczoł. A jak wlołz do ślómu, to go ta linka wycióngła. A jakby – nie dej być kapitónym. Kapitón musioł sie znać na kotle parowym i maszynie. W kozdej chwili, Boże – sie złómoł, to linka go mógła wycióngnónć” (Odrow, J. Kazik).

jak sie co stało, musioł umieć zastómpić kozdygo. Na śtrece sie dobrze znać. Po prawości 35. „Bómcypel nołleżoł do bómsztaka. Boł prziwiónzany do burty, dzie boł ring żelazny, na rzykach sóm szifsfiyrery” (DobrzW, A. Kokott).

co jak bumsztak my założyli do wody, to musioł tyż być zawiniony przi hamerze łod 3. „Szyper to zeglarz. Na Ślónsku gołdali «łodziołrz», a barzej na pónoc i zachód słysało sie bumsztaka” (Odrow, J. Kazik).

«szyper»” (DobrzW, A. Kokott).

36. „Bulaugyn to łokróngłe łokna na barce. Bóły tes łokna kwadratowe, trzidziejści na 4. „Bołtsman robioł przi ladowaniu, wyngel rozplanował. We ślojzie linóma wiónzoł barka śtyrdziejści cyntymejtróf ze dwiema sybóma”.

na połle linóm stalowym 22-24 mm grubojści. Po zaladowaniu wrzeszczoł do marynołrza, 37. „Kafejkesel, kociołek na kafej my mieli”.

co szorowoł: «Lej, niy żałuj tyj wody, bo na wodzie pływómy»”.

38. „Waszbek (umywalka) tes i 2 ajmra bóły”.

5. „Marynołrz – boł nołmodszy i musioł robić, co sztojerman i bołtsman kołzali. Szojrowoł, 39. „Kołzdy mioł do wazynioł swoje gorki”.

malowoł, szkroboł, łogiyń robioł w piecu. Nołczanściej miyszkoł z bołtsmanym”.

40. „Rajzyzak” (Reisesack, n.) – torba podróżna. „Jak sie rajza, łodziarka na zima skóńcóła, to 6. „Szternik, bosman i marynarz. Mało kedy praktykant po roku sie prziucoł. Po roku kozdy sfój dobytek zapakowoł do rajzyzaku i tak jechali do dóm marynarze i bołtsmany”.

abo dwóch szoł na marynarza i corołz wyżyj. Jak zrobioł patynt na szternika, to łostoł

41. „Szifsajgner mioł zadnioł budan. Tan bóła łosobnoł kuchnia i łosobnoł izba. Normalne, szternikym i móg sie swoja barka kupić”.

co w kuchni trza miejć. Nołcynia kuchynne i kochmaszina. W izbie szrank, wertiko, 2

7. „Szkuciołrze to byli ci, co zyjglowali i łodzie budowali. Jak dołwniejszoł generacjoł

łóska, stoł w zadniej kajucie loł stojermana.

łodzióma jejździyli, to ci sami sie łodzie budowali” (Odrow., J. Kazik).

42. „Chlyb łod matki my mieli na cały miejsiónc. Zeby chleby łostały śfiyze, to my je 8. „Szubować – pchać. Piyrwy szubowali barki sami ze sztakóma”.

zapakowali do zejgyltucha, do zagla. Blank w dziubie, dzie bóło chódno trzymali my 9. „Sztakować to pchać sztakóma” (DobrzM, 1995 r., pracownik stoczni, l. 63).

zywnojś. Masło my mieli w bónclikach. Miyso zapeklowane we bóncliku”.

10. „Bumsztakowanie to nadołwanie na dzióbie barce kerunku, dzie moł płynónć; dodatkowe 43. „Łódka na pómoc. Kozdoł barka cióngła za sobóm łódka do ratowanioł abo przejeżdżanioł

łobok steru – bo jako inacy – za pomocom rubego dróngu, chóry ze stróny wody łobity na lónd. Napynd to boła padla ryncznoł. Na dole plaskatoł, dwadziejścia abo trzidziejści żelazyn, a do góry rónczkón” (DobrzM).

cyntymejtróf szyrokoł. Do trzech metrów dugoł. Padlóm sie robióło ósymki. Na dwie 11. „Sztrekować, cióngnónć powrozóma. Nierołs i jedyn cióngnoł na sztausztufach”.

padle słuzoły dulki – take żelazne prynty, żeby padle nie wyskocóły. Take U z bolcym.

12. „Przejyzdzać bez gać” – przejeżdżać przez próg rzeczny (Kąty Op, kapitan, ur. 1912 r.) Dulka boła wkłołdanoł do boku łódki”.

13. „Prześlojzować to wjechać do komory ślojzowej, wody łopuścić abo dźwignónć i wyjechać”

(DobrzW, A. Kokott).

14. „Wytaklować mast – nasykowanie i postawiynie mastu tyz nołlezało do roboty na ślojzie”

Załoga barki i jej czynności

(DobrzW, A. Kokott).

15. „Ślojzować na hejbelwerku”. „Na Hołyncolernkanale je hejbelwerk, co łódź dźwigoł na 1. „Sztojerman boł kerownikym barki. Łodpowiadoł za ludzi, barka i ladunek. Robioł zech 35 mejtróf. Jakech robioł na barce jednego Niymca, to jak tyn hejbylwerk zrobili, toch za za sztojermana, potyn bołtsmana na łodzi holowanej bez parowiec. Chodzioł papiyry, list drugygo ślojzowoł” (DobrzW, A. Kokott).

przewozowy łatwić do bióra przeladunku. My jechali nierołz dwa tydnie łod Kojźla do 16. „Sztojerowanie łodzi” – sterowanie barką rzeczną. „Koła przi sztojerowaniu łodzióm Wrocławia. Za Breslau już niy bóło szlojzów i my jechali samospławym. Bóło nołs trzech nie bóło. Bóło łoje, sztoje(r)helm zrobióny ze drzewa dymbowego. Duge na 5 mejtróf, chopa na takyj barce bez napyndu. Łodzi nie boły jednake i dampfry tez ni. Zeby być 125

grubojści okoła 25 cyntymejtróf. Łoje bóło na zadku, na gabli, sztojernołglu, naglu. Bóło

«Schifferverein Gross Döbern» (n.). We kacmie na dece powiysónoł była małoł łódź i fana. Ta nad kajutóm, na wysokojści hiftóf, nó biodra” (DobrzW, A. Kokott).

kacma ze kacmołzym Keslerym i ta fana społlóne bez Rusóf. I koniec szifferferajnu!”

17. „Budiker (handlarz) na małyj drewnianyj łódce podwojzioł zywnojś do barki. Budiker we

„Łodziołrz zakrantny” – żeglarz przedsiębiorczy. „We Rattwitz (Ratowice, po 1945

C-igacicach kole Zielónyj Góry mioł zafse tes i wina becka – w pluciach mioł wino do Raduszowice k. Wrocławia) zyło połra starych łodziołzy, co umieli po ślónsku. Jedyn sie zwoł

przedanioł”.

Ślynzołk. Okoła 40 szifsajgneróf tan było. Łóni mieli tes gospodarstfo. Kobiyta gospodarzóła, 18. Zimówka: „Podug casu, podug sztrołmu my mujsieli na kanale sami łódź cisnónć, abo a chop jechoł na łodzi abo ze sfojymi chopcóma, abo ze cudzymi. Trzech potrzebowoł do na linie cy powrojzie cióngnónć. Po piyrsej wojnie we Hohencolernkanale rołs, a na pómocy. Byli to ludzie bardzo zakrantni. Łodziołrz Daniel Mehl z kobiytóm przicióng jako Finófkanale zafse my musieli cióngnónć barka bez (ponad) 45 kilomejtróf na dziyń, piyrsy do Dobrznia. Jego syn Mehl Josef sie łozynioł wy Dobrzniu. Kobiyta sie wzioń łod bo my nie mieli za co dampfra zapłacić, żeby nołs cióngnón. Niekedy na wiosna sie Lelkóf, mynołrza z Kupu. Świadkóma byli łodziołrze: ołpa łod Antóniygo Kokota… Po wyjechało, a na zima sie nazołd przisło. Łódź łostała tan, dzie na Łodrze zamarzła. To boła tym Mehlu chłopcy i wnuki pobudowali sto lołt tymu stocnia w Dobrzniu. Przi stocni bół

dloł niej zimófka.

zejgywerk na para. Franz Mehl łotworzoł zejgywerk – my gołdali na niego Świyty Mehl. Mioł

łośmioro dzieci: śtyrech łostało farołzóma (Franz, Peter, Anton, Johann) i trzi klołstorne panny Zwyczajwe, przygody… na barce i promie

(Irmunda, Secundina, Augusta). Trocinóma łopołlali gater i młón. Inksy Mehl łotworzoł

fabryka póncoch w Dobrzniu, a jesce insy boł kowołlyn kole kościoła śfiyntyj Katarziny. Byli tes sklepikołze” (DobrzW, A. Kokott).

„Krzizyk w kajucie powiesóny. Jak zech bół za marynołza, toch sie zegnał niż sie wyjechało

„Nołstarsy i nołbogatsy łodziołrz w Dobrzniu Hołlik Jołhann mioł cylinder na gowie, łodzióm” (DobrzW, A. Kokott).

jak soł na łofiara w kojściele świyntyj Katarziny za Niymca we 1938 r. Za niy szli podug lołt:

„Msoł śfiyntoł – jak joł z mojym łojcym pływoł, bółech nołstarsy z dziejci. Łojciec mioł

sztojermany, bołtsmany, a na końcu synki” (DobrzW, A. Kokott).

na barce radyjo (1900-1945) prziłóncóne do aku i w niejdziela musieli my suchać ta Msoł

„Jyndra – mój ojciec mioł kole 1908 roku piyrse koło (rower) w Dobrzniu. Zawióz śfiyntoł. Ze siostróm dzier-zeli my ksiónski łotfarte niekiedy na łopach i suchali Msoł, jak ladunek zelastfa z huty Malapany do fabryki Brennabor w Brandynburgu. Po wyladowaniu nie bóło gylejgynhajtu iś do kojścioła – a przi nołs siedzieli papa i mama. Z łopowiadanioł

tego zejlaza posed po frachtgeld (zapłatę za przewóz) – 100 marek. Do tego dostoł podarowane starsych łodziołzy pamiyntóm, ze ci, co jejździyli ze mojym ołpóm Johanym Holik, co mioł

koło” (DobrzW, A. Kokott).

tys sfoja barka i boł sztojermanym, to całoł załoga – fsyjscy łodziołze – zykali różaniec, jak

„Taucher Paul Wiecorek – nó wiycie – tyn ołpa łod farołza Franca i zołka Kónrada, jechali, abo śpiywali piejśni kościelne” (DobrzM).

sejśdziesiónt połra lołt tymu naprołwioł pod wodóm, co na ślojzach było popsute, abo jak

„Jedna dobroł barka przed II wojnóm kostowała co najmniyj tela, co gospodarstfo 25 ha”.

przi werze (progu śluzy z iglicami) trza było wymiyniać kozły. Inksi sie bołli i nie poradziyli”

„Wilijoł na łodzi. We roku 1916 zech na wilijoł rano ło dziewiónty przisoł ze skoły, a ło (DobrzW, A. Kokott).

jedynołsty jus zech bół na łodzi Łojca, co umarli na łodzi. Toch soł za synka (początkujący

„Kanale” – kanały. „Bejskofkanal (Friedrichskanal) to połóncynie Łodry ze Szprejón.

marynarz). Matka w dóma nóm przedtym wszysko na wilijoł nasykowali, to my w kajucie Niderfinófkanal, Zenichkanal za Berlinym. Łodra z Wisłón bez Nołteć do Brauszczu”

nasa wilijoł łodprawiyli. Na łodzi mieli my pieska, co się zwoł «pudel». Tyn tes dostoł z wilijej.

(DobrzW, A. Kokott). „Finomaskanal łóncoł Łodra ze Szprejón, Havlón i Łabón”.

Łopłatka my nie znali. Krisbaumu my tam nie mieli. My tedy jechali ołze do Krapkowic.

„Ślojze na kanalach miały jedna miara na te łodzi – dwiejścietónowe sie smiejściyły. To Tam my w nocy szli na pastyrka. Całe piyrse śfiynto my stołli, a doprzo w druge śfiynto boły te blank stare ślojzy. Niechtore stare ślojze miały boki wyłożone faszynóma. Jednach popołojdniu rusyli my po wóngle do Kojźloł (DobrzW, 1999 r., A. Kokot).

takoł spotkoł kole Berlina – Königswusterkanal – gowice ślojzóf miały drewniane wrota

„Na Zielóne Śfióntki świyrczołk ze szlajfkóma my dołwali na przodek łodzi. Gołdali my i zasuwy. Rankón trza bóło zasuwy łotfiyrać i zawierać” (DobrzW, A. Kokott).

i gojik”.

„Szpek ze Ameryyki” – słonina z Ameryki. „We Ameryyce szpeku nie wandziyli, yno solyli.

„Szifferferajn” – związek żeglarzy. „Nołs było 120 chopa w tym ferajnie, choć fsyjscy Na sóńcu susyli – boł bioły, jak z becki wycióngniynty. I to mój łojciec Jyndra dwiesta tón łodziołze sie nie wpisali, bo nie chcieli abo niy mieli na bajtrag. Łodziołze miejli sfoja tego szpeku zaladowoł we Hamburgu na swoja łódź. Budowali prawie nowy kanal łod Łodry kacma. Tan sie bez zima spotykali. Kozdoł zima bół sziferbal, a przed niyn Msoł Śfiyntoł.

do Berlina, te śtyry ślojze na tyn kanale zbudowali. Jednyj ślojzy nie poradzili udichtować.

Łodziołze mieli tes swój kor (chór). Tak było przed drugóm wojnóm. Co roku my sie tes Bóło tan zdrzódło, co fest bulyło, mulyło piołsek. Betón niy pómóg. Miymce niy dali sie rady.

trefiyli z łodziołzóma z Malnioł, Ołderwansu (Odrowąża), Krapicu u świyntyj Anny, To Ślónzołki wyladowali tyn szpek z Hameryki na dno ślojze i jóm udichtowali – trzimie do na Góze Świyntyj Anny na pielgrzimce przed łodziołzy. Dobrzyńscy łodziołze mieli sfoja dzisiejsego dnia. To bóło kole 1908 roku. Byamtry miemiecke się dziwowali i gowóma kiwali.

fana, pośfiyncónoł w 1934 r. Na jednej strónie łobrołz szturmu auf dejm mery. Na drugyj Łojciec posłali ździebko tego szpeku tes do dóm, ale nie sło tego jejś” (DobrzW, A. Kokott).

strónie napisane: «Gott lässt uns sinken, aber nicht ertrinken» (n.). Tes naszrajbowane było: 126

„Gyburtstag (urodziny) łobchodziyli łodziołrze w kacmie u Keslera” (DobrzW).

m. Zbudowany z rubyj blachy 5 i 6 milimejtróf” (DobrzM, 1995 r., Franciszek Szewczyk

„Plucia to korbflasza, dzie wino geruje. Sztojermanowi z plucie synek i bołtsman wypiyli junior).

– ja wysłepali – nierołs i wino, co bóło kupowane kole Ziylónyj Góry” (DobrzM).

„Woda się burzi – jak woda rosła, to sie burzóła i randy rwała” (Odrow, J. Kazik).

„Fajerabynd” – popołudniowy wolny czas po pracy. „Barkóm sie jedzie cały dziyń

„Sum wody. Za łodziołrza cowiek je tak zzyty z tóm rzykóm, ze za burtóm podug sumu i modego łodziołrza nerwuje to, ze ło trzeci niy moł fajerabyntu” (DobrzM).

wody słysy, cy barka wartko płynie, cy blisko landu, cy mało wody moł pod dnym, jak fest

„Rapsylbok” – żart żeglarzy. „Jak prziszoł mody łodziołrz, synym, synkym go zwali, to wiater dmuchoł? – to fszysko słychać” (DobrzM).

starsi nabiyrali go i kołzali mu na wiecór stołć w lejsie i chytać zwierzóntko, ftórygo fcale

„Reszpekt wielki. Zdarzóło mi sie trzi razy do wody wlejcieć. Niy mioł ech nigdy strachu nie bóło. Starsi zacli naganiać i poszli spać, a syn stoł nierołz i godzinóma, aż zmiarkował, przed wodóm, ale reszpekt wielki!” (DobrzM).

że go nabrali. Miech otwarty łobrynczóm z witki leżoł na ściółce abo na mokradłach,

„Nabrzejzie” – nadbrzeże. „Bółech uculóny, jak niy bóło nicygo na nadbrzejziu, zołdnych a lampa wisiała czansto nad miechym. Zdarzoło sie, że kołzali mu jóm huśtać” (Otmęt, urzóndzyń w rajzie, jakby chto do wody wlejcioł” (DobrzM).

1995 r., Sapok). „Rapsylboki chytać. W 1916 roku, 79 lołt tymu, chytoł zech rapsylboki

„Kopruchy (komary) na barce chciały nołs zeźrać, a wcale (szczególnie) po dużyj wodzie, kole Diołbelskyj Góry – tam my nocowali. Stołech z cerwónóm latarkom. To ech sie potyn a wcale dzie bóły lasy liściaste to bóło okropnie. Ku wieczoru my powrozy powiejsiyli zbajchtoł (zorientował), iz mie za bołzna zrobiyli” (DobrzW, A. Kokott).

a podpołlyli je, aby je przegnać. Gałynzióma my sie łodganiali” (Odrow).

„Łodziołrze Sapołki. Mómy tera już śforte pokolynie łodziołrzy. Mieli fest dugi różaniec

„Lepse barki Rusi w 1945 wziyni, gorse Polołki wziyni. Jedyn łodziołz łostoł, co uciyk na 150 perlóf – rzykali przi sztojrowaniu. Karl Sapok (1844-1890) robioł przi regulowaniu do Niymiec. Tam dostoł łodskodowanie i tera (1999 r.) moł dwie sroge barki i zwiy sie Łodry. Jego śtyrech synów: Stanik, Karol, Tejdor i Rafał byli łodziołrzóma całóm gymbóm.

Kolodziej” (DobrzW, A. Kokott).

Stanik Sapołk drugi, bo w Malni bół i piyrszy – a Sapołkóf we Malni bóło huk – mioł dwóch synów: Alfónsa i Wiktora. Ci zajś byli łodziołrze. Mój ojciec jejździoł jako łodziorz na Łodrze, Elbie, Rynie łod 1925 do 1970 r. Alfóns, jak ze szkoły wyszoł, zarołz szoł na łodziarka tak jak Wichtór, ale już w 1923, i jejździoł do dejcymbra 1944 r. Mioł swoja barka wrocławskoł, Wykaz skrótów

57 metróf na 8,20, i zwała się Regina. 28 I 1945 roku na szosyji zastrzelóny przez modygo DobrzM – Dobrzeń Mały

ruskygo wojołka. Joł, syn Wichtora, jest żych łodziołrzym łod listopada 1953 roku do 7

DobrzW – Dobrzeń Wielki

stycznia 1994. A tera jeżdżam jako aushilfa” (Otmęt, 1995 r., Sapok).

k. – koło

„Sefcyki na flusie” – Szewczyki przewoźnikami na promie. „U nołs to bóło we familii.

Kąty Op – Kąty Opolskie

Nołpiyrw boł Filip Sefcyk na flusie. Potyn jego syn Francisek. Bez wojna krótko za Franciska l. – lat

zyniora jejzdzioł Thołmas Pampuch – tak z trzi lata. Dalyj stoji wy wodzie. Jak my jechali n. – język niemiecki

starym prómym, to jak bół wiater, to casym my jechali i 500 metróf w góra abo w doł rzyki.

Odrow – Odrowąż

Nołcynściej jak bóły fest wiatry i fóra wysoko sianym naladowanoł – wiater cis. Śli my na kraju i powrozyn cióngli z landu nazołd. Za Łodrón boło trzista hektarów i fórmanki łod sóstyj stoły w kolejce. Za dziyń i trzidziejści razy nojmniyj sie przewojzióło tam i nazołd. Francisek zynior dzwónioł we kapliczce wele przewozu, dzie je śfiynty Florian, trzi razy dziynnie Aniół Pański.

Ludzie, jak wchodziyli na szubryk, to sie zegnali – ale nie fsyjscy. Jak bół wiater, to i zykali na prómie. Przi flusie bóła zawdy uwiónzanoł łódka loł szubryka. Po drugyj wojnie nastały i koła ratunkowe, kamizelki, Schwimmwesten (n.), Rettungsringen (n.), kastla z piołskyn i gajśnica. W nowym przewojzie je lina do landu, chtóroł sie cióngnie i sie pływoł. Lina bez przewóz idzie, lezy na dnie i na jednym miejscu wchodzi bez prowadnica, a na końcu schodzi do rzyki, a ci na przewojzie jóm cióngnóm. Moł dwadzieścia milimejtróf rubojści. Jedyn chop tego nie przecióngnie. Fsyjscy, co sóm na flusie, cióngnóm, ale tak narołz dwóch, trzech…

Tera niy ma jus śrubóf a wsysko śfajsówane. Joł sie sóm poszwajsuja, jak trza. Łod Walołska biera szwajsaparat… Przewóz juz twoł 100 lołt do października 1994 r. Bóło wielke śfiynto, łorkestra grała. Łod 1964 je wiynksy szubryk nowy. Je dwadziejścia metrów dugi i syroki 5

127

Odra, odcinek Rogów-Opole, 2000