OpOlska DrOga rzeczna. analizy

Projekt realizowany w ramach obchodów stulecia odzyskania niepodległości

ISBN 978-83-949449-9-5

Odra – rzeka wspomnień i wyzwań | Część 1 | Ocalone dla przyszłości. Odrzańska droga wodna: studia i materiały

1

Odra – rzeka wspOmnień i wyzwań

Część 1

Archiwum Państwowe w Opolu - Archiwalne Źródła Tożsamości, 2

Komitet naukowy:

Tomasz Ciesielski (Uniwersytet Opolski)

Norbert Kasparek (Uniwersytet Olsztyński, Archiwum Państwowe w Olsztynie)

Wojciech Krawczuk (Uniwersytet Jagielloński, Archiwum Narodowe w Krakowie)

Mirosław Lenart (Uniwersytet Opolski, Archiwum Państwowe w Opolu)

Gianpaolo Romanato (Università di Padova, Pontificio Comitato di Scienze Storiche)

Krzysztof Stopka (Uniwersytet Jagielloński, Muzeum Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego)

Gianni Venditti (Archivio Segreto Vaticano)

Odra – rzeka wspOmnień i wyzwań

Część 1

Ocalone dla przyszłości

– Odrzańska droga wodna: studia i materiały

(Opolska Droga Rzeczna. Analizy)

Redakcja naukowa

Mirosław Lenart, Aleksandra Starczewska-Wojnar

Opole 2018

Archiwum Państwowe w Opolu - Archiwalne Źródła Tożsamości, 2

Patronat honorowy edycji:

Wojewoda Opolski, Prezydent Miasta Opola

Recenzent:

prof. UO Tomasz Ciesielski

Redakcja językowa:

dr Małgorzata Iżykowska

Projekt okładki i opracowanie graficzne:

Mirosław Słomski

Na okładce wykorzystano fotografię autorstwa

Jerzego Stemplewskiego

Publikacja współfinansowana przez

Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych, Urząd Miasta Opola, Opolski Urząd Wojewódzki

Opolski Urząd Wojewódzki

C: 0%

Copyright

tekst

M: 100%

Archiwum Państwowe w Opolu

Y: 100%

C: 0%

K: 0%

M: 0%

Y: 0%

lub

K: 100 %

pantone: 1797 C

lub

pantone: process black 100 %

C: 0%

M: 0%

Y: 0%

K: 65%

ISBN 978-83-949449-9-5

Nakład: 500 egzemplarzy

lub

pantone: process black 65%

C: 0%

M: 0%

Y: 0%

K: 35%

lub

pantone: process black 35%

C: 0%

M: 0%

Y: 0%

K: 0%

lub

pantone: process white

Odra – rzeka wspOmnień i wyzwań

Patronat honorowy edycji:

Wojewoda Opolski, Prezydent Miasta Opola

spis treści

Adrian Czubak - Wojewoda Opolski

Arkadiusz Wiśniewski - Prezydent miasta Opola

Mirosław Lenart - Dyrektor Archiwum Państwowego w Opolu

Wstęp ..............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................8

Maria Leśniowska, Justyna Sowińska

Odra, moja rzeka. Krótka historia głównej rzeki Śląska

oparta na wybranych materiałach archiwalnych z Archiwum Państwowego w Opolu ....................................................................................................................10

Stanisław W. Czaja

Ekstremalne zjawiska hydrologiczne i meteorologiczne

w rejonie Opola od XVI do połowy XX wieku ....................................................................................................................................................................................................................24

Grzegorz Jankowski, Jakub Czaja

Żegluga na Odrzańskiej Drodze Wodnej

ze szczególnym uwzględnieniem odcinka od Kędzierzyna do ujścia Małej Panwi ...............................................................................................................................44

Bogna Szafraniec

Ujarzmianie Odry – wystawa w Muzeum Śląska Opolskiego ................................................................................................................................................................................58

Daniela Mazur, Małgorzata Blach-Margos

Wyspa Bolko i Park Nadodrzański – zielone serce Opola ..........................................................................................................................................................................................65

Monika Choroś

Wpływ rzeki Odry na nazewnictwo województwa opolskiego ..............................................................................................................................................................................72

Dorota Simonides, Teresa Smolińska

Rzeka Odra w folklorze śląskim ..........................................................................................................................................................................................................................................................90

Bibliografia ..........................................................................................................................................................................................................................................................................................................101

Szanowni Państwo!

Drodzy mieszkańcy Opola i Opolszczyzny!

Rzeka Odra to jeden z najważniejszych w kraju cieków wodnych

Tytuł publikacji „Opolska droga rzeczna” to dla wszystkich mieszkańców stolicy województwa drogowskaz roz-

o długości niemal 855 km, z czego prawie 742 km znajduje się na terenie

woju miasta, jego możliwości i potencjału na przyszłość. Odra jest dla naszego regionu rzeką nie tylko wspomnień,

Polski. Odra zatem zawsze stanowiła główną oś rozwoju naszego kraju,

ale także wyzwań na miarę XXI wieku.

łącząc jednocześnie potencjał demograficzny i kulturowy, gospodarczy

Opole zawdzięcza swój rozwój na przestrzeni ponad 800 lat najpierw jej założycielowi, czyli księciu Kazimie-

i przestrzenny.

rzowi I Opolskiemu. Od niego bowiem wszystko się zaczęło. To właśnie ten władca setki lat temu – jak głosi legenda

Odra nierozerwalnie łączyła się z napływem ludności i rozwojem

– stanął w miejscu, gdzie znajduje się obecne centrum miasta i zobaczył oczyma wyobraźni nadodrzańską osadę, która

osadnictwa na terenach obecnego województwa opolskiego, czego do-

przez wieki urosła do rangi miasta wojewódzkiego, dzisiaj rozwijającego się ze zwielokrotnioną siłą, energią i pomysłem.

wodem jest dalsze funkcjonowanie wielu pięknych miast i wsi o kilkuset-

Kluczem do sukcesu Opola jest także, a może przede wszystkim, jego położenie. Bo czy mamy pewność, że ksią-

letniej historii, zlokalizowanych wzdłuż Odry. To one, już od początków

żę Kazimierz I zobaczyłby właśnie tutaj idealne miejsce do osiedlenia się, gdyby nie płynąca w tym miejscu Odra?

swojego istnienia, rozwijały się w oparciu o Odrzańską Drogę Wodną,

W tamtych czasach sąsiedztwo rzeki dawało nieograniczone możliwości szybkiego rozwoju, ale także naturalną granicę

niezależnie od przynależności państwowej związanej z burzliwą historią

obrony przed nieprzyjacielem. Tędy prowadził ważny szlak gospodarczy, którym m.in. odprawiano nasze zboże, stąd

tego regionu. Stąd rzeka Odra ma swoje odzwierciedlenie w opolskim

wędrowały później w świat worki opolskiego cementu, z którego byliśmy tak bardzo znani.

piśmiennictwie, jak i w wielokulturowym folklorze Opolszczyzny.

My, współcześni, nie musimy już myśleć o Odrze jako o rzece obronnej. Jeśli sami jej nie zaszkodzimy, ona

Jako główna oś transportu wodnego Opolszczyzny, rzeka ta ma poten-

z pewnością nie skrzywdzi nas. A bywało tak zawsze w przypadku powodzi, w tym tej z 1997 roku, gdy pozostawio-

cjał intermodalnego i dynamicznego rozwoju gospodarczego, w szczegól-

no Odrę samą sobie, a ona postanowiła o sobie przypomnieć. Przypomnieć brutalnie o tym, że również potrzebuje

ności obszarów wokół miast nadodrzańskich takich jak Kędzierzyn-Koźle,

troski, opieki i pomysłu na przyszłość.

Krapkowice, Opole czy Brzeg.

Dla nas współczesnych Odra powinna być wyzwaniem i miarą wysokich ambicji, gdyż dzięki niej jeszcze lepiej

Obecna, właściwa ranga Odry jako międzynarodowego szlaku wod-

rozwijać się może gospodarka oraz kwitnąć turystyka i rekreacja. Mamy ku temu coraz większe możliwości, wydaje

nego została przywrócona w ostatnich latach przez odpowiednią polity-

się wręcz, że nieograniczone. Jak choćby zupełnie niedawno, gdy 24 czerwca 2018 roku podniesiono śluzy na Odrze,

kę państwową obecnego rządu. Dobre skorzystanie z szansy rozwojowej,

a woda popłynęła kanałami Ulgi i Młynówki, dzięki czemu nurt rzeki został na jakiś czas zatrzymany(!) i bezpiecznie

jaką daje Odrzańska Droga Wodna we współczesnych uwarunkowaniach

przeprowadzono tam konkurencję pływacką w ramach zawodów triathlonowych. Z Odry czerpiemy wszelki poten-

cywilizacyjnych, wymaga także zachowania pozostałych jeszcze elemen-

cjał rozwoju miasta. Znowu wracają transporty napędzające gospodarkę, rozwija się turystyka kajakowa, a wokół

tów dziedzictwa historycznego i kulturowego terenów nadodrzańskich.

kwitną piękne bulwary nadodrzańskie – ulubione miejsce spotkań, spacerów i wypoczynku nie tylko mieszkańców,

Niniejsza publikacja doskonale wpisuje się w popularyzację wiedzy

ale także gości odwiedzających Opole.

o dziejach terenów nadodrzańskich Opolszczyzny i o znaczeniu Odry

Na naszych oczach dzieją się więc rzeczy niezwykłe. Jak ponad 800 lat temu książę Kazimierz I zobaczył nad

w ich rozwoju, w interesujący sposób prezentując powyższą tematykę.

Odrą przyszłe Opole, tak my dzisiaj widzimy, że nasza rzeka to nie tylko wspomnienie i historia, ale także przyszłość.

Serdecznie polecam lekturę tej ciekawej – i jednocześnie wartościo-

Pamiętając więc o przeszłości, widząc teraźniejszość i wybiegając w przyszłość serdecznie polecam wyjątkowy

wej pod względem edukacyjnym – publikacji.

album o rzece Odrze – zawsze nierozerwalnie związanej z Opolem.

Wojewoda

Prezydent

Opolski

miasta Opola

Arkadiusz Wiśniewski

Adrian Czubak

8

Wstęp

Życie ludzkie w swoim wymiarze fizjologicznym uzależnione jest od dostępu do wody i pożywienia.

Universität Berlin Architekturmuseum z zespołu Kanalisierung der

Prawda ta, powtarzana wielokrotnie w kontekście powstania i rozwoju starożytnych cywilizacji, uświadamia

Oder, obejmującego zdjęcia wykonane w latach 1892–1893 podczas

nam nierozłączną więź człowieka z wodą, którą postrzegał z czasem nie tylko jako podstawę własnej egzysten-

prac kanalizacyjnych górnej Odry na odcinku od Koźla do ujścia Nysy.

cji, ale również jako źródło refleksji nad sensem własnego istnienia. Obserwacja niepowtarzalnych w swojej

Archiwalia te zostały zaprezentowane na wystawie pt. „Ujarzmianie

formie i dynamice nurtów rzek i strumieni rodziła w umysłach filozofów i pisarzy rozmyślania nad nie-

Odry w Muzeum Śląska Opolskiego”, która eksponowana była od

ustanną zmiennością świata czy też krótkością i przygodnością ludzkiego życia. Niemożność zatrzymania lub

2014 do 2015 roku aż czterokrotnie. Założenia wystawy prezentuje

odwrócenia biegu wodnych szlaków, ich niszczycielska a zarazem łagodząca najtwardsze brzegi siła, wartość

kolejny bogato ilustrowany artykuł.

komunikacyjna jako naturalnej drogi otwierającej u kresu swego biegu horyzonty poznania tego, co odległe

Opolanom tereny nadodrzańskie kojarzą się z wypoczynkiem i re-

i nieznane, wpisała się na trwałe w ludzki język komunikując sprawy doniosłe i istotne dla zrozumienia nie

kreacją. Już sto piętnaście lat liczy historia parku miejskiego zlokalizo-

tylko otaczającej nas przyrody, ale przede wszystkim natury samego człowieka.

wanego na wyspie Bolko. Wtedy wytyczono pierwsze alejki spacerowe

Głębokie rozumienie znaczenia świadectw upływającego czasu zatrzymanych w dokumentach oraz uprzy-

i posadzono nową roślinność. Etapy rozwoju parku odnajdziemy na

wilejowane miejsce Archiwum Państwowego w Opolu, położonego przy samym brzegu dawnego koryta rzeki

kartach opolskich periodyków i archiwaliów opisanych w publikacji,

Odry, było jednym z wielu argumentów za tym, aby Zespół pracujących w nim historyków stworzył po raz

ale prawdziwego piękna bulwarów nadodrzańskich doświadczymy wy-

kolejny przestrzeń do spotkania specjalistom z różnych dziedzin, aby mogli podzielić się swoimi wieloletni-

bierając się na spacer.

mi często badaniami na temat przepływającej przez Opole Odry. Interesujące i niejednokrotnie intrygujące

Na pytania, jaki wpływ miała rzeka Odra na krajobraz nazewni-

studia pomieszczone w niniejszym tomie porządkują stan badań nad drugą co do wielkości rzeką w Polsce,

czy Śląska i w jakich obszarach nazwy te są najliczniejsze, odpowiada

ukazują jej wagę dla Opolszczyzny oraz miasta będącego stolicą tego regionu, przypominają wiekowe zmaga-

analiza bogatego materiału nazewniczego zawartego w źródłach kar-

nia z jej nurtem mieszkańców tych ziem, pozwalają lepiej zrozumieć rolę, jaką odegrała w rozwoju położonych

tograficznych, archiwalnych, urbarzach śląskich, księgach adresowych,

wzdłuż niej terenów oraz wskazują na kulturowe ślady jej obecności w języku, zwyczajach, literaturze i sztuce.

telefonicznych, przewodnikach, prasie i na stronach internetowych.

Ukazana w ten sposób rzeka staje się nam jeszcze bardziej bliska i warta uwagi. Tą właśnie wartością, jaką

Do świata folkloru odrzańskiego zaprasza nas ostatni artykuł. Po-

niesie ze sobą niniejsza publikacja, pragniemy się podzielić z Czytelnikami, dla których przeszłość i przyszłość

znajemy dzięki niemu śląskie pieśni i wiersze odrzańskie zbierane przez

jest źródłem podmiotowego uczestnictwa w czasach określonych granicą naszych narodzin i śmierci.

badaczy polskiej folklorystyki na Śląsku już w XIX wieku.

Przekazany na Państwa ręce tom otwiera rys historyczny opolskiego odcinka Odry od średniowiecza aż

po lata czterdzieste XX wieku, oparty na wybranych materiałach z zasobu Archiwum Państwowego w Opo-

lu. Artykuł stanowi przegląd źródeł archiwalnych, które w części nie zostały jeszcze wykorzystane do badań

naukowych. Szczególnie interesujące są nieopisane dotychczas w literaturze przedmiotu archiwalia dotyczące

przejmowania po II wojnie światowej przez władze polskie zarządu nad Odrą.

Kolejne dwa artykuły pokazują temat odrzański z perspektywy nauk o ziemi. Pierwszy z nich przedstawia

ekstremalne zjawiska pogodowe na Śląsku od XVI do połowy XX wieku, jednocześnie obalając tezę, że zmiany

klimatyczne wynikają z intensyfikacji działalności gospodarczej człowieka od czasów rewolucji przemysłowej.

Autor, badając archiwalne obserwacje klimatyczne i hydrologiczne, opisuje zjawiska meteorologiczne w rejo-

nie Opola, które będą szczególnie interesujące dla opolan pamiętających ostatnią wielką powódź z 1997 roku.

Dyrektor Archiwum

Bieżący stan badań wykorzystania opolskiego odcinka rzeki Odry jako drogi wodnej opisują autorzy dru-

Państwowego w Opolu

giego tekstu. Wymieniają cztery etapy prac regulacyjnych: od udrożnienia koryta rzeki w średniowieczu dla

ochrony przeciwpowodziowej aż po zintensyfikowane inwestycje dążące do zagospodarowania Odry dla celów

prof. Mirosław Lenart

transportowych w XIX i XX wieku. Tekst ten uzupełnia pierwszy artykuł oparty na materiałach archiwalnych,

stanowiąc dla nich niezbędne zaplecze naukowe.

Bogatego materiału ikonograficznego w tym zakresie dostarczają fotografie pochodzące z Technische

9

maria LeśniOwska, Justyna sOwińska

Kwestię transportu rzecznego regulował już dokument księcia wrocławskiego

Archiwum Państwowe w Opolu

Henryka I wydany 15 kwietnia 1211 roku, w myśl którego cystersi z Lubiąża otrzy-

mali przywilej swobodnego przewożenia śledzi i soli bez uiszczania cła za przeprawę3.

Rzeką przewożono także glinę, piasek czy pnie drzew. Również władcy Opola sta-

ODRA, MOJA RZEKA.

rali się uregulować kwestie prawne związane z naszą lokalną rzeką. W zbiorze Akta

miasta Opola zachowały się dokumenty potwierdzające znaczenie Odry dla miasta

KRÓTKA HISTORIA GŁÓWNEJ RZEKI ŚLĄSKA

i jego mieszkańców. W 1557 roku cesarz Ferdynand I zezwolił miastu na pobieranie

OPARTA NA WYBRANYCH MATERIAŁACH

opłaty mostowej4. W 1560 roku wydał kolejny dokument, w którym wyraził zgodę,

by przez okres trzech lat dochody z opłat celnych zostały przeznaczone na naprawę

ARCHIWALNYCH Z ARCHIWUM PAŃSTWOWEGO

mostów, dróg i brzegów5.

W OPOLU

„Odra jest szlachetną wiejską kobietą. Cichym, pewnym krokiem idzie przez swą

ziemię. Pył wapna i węgla spoczywa czasem na jej sukni. Jej monotonnej pieśni takt

wybija drwal. Ona zawsze ma pracę, dźwiga swym dzieciom węgiel i drewno, zboże

i stokrotną potrzebę życia. Ci, którzy przy niej mieszkają, są bezpieczni i szczęśliwi,

a gdy dopływa do morza, szeroko i pobożnie rozszerza swe ramiona ku wieczności”1.

Jest to doskonały opis roli głównej rzeki Śląska, która poza życiodajną siłą na

przestrzeni wieków niejednokrotnie objawiała swój niszczycielski charakter. Jednakże

nie ulega wątpliwości, że Odra od wieków stanowiła ważny szlak komunikacyjny na

Śląsku oraz spełniała istotną rolę w życiu miasta.

Potwierdzenie tego odnajdujemy w aktach przechowywanych w zasobie Archi-

wum Państwowego w Opolu, przynależących do następujących zespołów: nr 22 Akta

miasta Opola z lat 1322-1945, nr 1191 Rejencja Opolska z lat [1704-1815] 1816-

1945 [1949], nr 540 Zarząd Wodny w Opolu z lat 1830-1944 [1948], nr 1258

Zarząd Regulacji Rzeki Odry w Brzegu z lat 1896-1906, nr 589 Wydział Powiatowy

w Koźlu z lat 1945-1950.

W okresie panowania Piastów opolskich żegluga rzeczna zaczynała nabierać zna-

czenia, chociaż korzystanie z Odry jako szlaku komunikacyjnego utrudniał zbudo-

Dokument cesarza Ferdynanda I z 1560 roku, w którym to zezwala na przeznaczenie opłat celnych

na naprawę mostów, dróg i brzegów, Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/22/31

wany w Opolu jaz. W początkach XIV w. większy ruch transportowy zaczynał się

poniżej Opola. Na statkach przewożono głównie sól, wosk, cegły i wapno2.

3 E. Marszałek, Odra jako szlak komunikacyjno-transportowy oraz turystyczny. The Oder as

waterway, transport and tourist route, [w:] Krajobrazy kulturowe dolin rzecznych. Potencjał i wykorzystanie, 1 U. Rada, Odra – życiorys pewnej rzeki, Wrocław 2015, s. 4.

red. nauk. J. Plit, Sosnowiec 2010, s. 206-207.

4

2 W. Dziewulski, Za Piastów opolskich, [w:] Opole. Monografia miasta, red. Idem, F. Hawranek,

Archiwum Państwowe w Opolu [dalej: APOp], sygn. 45/22/30.

5

Opole 1975, s. 72.

APOp, sygn. 45/22/31.

10

Ostatecznie kwestia cła mostowego rozstrzygnięta została w 1595 roku, kiedy to

Niezwykle ciekawym materiałem jest jednostka poświęcona kwestii rozmieszczenia

Rudolf II nadał miastu Opolu prawo do pobierania wspomnianego cła „na wieczne

kół ratunkowych wzdłuż mostów na Odrze13. W piśmie z 1937 roku podkreślano,

czasy”6. W zbiorze Akta miasta Opola od-

że w trosce o bezpieczeństwo mieszkańców roz-

naleźć można także archiwalia, w których

mieszczenie kół ratunkowych jest sprawą najwyż-

zamieszczone są rodzaje i wysokość opłat

szego priorytetu. Zarząd Miasta Opola postanowił,

mostowych pobieranych w mieście. Wy-

że wzdłuż Adolf Hitlerbrücke, dzisiejszego mostu

szczególnione są opłaty pobierane od osób

Pamięci Sybiraków, rozmieszczone zostaną trzy koła

przybywających do miasta (ale w nim nie-

ratunkowe, wzdłuż Jahrhundertbrücke (Most Pia-

mieszkających) oraz od mieszkańców mia-

stowski) – 2 koła, wzdłuż Oderthorbrücke (Most

sta i urzędników miejskich. Wysokość taksy

Katedralny) – 1, wzdłuż Schloßrücke (Most Zam-

zależała od rodzaju przewożonego towaru,

kowy) – 1, wzdłuż Pfennigbrücke (Most Groszowy)

rodzaju środka transportu czy ilości bydła,

– 1, wzdłuż Schlageterbrücke (Most Alberta Schla-

którą przeprawiano przez rzekę7.

getera) – 1, wzdłuż Bolkobrücke (Most im. Ireny

Sendlerowej) – 2, wzdłuż ścieżki pod mostem kole-

jowym – 1 koło. W piśmie tym wystosowano także

Szkice śluz na Odrze z 1848 roku,

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/22/3153

prośbę do mieszkańców miasta, by wszelkie kradzie-

że kół ratunkowych zgłaszać na posterunek policji14.

Wraz z rozwojem miasta niezbędna oka-

Dokumentacja zgromadzona w zespole Akta

zała się budowa nowych mostów. Sprawami

miasta Opola obrazuje także zjawiska powodzi,

„wodnymi” w Opolu zajmowała się tzw.

które wielokrotnie dotykały miasto. Już w 1737

Policja wodna, „Wasserpolizei”. Odpowie-

roku starano się rozwiązać kwestie likwidacji szkód

dzialna była m.in. za czyszczenie brzegów

popowodziowych oraz zapobiegania ogromnym

rzeki8, sprawy związane z budową śluz na

stratom wywołanym przez wodę15. W zasobie tym

Odrze9 czy też za kwestie związane z budową

odnajdziemy m.in. sprawy związane z powodzią,

nowych mostów oraz remontami już istnie-

która nawiedziła Opole w 1876 roku16, powodzi

jących10. W zbiorze Akta miasta Opola znaj-

z 1925 czy 1930 roku17. W aktach odnajdziemy in-

dujemy między innymi rysunki techniczne

formacje dotyczące rozmiaru szkód wyrządzonych

Mostu Groszowego, zwanego także „zielo-

przez niszczycielski żywioł18, zapomóg udzielanych

nym mostkiem”11. Zachowały się również

poszkodowanym19, a także wnioski o wspomnianą

archiwalia dotyczące budowy Mostu Stu-

pomoc20.

lecia, dzisiejszego Mostu Piastowskiego12.

13 APOp, sygn. 45/22/1687.

6 APOp, sygn. 45/22/37.

14 Ibidem.

7 APOp, sygn. 45/22/2471, 45/22/3860.

15 APOp, sygn. 45/22/3005.

8 APOp, sygn. 45/22/3184.

16 APOp, sygn. 45/22/1691.

9 APOp, sygn. 45/22/3153.

17 APOp, sygn. 45/22/1694-1697.

10 APOp, sygn. 45/22/3162.

18 APOp, sygn. 45/22/1695.

11 APOp, sygn. 45/22/3086, 45/22/3087.

19 APOp, sygn. 45/22/1693.

12 APOp, sygn. 45/22/1688, 45/22/3088-3090.

20 APOp, sygn. 45/22/1692.

11

Z przechowywanych w opolskim archiwum materiałów

poświęconych Odrze wynika, że niezwykle istotną kwestią

była niegdyś regulacja rzeki. Król pruski Fryderyk II po obję-

ciu panowania nad Śląskiem nie szczędził wysiłków, by popra-

wić stan odrzańskiej drogi wodnej. Od tego momentu podjęto

prace, by wyrównać koryto rzeki, obwałować brzegi tak, by

powodzie nie zagrażały okolicznym mieszkańcom, a błotniste

tereny wysuszyć i przeznaczyć pod zabudowę. Mimo iż proces

ten rozpoczął się już w 1740 roku, to zasady pierwszej kom-

pleksowej regulacji rzeki zostały opisane dopiero w 1819 roku

w tzw. protokole bogumińskim21. „Proces modernizacji, któ-

ry w XVIII wieku rozpoczęły Prusy, trwał do wieku XX. Po-

między Koźlem, które zostało drugim co do wielkości portem

wewnętrznym Niemiec, a śląską metropolią Wrocławiem zbu-

dowanych zostało 26 stopni wodnych. Kanały prowadzące do

Berlina przystosowane zostały do nowoczesnej żeglugi. Kanał

Kłodnicki połączył Odrę z górnośląskim obszarem przemysło-

wym. W roku 1913 drogą żeglugi wodnej przetransportowa-

nych zostało 15 milionów ton dóbr. Co piąty niemiecki statek

odbywał swą drogę Odrą. Zdawałoby się, że Odra znalazła

w końcu swe miejsce, jeśli nie w skarbie mitów niemieckich,

to jako ważna droga na europejskiej mapie”22.

Najwięcej materiałów archiwalnych poświęconych tema-

tyce regulacji Odry, budowy śluz, jazów i mostów zgroma-

dzonych jest w grupie akt Zarządów Wodnych. W opolskim

archiwum przechowywane są: Zarząd Wodny w Opolu, Za-

rząd Wodny w Brzegu oraz Zarząd Wodny w Koźlu. Sprawy

związane z opolskim odcinkiem rzeki uporządkowane zostały

w zespole Zarząd Wodny w Opolu. Odnaleźć w nim można

m.in. sprawy dotyczące dzierżaw i wykupu gruntów przyle-

gających do rzeki. Materiały te są bogate w mapki katastralne

oraz szacunkowe wartości nadodrzańskich terenów23. Kapital-

ną dokumentację stanowią akta poświęcone kwestiom budo-

wy śluz, jazów czy zabudowań znajdujących się w ich okolicy.

21 J. Pyś, Ustrojowoprawne uwarunkowania żeglugi na Odrze od XVIII

do XXI w. , Wrocław 2005, s. 70-71.

Projekt zabudowań gospodarczych

22 U. Rada, op. cit., s. 8.

przy dworcu w Opolu z zaznaczoną Młynówką i kanałem Odry,

23 APOp, sygn. 45/540/43, 45/540/44.

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/540/837

12

Materiały te zawierają m.in. plan techniczny jazu

w Zawadzie24, rysunki techniczne śluzy w Rogowie

Opolskim25 oraz kosztorys budowy śluzy w Opolu26.

Wśród dokumentacji technicznej można odnaleźć

również plany zapory w Krapkowicach27, szkice jazu

i przepustu dla statków w Groszowicach28, a także

szkice statków i promów29. W zespole tym znajdują

się ponadto archiwalia poświęcone kanałom żeglow-

nym, m.in. dokumentacja kanału Odra – Sprewa30,

Kanału Gliwickiego31 czy Kanału Kłodnickiego32.

Mapa poglądowa kanału Odra – Dunaj,

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/1191/4181

Niezwykle istotne w procesie usprawnienia że-

glugi na Odrze było utworzenie portów rzecznych.

W zbiorze Zarząd Wodny w Opolu figurują jednost-

ki poświęcone rozbudowie portu w Koźlu i kosztom

z tym związanym33. Również problematyka dotyczą-

ca budowy i utrzymania portu w Opolu znalazła swo-

je odzwierciedlenie w aktach zespołu. Istotną kwestią

było utrzymanie opolskiego portu zimą, co zdaniem

urzędników miejskich było mało opłacalną inwesty-

cją34. Zarząd Wodny w Opolu, poza budową portów,

śluz i jazów, wykupem terenów niezbędnych w proce-

sie regulacji rzeki, zajmował się również administro-

waniem powstałą drogą wodną i utrzymaniem jej.

24 APOp, sygn. 45/540/139.

25 APOp, sygn. 45/540/138.

W związku z tym w zespole znajdują się archiwalia odnoszące się do spraw utrzymania istniejących kanałów35,

26 APOp, sygn. 45/540/1033.

27 APOp, sygn. 45/540/2002.

odpisy ogólnopaństwowych zarządzeń dotyczących prawa wodnego, m.in. rozporządzenie z 1913 roku w spra-

28 APOp, sygn. 45/540/2007.

wie polepszenia odrzańskiej drogi wodnej36. Niezwykle cenny zasób stanowi dokumentacja kartograficzna rzeki

29 APOp, sygn. 45/540/669.

Odry na poszczególnych odcinkach37.

30 APOp, sygn. 45/540/291.

31 APOp, sygn. 45/540/2318.

32 APOp, sygn. 45/540/2152.

35 APOp, sygn. 45/540/983.

33 APOp, sygn. 45/540/151, 45/540/162, 45/540/451, 45/540/1068.

36 APOp, sygn. 45/540/233, 45/540/796.

34 APOp, sygn. 45/540/1630.

37 APOp, sygn. 45/540/1200, 45/540/2386, 45/540/2433.

13

Natomiast ciekawych informacji dostarcza jednostka zawierająca kronikę kanału

Plan Odry od Winowa do Żelaznej z 1903 roku,

odrzańskiego od Wielmierzowic – Zdzieszowic do Nysy38. Na wspomnianą kronikę

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/540/2386

składa się wykaz miejscowości znajdujących się na prawym i lewym brzegu Odry.

Co istotne, opisy nadbrzeżnych terenów zawierają fragmenty lokalnych urbarzy oraz

Wymieniając archiwalia poświęcone problematyce Odry nie można zapomnieć

odręczne szkice poszczególnych odcinków Odry39.

o największym zespole Archiwum Państwowego w Opolu, Rejencji Opolskiej.

38 APOp, sygn. 45/540/1463.

39 Ibidem.

14

Zespół ten swą tematyką dotyka nie-

malże każdej dziedziny życia na przed-

wojennym Górnym Śląsku. Właśnie

w tym zespole znajduje się zarządzenie

Fryderyka II w sprawie regulacji rzeki

Odry z 1763 roku40. Poruszone są tak-

że kwestie związane z kanalizacją Odry

w Groszowicach. W jednostce tej po-

dano wytyczne, według których miała

nastąpić regulacja Odry, oraz określo-

no etapy prac z nią związanych41.

Ze względu na szeroki zakres dzia-

łalności Rejencji Opolskiej, podob-

nie jak w poprzednio wymienianych

materiałach, odnaleźć można sprawy

poświęcone budowie mostów, m.in.

Mostu Stulecia w Opolu. Z akt wyni-

ka, że miała to być konstrukcja żelbe-

towa, a lokalny przemysł cementowy

miał dostarczyć budulca. Na etapie

projektowania pojawił się dylemat,

czy aby na pewno żelbeton jest odpo-

wiednim materiałem do budowy tak

dużego mostu. Podkreślano, że pozo-

stałe opolskie mosty mają konstrukcję

żelazną. W lokalnych gazetach projekt

ten określano mianem najważniejszej

budowy ostatnich lat42.

Fragment kroniki kanału odrzańskiego ze szkicem

odcinka Odry przy Wyspie Bolko w Opolu,

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/540/1463

40 APOp, sygn. 45/1191/586.

Zarządzenie Fryderyka II

41 APOp, sygn. 45/1191/4211.

w sprawie regulacji Odry z 1763 roku,

42 APOp, sygn. 45/1191/6256.

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/1191/586

15

Plan Mostu Stulecia z 1932 roku, Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/1191/8644

Urzędnicy Rejencji Opolskiej zajmowali się również kwestią przepływu statków

przez opolski kanał – Młynówkę. Istotny był w szczególności czas zimowy, kiedy to

przyjezdni łodziarze cumowali swoje łodzie przy kanale. Zimę spędzali w Opolu wraz

ze swoimi rodzinami. Wiązało się to z koniecznością uczęszczania ich dzieci do opol-

skich szkół, co powodowało brak miejsc w lokalnych placówkach. Wnioskowano, by

kanał zamykać na zimę lub pobierać wówczas wyższe opłaty43.

Jednakże najistotniejszą kwestią było zabezpieczenie ludności Górnego Śląska

przed powodziami i ich skutkami. Po wielkiej powodzi w 1903 roku poruszono spra-

wę podwyższenia wałów przeciwpowodziowych44, a w 1905 roku wydano zarządzenie

43 APOp, sygn. 45/1191/3984.

Szkic koryta Odry w okolicy Folwarku i Chrzowic,

44 APOp, sygn. 45/1191/4615.

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/1191/4211

16

dotyczące ochrony przeciwpowodziowej na Odrze45. W tej grupie akt można odna-

jednostek, z których większość nadawała się jeszcze do eksploatacji50.

leźć zapisy telefonicznych meldunków dotyczących poziomów wody na Odrze w po-

szczególnych miejscowościach. W raportach tych podawano wysokość poziomu wód

Wśród powodów, dla których strona radziecka opóźniała przekazanie Odry, wy-

i określano tempo ich wzrostu lub opadania46. Z akt wynika, że w latach kolejnych

mienić można sprawę podziału dóbr odszkodowawczych, a także sytuację geopoli-

urzędnicy Rejencji Opolskiej skupili się na potrzebach związanych z zabezpieczeniem

tyczną w Europie Środkowej, która miała istotny wpływ na funkcjonowanie połą-

poszczególnych dzielnic Opola przed skutkami „wielkiej wody”47.

czeń komunikacyjnych. Systemy kanałowe Odry zespolone z siecią dróg wodnych

wschodniej części Niemiec tworzyły szlak żeglugowy wykorzystywany przez Rosjan

Prezentując archiwalia poświęcone rzece Odrze nie można nie wspomnieć o ze-

do zewnętrznego obrotu towarowego, a polskie porty rzeczne na górnej Odrze oraz

spole Zarząd Regulacji Rzeki Odry w Brzegu ( Oderstrombauverwaltung Brieg). Urząd

port w Szczecinie odgrywały w tej działalności znaczącą rolę. Poza tym port szczeciń-

ten został powołany w 1873 roku. Jak nazwa wskazuje, do jego kompetencji nale-

ski posiadał dogodne połączenie kolejowe, drogowe i wodne z Berlinem, co w czasie

żały wszystkie sprawy dotyczące regulacji rzeki i nadzór nad żeglugą. Przejął także egzekwowania reparacji wojennych stanowiło kolejny istotny walor51.

wszystkie mapy i plany mające związek z wcześniejszymi pracami regulacyjnymi na

Odrze48. W zasobie opolskiego archiwum zachowała się wyłącznie dokumentacja

W tych okolicznościach zarówno wojskowa administracja radziecka, jak i władze

kartograficzna prezentująca plany regulacji Odry na odcinku brzeskim.

polskie przystąpiły do uruchamiania transportu wodnego na Odrze. Strona radziecka

posiadała sieć komendantur rejonowych, które zakresem swojej działalności obję-

Proces związany z regulacją i modernizacją szlaku wodnego na Odrze przerwała

ły wszystkie porty, stocznie i śluzy na Odrze, a obsługujące je jednostki wojskowe

II wojna światowa. Po jej zakończeniu, „na mocy układów jałtańskiego i poczdam-

wchodziły w skład Odrzańskiego Oddziału Dróg Wodnych, którego kwatera główna

skiego Polacy stali się gospodarzami Ziem Zachodnich, a Odra stała się rzeką gra-

mieściła się w Nowej Soli. Dowództwo Oddziału podlegało bezpośrednio Central-

niczną, dzielącą Polskę i Niemcy. Polska musiała ponieść ogromne koszty udrożnie-

nemu Zarządowi Dróg Wodnych Armii Czerwonej w Berlinie i było nadzorowane

nia nieżeglownej rzeki po działaniach wojennych (należało usunąć wraki, zwalone przez Narodowy Komisariat Floty Rzecznej ZSRR w Moskwie52.

mosty i odbudować uszkodzone nadbrzeża)”49.

W tym samym czasie trwały również prace nad ukształtowaniem jednostek pol-

Gospodarcze wykorzystanie rzeki Odry w początkowym okresie powojennym skiej administracji na Odrze. W celu skoordynowania przyszłej działalności przewo-uzależnione było w zasadzie od dwóch czynników: realizacji porozumienia polsko-

zowej minister komunikacji, inż. J. Rabanowski, wydał 7 marca 1945 r. rozporzą-

-radzieckiego w sprawie sposobu przekazania Polsce obszaru i majątku ziem zachod-

dzenie ustanawiające przymusowy państwowy zarząd nad żeglugą, który sprawować

nich oraz możliwości inwestycyjnych państwa polskiego w zakresie odbudowy dróg miał Główny Komisariat Żeglugi, podlegający Departamentowi Dróg Wodnych Mi-wodnych.

nisterstwa Komunikacji. Na Odrze głównym ośrodkiem dyspozycyjnym w zakresie

transportu został Wrocław53.

W przeciwieństwie do innych dziedzin gospodarki, Odra wraz z jej infrastruktu-

rą nie została formalnie przekazana stronie polskiej w 1945 r., lecz dopiero w połowie

Wcześniej jednak niż we Wrocławiu rozpoczęła działalność komórka admini-

1946 r. Nie oznacza to jednak, że w tym czasie władze radzieckie były całkowicie stracji wodnej w Katowicach, kierowana przez inż. S. Juniewicza, któremu mocne-bierne w tej kwestii. Odstąpiono bowiem lub udostępniono części nabrzeży porto-

go wsparcia udzielili wojewoda śląski, gen. A. Zawadzki, i obaj wicewojewodowie

wych oraz elementy wyposażenia portów i stoczni, a także przekazano kilkadziesiąt – J. Ziętek i A. Salcewicz. Efektem wspólnej pracy było utworzenie państwowych zarządów wodnych w Gliwicach, Koźlu i Opolu54.

45 APOp, sygn. 45/1191/4543, 45/1191/4588.

46 APOp, sygn. 45/1191/4605.

50 S. Gruszecki, Administracja wodna i żegluga śródlądowa na Odrze od maja 1945 r. do sierpnia

47 APOp, sygn. 45/1191/4604.

1946 r., „Studia Śląskie” 1975, nr 27, s. 325.

48 W. Spallek, M. Wieczorek, Zabezpieczenie przeciwpowodziowe we wrocławskim węźle

51 Ibidem, s. 326.

wodnym w XIX i pierwszej połowie XX wieku na podstawie niemieckiej mapy topograficznej 1:25000

52 Ibidem, s. 326-327.

(Messtischblaetter), [w:] Z dziejów kartografii, T. XXI, s. 101.

53 Ibidem, s. 327-328.

49 E. Marszałek, op. cit., s. 208-209.

54 Ibidem, s. 329.

17

22 maja 1945 r. Urząd Wojewódzki w Katowicach został powiadomiony o decy-

zji strony radzieckiej, dotyczącej przekazania władzom polskim urządzeń portowych

i taboru rzecznego. Dwa dni później inż. S. Juniewicz, inż. K. Szlauer – kierownik

Państwowego Zarządu Wodnego w Opolu oraz szyper odrzański B. Taborek rozpo-

częli oględziny sprzętu w Gliwicach, Koźlu i we Wrocławiu55.

W zachowanym w zasobie Archiwum Państwowego w Opolu sprawozdaniu

z dnia 2 czerwca 1945 r., sporządzonym przez inż. S. Juniewicza, czytamy:

„Dnia 22 maja br. ppłk. Pańkow, przedstawiciel Odrzańskiego Oddziału Dróg

Wodnych Zarządu Dróg Wodnych Czerwonej Armii i Narodowego Komisariatu

Floty Rzecznej zawiadomił tutejsze Województwo, iż na podstawie postanowienia

Państwowego Komitetu Obrony ma przekazać Władzom Polskim część urządzeń

portowych: w porcie Gliwickim trzy dźwigi, w porcie Kozielskim trzy dźwigi i pięć

wywrotek wagonowych, oraz w portach Kozielskim i Wrocławskim 80 statków bez

napędu, trzy statki z napędem i 25 holowników, dlatego też prosił o natychmiastowe

przysłanie pełnomocnika do przejęcia.

Spis statków przekazanych polskiej administracji przez stronę radziecką

w 1950 r., Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/589/372

Na podstawie otrzymanego od Wicewojewody Śląsko-Dąbrowskiego upoważ-

nienia z dn. 23 maja br. udałem się w dn. 24 maja br. do Gliwic zabierając ze sobą do

pomocy Kierownika Zarządu Wodnego w Opolu inż. Szlaura.

Po oglądnięciu trzech dźwigów w porcie Gliwickim, z których dwa były w tym cza-

sie czynne i zajęte przy demontowaniu pozostałych urządzeń portowych, udaliśmy się

z ppłk. Pańkowem do Koźla.

W porcie kozielskim przekazano trzy dźwigi umieszczone na jednym molu –

resztę dźwigów kończy się demontować. Poza tym zaproponowano do przekazania

pięć wywrotek wagonowych z napędem ręcznym. Ponieważ jeszcze nie wszystkie wy-

wrotki z napędem mechanicznym rozpoczęto demontować, przeforsowałem zamianę

jednej wywrotki z napędem ręcznym na wywrotkę mechaniczną.

Po oglądnięciu statków znajdujących się w terenach portowych i na rzece zdecy-

dowałem się przejąć statki bez napędu, znajdujące się w starym korycie Odry, poniżej

portu, u prawego brzegu rzeki. Przez to na czas doprowadzenia statków do stanu

55 Ibidem, s. 329.

18

używalności zaoszczędzi się na personelu dozorców, a również można będzie lepiej

wykorzystać czas robotników.

Poza tym na brzegu tego koryta rzeki znajduje się stocznia Kozielska, którą moż-

na będzie bardziej samodzielnie wykorzystać. Znajdujące się tam statki nie przedsta-

wiają pod względem wartości różnicy w porównaniu ze statkami stojącymi w porcie,

może w sumie nawet można by je szacować wyżej, gdyż stosunkowo duża część ich

jest kryta. Przejąłem wszystkie znajdujące się tam statki bez napędu za wyjątkiem

statków wyraźnie uszkodzonych w czasie działań wojennych oraz dwóch dużych «ho-

lenderek», każda o nośności 760 t., gdyż ppłk. Pańkow na wciągnięcie ich do spisu

przekazywanej floty nie zezwolił.

Musiałem również przejąć 5 szt. częściowo zatopionych i 5 szt. zupełnie zato-

pionych statków, co procentowo, w porównaniu z ogólną ilością zatopionej floty,

jest niedużo. Niestety nie mogę przedstawić tego ogólnego stosunku w cyfrach, gdyż

zarówno w Koźlu, jak i później we Wrocławiu i Nowej Soli nie dostałem spisów znaj-

dujących się w tych portach statków. Część statków bez napędu dla uzupełnienia do

liczby 80 szt. przejąłem na rzece Odrze oraz w porcie.

W sumie przejęte statki bez napędu przedstawiają się następująco:

metalowe 16

kombinowane

– boki metal.,

dn. drewniane 56

drewniane 8

razem 80

kryte 16

otwarte 64

Protokół zdawczo-odbiorczy

razem 80

podpisany 27 maja 1946 r. dotyczący przejęcia

łodzi motorowej, Archiwum Państwowe w Opolu,

pływające 70

sygn. 45/589/373

półpływające 5

zatopione 5

razem 80”56.

Przejmowanie przez stronę polską portów wraz z zabudowaniami i wyposaże-

niem zaowocowało podejmowaniem przez różne podmioty organizacyjne prób

56 APOp, sygn. 45/589/372, s. 10-11.

19

rozwinięcia własnej bazy warsztatowej czy powiększenia powierzchni magazyno-

skawie przyjść polskiej administracji z pomocą i przekazał tut. Milicji Obywatelskiej,

wych, co w konsekwencji wywoływało liczne kłopoty, a czasem nawet chaos, spo-

sprawującej funkcje policji rzecznej na rzece Odrze, jedną łódź motorową. Jak mnie

wodowany niedokładnym rozgraniczeniem kompetencji poszczególnych jednostek. informowali, wzdłuż rz. Odry aż do Szczecina jest pełno takich łodzi motorowych, O prawo eksploatacji niektórych stoczni i portów lub znajdujących się na ich terenie

które leżą bezużyteczne, a tu są konieczne do patrolowania rzeki Odry, przez które

urządzeń, budynków czy środków transportu ubiegali się coraz to nowi potencjalni różnego rodzaju bandy szabrowników przewożą zagrabione mienie państwowe, czy użytkownicy, powołując się przy tym na instytucjonalnie podobny charakter byłych

też prywatne. Z uwagi na to, że zawsze, ile razy zwróciłem się do władz rosyjskich,

niemieckich właścicieli tych obiektów57.

uzyskałem pomoc – z góry dziękuję, spodziewając się, że i tym razem doznam łaska-

wej pomocy”60.

W aktach Starostwa Powiatowego w Koźlu zachowało się pismo starosty Fran-

ciszka Ciupki z dnia 9 kwietnia 1946 r., skierowane do wojewody śląsko-dąbrowskie-

Prowadzona korespondencja przyniosła wreszcie pożądany skutek, o czym świad-

go gen. Aleksandra Zawadzkiego następującej treści.

czy udzielone przez starostę kozielskiego dnia 16 maja 1946 r. pełnomocnictwo:

„W rejonie Portu-Koźle, który dotychczas zajmuje jednostka W.R. leżą bezuży-

„Niniejszym upoważniam Ob. Pochno Eugenję, kier. Referatu Adm.[inistra-

teczne i na pół zniszczone łodzie motorowe po b. niemieckiej policji wodnej, które cyjno]-Prawnego Starostwa Powiatowego w Koźlu do sporządzenia i podpisania by MO – wodna użyć mogła do swojej służby patrolowej na rz. Odrze. Wszelkie aktu zdawczo-odbiorczego, dot. przekazania 1 łodzi motorowej (z napisem „Was-dotychczasowe starania o zakupienie wzgl. uzyskanie łodzi motorowych dla MO – serschutzpolizei”) ze strony tut. Starostwa, któremu Wojska Radzieckie przekazują wodnej spełzły na niczym.

ww. łódź motorową, stosownie do zlecenia Pułkownika W.R. Sergiejewa w dniu 20

kwietnia 1946 r.”61

Wobec powyższego proszę Obywatela Wojewodę o interwencję u Pułkownika

W.R. Sergiejewa, aby spowodował przekazanie tut. MO – wodnej przez komendanta

Kłopoty towarzyszące nakładaniu się różnych przedsięwzięć, podejmowanych

portu W.R. w Koźlu 2-3 łodzi motorowych, bez których MO – wodna związana jest

na Odrze przez zainteresowane eksploatacją rzeki instytucje, niewątpliwie miały też

tylko z lądem”58.

swoje źródło w zawężeniu uprawnień okręgowych dyrekcji i zarządów wodnych.

Administracja aż do końca lipca 1946 r. nie miała możliwości sprawowania pełnej

Kolejne pismo starosty kozielskiego w tej sprawie skierowane zostało do pułkow-

kontroli nad wieloma ważnymi ośrodkami portowymi i stoczniowymi położonymi

nika wojsk radzieckich Sergiejewa:

wzdłuż szlaku rzecznego. Stan ten zaczął się zmieniać w połowie 1946 r., kiedy to

„W rejonie Komendanta W.R. Portu-Koźle znajdują się łodzie motorowe po b.

z upoważnienia Centralnego Zarządu Dróg Wodnych Armii Czerwonej i Minister-

policji wodnej (Wasserschutzpolizei), które leżą na pół zniszczone i bezużyteczne. stwa Rzecznej Żeglugi ZSRR przedstawiciele Odrzańskiego Oddziału przekazali Ponieważ obecnie tut. Milicja Obywatelska – wodna przystępuje do patrolowania

Okręgowej Dyrekcji Dróg Wodnych we Wrocławiu cały Kanał Gliwicki wraz z zato-

rzeki Odry związanych czynności ze swoim zakresem działania, proszę Ob. Puł-

pionymi tam jednostkami oraz zbiornik w Dzierżnie62. Miesiąc później przekazany

kownika o interwencję, aby 2-3 łodzie motorowe zostały przekazane tut. Milicji został natomiast odcinek Odry od Koźla do Krapkowic, zgodnie ze sporządzonym Obywatelskiej, która je sobie wyremontuje i przyprowadzi do normalnego stanu wówczas protokołem, spisanym dnia 24 lipca 1946 r.

użytkowania”59.

„Na podstawie polecenia Naczelnika Centralnego Zarządu Dróg Wodnych przy

Miesiąc później starosta wystosował następne pismo, tym razem do pułkownika

C.U.P «WOSO» Czerwonej Armii i Ministerstwa Żeglugi Śródlądowej ZSRR, my

wojsk radzieckich Pletenskiego:

niżej podpisani przedstawiciele Odrzańskiego Oddziału Dróg Wodnych w osobach:

podpułkownika Gołyszkina, majora Karpenko i kptn. Popowa i st. leutn. Badałowa

„Jako Starosta Kozielski zwracam się z prośbą do Ob. Pułkownika, aby zechciał ła-

z jednej strony i przedstawicieli: Okręgowej Dyrekcji Dróg Wodnych we Wrocławiu

57 S. Gruszecki, op. cit., s. 345-346.

60 Ibidem, s. 5.

58 APOp, sygn. 45/589/373, s. 2.

61 Ibidem, s. 6.

59 Ibidem, s. 3.

62 S. Gruszecki, op. cit., s. 346-347.

20

inż. JU. Himner i Kierownika Państwowego Zarządu Wodnego w Koźlu inż. czonych miastach portowych, gdzie stale istniało zagrożenie zarówno ze strony band K. Chruściela, Starostwa Powiatowego w Koźlu Wicestarosty Wacha.

maruderów, jak i pospolitych złodziei65.

Pierwsi przekazali, drudzy przyjęli dla dalszej eksploatacji następujące urządzenia:

Problemem w zakresie właściwego wykorzystania przejętych obiektów okazały

się niewystarczające możliwości inwestycyjne państwa polskiego w zakresie odbu-

I. W porcie w Koźlu

dowy dróg wodnych oraz towarzyszącej im infrastruktury. Plan trzyletni, przewi-

Całe baseny portowe (...)

dziany na okres 1947-1949, w części dotyczącej gospodarki wodnej oparty był na

Bulwary portowe w basenie (...)

założeniach sformułowanych jeszcze w latach trzydziestych XX w., w związku z tym

Urządzenia przeładunkowe (...)

sprawy odrzańskie nie były w nim właściwie zaakcentowane. Poza tym brakowało

Magazyny (...)

funduszy, materiałów, a także odpowiedniej liczby robotników i majstrów budowla-

Podstacje elektryczne (...)

nych do prac na Odrze. Plan inwestycyjny na 1947 r. przewidywał dla administracji

Budynki (...)

wodnej m.in. naprawę poszczególnych odcinków drogi wodnej, poprowadzenie linii

Warsztaty mechaniczne (...)

telefonicznych, wykonanie pomiarów oraz poprawę stanu rzek66. Okazało się jednak,

Jednostki pływające (...)

że wysyłane przez lokalne władze petycje w sprawie konieczności przeprowadzenia

II. Odcinek rzeki Odry

wielu prac związanych z prawidłowym funkcjonowaniem infrastruktury odrzańskiej

Śluza i jaz w Januszkowicach (...)

często nie przynosiły spodziewanych rezultatów. Przykładem może być pismo sta-

Śluza i jaz w Krępie (...)

rosty powiatowego w Koźlu z dnia 16 stycznia 1947 r. skierowane do Ministerstwa

Jaz i śluzy w Krapkowicach (...)

Komunikacji w Warszawie, w formie memoriału:

Łączność telefoniczną (...)”63.

„Wydział Komunikacyjny Urzędu Wojewódzkiego Śląsko-Dąbrowskiego zawia-

Oprócz przejmowanej infrastruktury udawało się czasem także pozyskać zwią-

domił tut. Powiatowy Zarząd Drogowy, że odbudowa mostu na rz. Odrze w Koźlu

zaną z nią dokumentację, o czym świadczyć może zachowany protokół zdawczo-od-

została w planie inwestycyjnym odbudowy mostów drogowych na rok 1947 skreślo-

biorczy, spisany 21 marca 1947 r. w Powiatowej Komendzie Milicji Obywatelskiej na i przesunięta na rok 1948. Z uwagi na to, że jakkolwiek droga kołowa państwowa w Koźlu w sprawie przekazania przez Powiatową Komendę MO w Koźlu Starostwu

Katowice-Gliwice-Koźle-Nysa jest drogą II-giej klasy, to jednak pozwolę sobie uza-

Powiatowemu w Koźlu akt i planów b. władz niemieckich, dotyczących gospodar-

sadnić ważność odbudowy przedmiotowego mostu w bieżącym roku następującymi

ki wodnej powiatu kozielskiego, a znalezionych przez funkcjonariuszy MO w dniu argumentami, a mianowicie:

8 marca 1947 r. w kasie pancernej, znajdującej się w zburzonym ratuszu w Koźlu na

placu rynkowym64. Do protokołu załączone zostały spisy przedmiotowych akt i pla-

1. Powiat kozielski posiadał na rz. Odrze 4 mosty, które w okresie walk pozycyj-

nów, ujętych w 3 wykazy: wykaz pierwszy (nr 1-55), zawierający kosztorysy, oblicze-

nych radziecko-niemieckich 1945 roku o przełamanie linii oporu Racibórz

nia, plany; wykaz drugi (nr 56-188), obejmujący projekty i plany obiektów wodnych

– Koźle – Brzeg – Opole – Wrocław zostały zerwane.

oraz wykaz trzeci (nr 1-298), w którym znalazły się plany techniczne.

2. Jedyny most objazdowy drewniany w Rogach, zbudowany w 1945 r. przez

Przejęcie Odry przez państwo polskie niewątpliwie uprościło dalszą pracę admi-

Wojska Radzieckie jest o tak słabej konstrukcji, że jest poważnie zagrożony

nistracji wodnej i współpracujących z nią przedsiębiorstw. W ciągu niespełna dwóch

przez:

lat, w niezwykle trudnych warunkach stworzono sprawną sieć zarządów wodnych,

a także bez posiadania jakiejkolwiek stoczni uruchomiono żeglugę, która funkcjo-

a) kry lodowe w okresie przedwiosennym, wzgl. w wypadku powodzi jesienią,

nowała w oparciu o wydobyte z dna rzeki kilkudziesięcioletnie wraki. Wszystkie te

z którą liczą się mieszkańcy tut. powiatu co lat parę,

działania podejmowane były często na terenach całkowicie wyludnionych, w znisz-

65 S. Gruszecki, op. cit., s. 347.

63 APOp, sygn. 45/589/372, s. 17-19.

66 M. Zawadka, Komisje zagospodarowania Odry. Odrzańska praca u podstaw, Opole 2003, s. 61.

64 APOp, sygn. 45/589/380, s. 1.

21

b) przeciążenie go przez skierowanie się ruchu kołowego z odcinka drogi pań-

prawym brzegu rz. Odry, a tym samym od województwa śląsko-dąbrowskiego”67.

stwowej I-szej klasy Katowice – Gliwice – Koźle – Opole – Wrocław na skutek

wzmożonego na niej ruchu komunikacyjnego.

Podpisy pod pismem złożyli: F. Ciupka, starosta powiatowy, oraz E. Wilczek,

przewodniczący Powiatowej Rady Narodowej w Koźlu. Pod korespondencją swoje

3. Odbudowa mostu w Koźlu, właściwie dwu mostów, łączących Wyspę Koziel-

pieczęcie złożyły następujące instytucje i organizacje lokalne: Polska Partia Robot-

ską z m. Koźle przez stare koryto i z drugiej strony przez nowe z uprzemysło-

nicza Powiat Kozielski, Polska Partia Socjalistyczna Powiatowy Komitet Robotniczy

wioną dzielnicą m. Koźla, odciąży nie tylko ruch kołowy z odcinka drogowe-

PPS Koźle, Państwowe Stado Ogierów w Koźlu, Państwowa Komunikacja Samocho-

go, wskazanego w punkcie b), ale – łącząc obszary przemysłu Górnego Śląska

dowa Oddział IV Katowice Stacja Nr 4 w Koźlu, Zarząd Miejski w Koźlu, Miejska

z Dolnym przez połączenie dróg kołowych Katowice – Gliwice – Koźle – Nysa

Rada Narodowa w Koźlu, Pełnomocnik Powiatowy Tymczasowego Rządu Rzeczpo-

– Kłodzko – Wałbrzych – Jelenia Góra, podniesie ich rozwój gospodarczy;

spolitej Polskiej w Koźlu, Powiatowy Związek Samopomocy Chłopskiej w Koźlu.

4. Usprawni ruch turystyczno-krajoznawczy w kierunku gór sudeckich;

Kolejne pismo w tej sprawie, opatrzone datą 15 lutego 1947 r., starosta kozielski

wystosował do Ministerstwa Skarbu w Warszawie: „Przedkładam niniejszy memoriał

5. Podniesie tempo odbudowy i zagospodarowania m. Koźla i powiatu koziel-

w treści swej zawierający prośbę o przyznanie kredytu dla kozielskiej Komunalnej

skiego, tj.

Kasy Oszczędności w wysokości 20.000.000 zł oraz jej uzasadnienie (...)”68.

a) Portu wyjściowego Koźle via Szczecin, na których odbudowę przewidziany jest

Odpowiedź, która nadeszła z ministerstwa, nie przyniosła spodziewanych rezul-

w ramach 3-letniego planu preliminarz w wysokości 50 miliardów złotych,

tatów. W piśmie Wydziału Komunikacyjnego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach

b) Państwowej Stadniny Ogierów na Wyspie Kozielskiej (stan 150 sztuk plus 50

z dnia 3 marca 1947 r. czytamy:

sztuk, jakie mają nadejść z wiosną) (...),

„Urząd Wojewódzki – Wydział Komunikacyjny zawiadamia niniejszym, że Mini-

c) najważniejszego dworca przetokowego na Śląsku Opolskim – w Kędzierzynie,

sterstwo Komunikacji reskryptem z dnia 10 lutego 1947 r., Nr IX załatwiło odmow-

nie prośbę Starostwa Powiatowego z dnia 16 stycznia 1947 r. w sprawie odbudowy

d) Fabryki Celulozy i Papieru w Porcie-Koźlu,

mostów na rzece Odrze w Koźlu. Decyzję swą motywuje Ministerstwo Komunikacji

e) Zakładów Chemicznych w Bierawie,

brakiem kredytów w bieżącym okresie budżetowym”69.

f) Zakładu Przemysłu Paliw i Benzyny Syntetycznej w Blachowni (jedna z naj-

Przedmiotowa sprawa nie znalazła swojego rozwiązania także w następnym roku,

większych w b. rzeszy niemieckiej),

o czym świadczy zachowany protokół z plenarnego posiedzenia Powiatowej Rady

Narodowej w Koźlu, które odbyło się 25 marca 1948 r.

g) Ośrodka Zielarskiego w Zakrzowie – przed wojną największego w Europie,

„Sprawę odbudowy mostu na Odrze w Koźlu referuje kierownik Powiatowe-

h) Cukrowni w Polskiej Cerekwi – największej na Śląsku Opolskim,

go Zarządu Drogowego ob. Grzyb informując Radę o dotychczasowych staraniach

i) Składnicy Państwowych Monopoli Spirytusowych w Kędzierzynie,

w celu przyspieszenia odbudowy. Starania te jednak do chwili obecnej rezultatu nie

dały, bowiem jak słychać, w roku bieżącym most odbudowany nie będzie. Radny

j) wielkich młynów parowych, cegielni itp.

Migacz proponuje, aby na odbudowę mostu opodatkować społeczeństwo powiatu

Reasumując powyższe – proszę o łaskawe rozpatrzenie i zaakceptowanie prośby, kozielskiego i stworzyć fundusz na wzór F.O.S. W odpowiedzi na propozycję kierow-zawartej w treści niniejszego memoriału, i o objęcie w planie inwestycyjnym odbu-

nik Grzyb wyjaśnia, że most w Koźlu jest mostem tranzytowym, a koszt odbudowy

dowy mostów drogowych na 1947 rok odbudowę mostu w Koźlu, ponieważ powiat

wyniesie z górą 70 milionów zł, wobec czego żadna zbiórka w powiecie nic nie da

kozielski o takim uprzemysłowieniu jak wyżej, pozostałby w przypadku katastrofy

zawalenia się mostu objazdowego w Rogach odcięty od reszty powiatu, leżącego na

67 APOp, sygn. 45/589/381, s. 2-4.

68 Ibidem, s. 6.

69 Ibidem, s. 10.

22

i tylko decyzja władz państwowych może przyspieszyć odbudowę. Starosta Powiato-

Odra, moja rzeka.

wy odczytuje odpis memoriału z dnia 16 stycznia 1947 r., skierowanego za pośred-

Krótka historia głównej rzeki Śląska oparta na wybranych

nictwem Urzędu Wojewódzkiego do Ministerstwa i szeroko informuje o odbytych

materiałach archiwalnych z Archiwum Państwowego w Opolu

konferencjach oraz bezskutecznych staraniach, wobec czego prosi, aby Powiatowa

Rada Narodowa poczyniła odpowiednie w tej sprawie kroki, bowiem most na Odrze

w Koźlu ułatwiłby w wysokim stopniu repolonizację terenu. Na wniosek radnego

Odra od wieków stanowiła ważny szlak komunikacyjny na Śląsku oraz spełniała

Ciacha – Powiatowa Rada Narodowa jednogłośnie postanowiła wysłać do Warszawy

istotną rolę w życiu Opola i miast leżących nad jej brzegami. Niejednokrotnie obja-

delegację w składzie: Starosty Powiatowego ob. Ciupki, Przewodniczącego Pow. Rady

wiała też swój niszczycielski charakter, wywołując ogromne straty w czasie powodzi.

Narodowej ob. Wilczka, radnego Hahna i kierownika Pow. Zarządu Drogowego ob.

Potwierdzenie tych faktów odnajdujemy w aktach przechowywanych w zasobie Ar-

Grzyba celem przedstawienia władzom państwowym palącej sprawy i spowodowanie

chiwum Państwowego w Opolu.

przystąpienia do odbudowy mostu jeszcze w roku bieżącym”70.

W wyniku działań zbrojnych prowadzonych podczas drugiej wojny światowej,

Słowa kluczowe: Odra, Śląsk, Opole, transport, komunikacja, powódź

a także realizowanych po jej zakończeniu demontaży maszyn i urządzeń, możliwo-

ści żeglugowe na Odrze zostały w znacznym stopniu ograniczone. Port w Koźlu

w 1946 r. w zakresie przeładunków nie osiągnął nawet 10% wartości wypracowa-

The Oder, My River. Short history of the main Silesian river

nych w 1940 r. Wszystkie ważne urządzenia portowe na odcinku rzeki od Koźla

based on selected archival materials from the State Archives of Opole.

do Krapkowic uległy zniszczeniu. Statki przejęte przez polską administrację w dużej

liczbie były zatopione, te zaś, które utrzymywały się na wodzie, wymagały kapitalne-

go remontu.

For centuries, the Oder River has been an important transportation route in

Silesia and played an important role in the life of Opole and other cities located on

Objęcie polską administracją odcinka górnej Odry wpłynęło jednak na ożywie-

its banks. Many a time, it has also manifested its destructive force, causing immense

nie działalności kozielskiego portu. Dzięki generalnym remontom znajdujących się losses during floods. These facts are confirmed by the records kept in the State Artam urządzeń jego możliwości przeładunkowe stale rosły. Większa liczba przewozów

chive of Opole.

spowodowała wzrost popytu na usługi remontowe, co w połączeniu z rozwojem że-

glugi na kozielskim odcinku Odry zaowocowało wzrostem zatrudnienia. Przełom

1946 i 1947 roku zamknął pionierski etap zagospodarowania śląskiego odcinka

Keywords: Oder, Silesia, Opole, transport, transportation, flood

Odry i ponownego przecierania na nim szlaku transportowego71.

70 APOp, sygn. 45/589/209, s. 3.

71 A. Szymański, Koźle nad Odrą. Miasto i rzeka do 1946 roku, [w:] Odra. Rzeka i ludzie – wzajemne

uwarunkowania na przestrzeni dziejów, red. nauk. E. Nycz, F. Pistelok, Opole 2008, s. 53-54.

23

stanisław w. czaJa

aż do końca XIX wieku, a więc do czasu powszechnego wprowadzenia obserwacji

instrumentalnych, jest bardzo trudna. Materiały źródłowe (szczególnie te z okresu

Uniwersytet Śląski

średniowiecza) zawierają niewiele informacji na ten temat. Wiedzę o tych zjawiskach

czerpiemy bowiem z materiałów rękopiśmiennych pochodzących z kronik (miej-

skich, rodzinnych, parafialnych), kalendarzy, pamiętników, dzienników, sprawozdań

EKSTREMALNE ZJAWISKA HYDROLOGICZNE

z podróży oraz sprawozdań gospodarczych. Zasadniczą wadą tych informacji jest

ich niejednorodność, znaczna doza subiektywizmu w opisach oraz wyolbrzymianie

I METEOROLOGICZNE W REJONIE OPOLA

faktów. Informacje w źródłach archiwalnych dotyczą najczęściej krótkiego okresu

OD XVI DO POŁOWY XX WIEKU

czasu, a także niejednokrotnie mało precyzyjnie lokalizują opisywane zjawisko w cza-

sie i przestrzeni, co współczesnemu badaczowi utrudnia analizę. Szczególnie wyraź-

ny jest brak zapisków o tych zjawiskach w XVIII wieku. Podstawową przyczyną są

uwarunkowania polityczne. Do lat 30. XVIII wieku obszar ten należał do Czech

(Austrii), dopiero w 1741 r. miasto Opole znalazło się w posiadaniu Prus. Te wy-

Przebieg obserwowanych współcześnie zjawisk pogodowych takich jak ulewne darzenia, jak również wojna siedmioletnia (1756-1763) spowodowały, że notowa-deszcze, burze i silne wiatry, długotrwałe posuchy lub okresy wilgotne, a także mroź-

nie zjawisk pogodowych nie było najważniejsze. Stąd informacje pogodowe dla tego

ne i śnieżne lub suche i ciepłe zimy skłania do formułowania tezy, że poprzednie okresu są bardzo wyimkowe i dotyczą raczej zdarzeń katastrofalnych.

stulecia były z uwagi na przebieg zjawisk pogodowych bardziej stabilne niż czasy

Dopiero w drugiej połowie XVIII wieku w śląskich czasopismach wprowadzo-

współczesne. Zachodzące od XX wieku zmiany klimatyczne przypisywane są najczę-

no kronikę ważniejszych wypadków, m.in. zjawisk klimatyczno-meteorologicznych.

ściej gospodarczej działalności człowieka, której intensyfikacja ma miejsce od czasów

W pracach tych znajdował się specjalny dział, w którym omawiano wpływ warun-

rewolucji przemysłowej, czyli od przełomu XVIII i XIX wieku. Jednak analiza archi-

ków atmosferycznych na produkcję roślinną i gospodarkę regionu. Od lat sześćdzie-

walnych obserwacji klimatycznych i hydrologicznych nie potwierdza tej tezy.

siątych ukazywały się Öconomische Nachrichten, a od lat osiemdziesiątych artykuły

Aby więc spróbować odpowiedzieć na pytanie o zakres wpływu człowieka na w „Schlesische Provinzialblätter”3.

zmienność współcześnie obserwowanych zjawisk pogodowych, konieczna jest analiza

Studiując opasłe tomy kronik klęsk żywiołowych odnosi się wrażenie, że powo-

warunków hydrometeorologicznych w okresie poprzedzającym współczesne ociepla-

dzie, susze, gradobicia, burze i inne tego typu zjawiska zdarzały się bardzo często.

nie się klimatu. Okresem tym była Mała Epoka Lodowa, która trwała około 350 Przy bezkrytycznej ocenie można by było sądzić, że nasz kraj już od wieków był wy-lat, a jej początek datowany jest najczęściej na pierwsze dziesięciolecia XVI wieku, jątkowo narażony na niekorzystne, wręcz katastrofalne zjawiska hydrometeorologicz-a koniec na lata 50. lub 60. wieku XIX. Był to okres chłodnych lat oraz wilgot-

ne. Wnikliwa analiza kronik pozwala stwierdzić, że większość opisywanych zdarzeń

nych zim, a w rekonstrukcjach klimatu opartych na pośrednich faktach wykazano, że

miała jedynie charakter lokalny, a skutki gospodarcze i społeczne nie były wielkie.

w zachodniej Europie średnie roczne temperatury powietrza były niższe o 2-3oC niż

w poprzedzającym go Małym Optimum Klimatycznym (lata 700-1300) i o 1-2oC

Ocenę częstotliwości, przebiegu i charakteru ekstremalnych zjawisk pogodo-

niższe niż w czasach współczesnych1.

wych w rejonie Opola w ciągu ostatnich kilkuset lat oparto o istniejące liczne zapisy

o klęskach żywiołowych na tych terenach. Znaczącą ich część stanowią informacje

Do analizy ekstremalnych zjawisk hydrometeorologicznych w rejonie Opola o powodziach i suszach oraz gwałtownych ulewach i rozlewnych deszczach. Istotnym wykorzystano informacje zawarte w obszernej monografii Powodzie w dorzeczu gór-ograniczeniem możliwości korzystania z tych źródeł jest ich ogromna liczba, a tak-

nej Odry 2. Rekonstrukcja zjawisk pogodowych i przebiegu wezbrań powodziowych że duże rozproszenie. Są to głównie materiały rękopiśmienne pisane po łacinie lub w staroniemieckim gotyku. Ich poszukiwanie i weryfikacja jest możliwa w dużych,

1 H. H. Lamb, Climate: Present, Past and Future, vol. 2, Climatic History and the Future, London

interdyscyplinarnych zespołach, pochłania bowiem wiele czasu i wymaga znajomości

1977; J. M. Grove, The Little Ice Age, London 1988; R. Brázdil, Climatic conditions of the Little Ice

często już „martwych” języków oraz wiedzy historycznej i geograficznej.

Age In Bohemia, [w:] Proceedings of the International Symposium on the Little Ice Age, red. T. Mikami, Tokyo 1992.

2 S. Czaja, Powodzie w dorzeczu górnej Odry, Katowice 2011.

3 Ibidem.

24

Wiarygodne i znacznie liczniejsze informacje pojawiają się dopiero w XVI wie-

Warunki hydrometeorologiczne w wieku XVII były wyjątkowe, przez całe 100

ku, czyli na początku Małej Epoki Lodowej. Przez kolejne trzy stulecia, kiedy to lat nie było bowiem na górnej Odrze katastrofalnej powodzi. Notowano wprawdzie w Europie zachodniej i środkowej dominowały lata chłodne, warunki hydrometeo-kilka lat bardzo mokrych, zwłaszcza w pierwszej połowie wieku, lecz generalnie do-

rologiczne były bardzo zróżnicowane. Decydowały one o charakterze tych zdarzeń. minowały wielkie susze (trwające nawet 3 lata z rzędu), które wywołały katastrofalne Najczęściej opisywano zjawiska, które powodowały znaczące szkody gospodarcze. straty w rolnictwie. I tak w latach 1615-1617 powysychały na Śląsku rzeki i potoki Były to długotrwałe susze, mroźne, śnieżne i długie zimy lub zimy niezwykle ciepłe aż do Bobru włącznie. Wielkie susze wystąpiły również w latach 1626, 1630, 1634

oraz wilgotne lata z katastrofalnymi powodziami.

i 1653 oraz wielka trwająca przez 5 lat susza w latach 1678-1682. Długotrwałe opa-

W XVI wieku ekstremalne zdarzenia hydrologiczne występowały z dużą często-

dy deszczu i większe wezbrania wystąpiły jedynie w latach 1619, 1622, 1642, 1652,

tliwością, lecz do czasów współczesnych zachowało się niewiele informacji o charak-

1667 i 1685.

terze poszczególnych powodzi czy też o okresach głębokich niżówek i susz. Z zacho-

Jak wynika z zapisów historycznych, w XVIII wieku wystąpiło kilka dużych wez-

wanych informacji wynika, że wiek ten był wyjątkowo obfity w wielkie i katastro-

falne wezbrania, które nawiedzały dolinę górnej Odry. W archiwalnych zapiskach brań powodziowych oraz dwie powodzie katastrofalne6. W stuleciu tym, podobnie o wielkich wodach na górnej Odrze oraz o stratach wywołanych zalaniem miast, wsi

jak w XVII wieku, dominowały lata suche i bardzo suche, których skutkiem były

i pól uprawnych możemy przeczytać

wyjątkowo niskie stany wody na Odrze i jej dopływach oraz znaczące straty w rol-

4:

nictwie. W opisywanym stuleciu wystąpiło również kilkanaście niezwykle mroźnych

Rok 1501: Od Świąt Wielkanocnych (11 IV) aż do jesieni zdarzały się wylewy i po-

i długotrwałych zim, z których zimy w latach 1708/1709 oraz 1739/1740 trwały od

wodzie wszystkich rzek, które wyrządziły ludziom olbrzymie szkody, szczególnie jednak

października do maja, czyli przez 7-8 miesięcy. Opady śniegu występowały wtedy

nieprawdopodobny był wzrost wód na Odrze i Łabie, o jakim nie pamiętał nikt z ludzi.

w maju, czerwcu i lipcu. Zdarzały się również lata bardzo ciepłe, jak te w 1720,

Także Bóbr tego roku nadzwyczaj trzykrotnie wylewał (...) Od gwałtownego deszczu

1748/1749 i 1757, kiedy to rolnicy w rejonie Opola i Brzegu w styczniu siali zboża

wystąpiła we Wrocławiu, Nysie, Opolu i Raciborzu na Odrze wielka woda, o jakiej nie

jare i uprawiali rolę. Niezwykle ciepła i bezśnieżna zima wystąpiła także w 1796 r.7

słyszano od 40 lat. Nadeszła jeszcze większa woda niż w roku 1495, która utrzymywała

Jednak informacje klimatyczne i hydrologiczne dla pierwszej połowy XVIII wieku są

się w dolinie Odry prawie 3 tygodnie (...).

nieliczne i mało pewne.

Rok 1515: Rok ten był bardziej, niż można w to uwierzyć, wilgotny, deszczowy

i obfity w wylewy rzek (...). Około 8 IX zdarzył się potężny i gwałtowny wylew wód, że

W XVIII wieku Odra nie była jeszcze uregulowana, toteż w czasie nawet niewiel-

Odra, Łaba, Sprewa, Hawela (...) tak się przeładowały i napełniły, iż wezbrały i pod-

kich wezbrań wody rzeczne zalewały znaczne obszary doliny. Spływ wody był znacz-

niosły się do nienaturalnej wysokości ponad swoje brzegi (...).

nie wolniejszy niż w obrębie koryt uregulowanych i obwałowanych. Częste wezbrania

Rok 1593: Częste wylewy Odry, Warty, Łaby, Sprewy, Haweli i innych rzek (...)

powodziowe wyrządzały znaczne szkody w infrastrukturze technicznej (niszczenie za-

w miesiącach czerwcu i lipcu zdumiewający i pamiętny wylew (...); na skutek kilkudnio-

budowań, mostów i dróg) oraz w uprawach rolnych. Biorąc pod uwagę te zagrożenia,

wej ciągłej ulewy powstała tak olbrzymia masa wód, iż wszystko zdawało się pływać na

król pruski Fryderyk II Wielki wydał 17 września 1763 r. dekret o ochronie brze-

wodzie (...); od 8 VI do dnia 23 VIII codziennie z przerwami, bądź ustawicznie padały

gów Odry. Na jego mocy przystąpiono do pierwszych prac regulacyjnych, polegają-

deszcze (...), wskutek tego przez całe lato zdarzyło się 14 wylewów – powodzi (...).

cych głównie na usunięciu z koryta pogrzebanych pni drzew, wzmocnieniu osuwisk

Rok 1595 (18 VIII): Nysa Łużycka tak gwałtownie wezbrała, jak jeszcze nigdy

i skarp brzegowych oraz zamknięciu bocznych koryt Odry. W połowie XVIII wieku

dotąd, wskutek oberwania chmury. Ogromne straty.

wykonano również pierwsze przekopy szyi meandrów oraz ostrogi brzegowe w celu

Rok 1598: Odra kilkakrotnie bardzo przybrała, tak, że fala za falą pędziła, prze-

zawężenia koryta rzeki.

rwała wały i uniosła mosty. 16 VIII wylewy Białej i Bystrzycy, i na Nysie Kłodzkiej –

groźna powódź po dwudniowych ulewach5.

6 S. Inglot, Zjawiska klimatyczno-meteorologiczne na Śląsku od XVI do połowy XIX wieku, „Studia

4 S. Czaja, Wezbrania powodziowe w dorzeczu górnej Odry w małej epoce lodowej, [w:] Zmiany

z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego”, nr 8, Warszawa 1966.

stosunków wodnych w czasach historycznych, red. A. Kaniecki, A. Baczyńska, „Studia i Prace z Geografii

7 Idem, Z badań nad wpływem posuchy na rolnictwo na Dolnym Śląsku, Prace Wrocławskiego

i Geologii”, nr 9, Poznań 2010.

Towarzystwa Naukowego, Seria B, nr 139, Wrocław 1968.

5 S. Czaja, Powodzie w dorzeczu górnej Odry, Katowice 2011.

25

Jak wynika z zapisów kronikarzy i notatek w ówczesnych gazetach, w opisywa-

minowały lata suche i posuszne, a wezbrania rzadko przekraczały stany brzegowe

nym stuleciu wystąpiło zaledwie 6 dużych wezbrań powodziowych, które swym za-

w korycie Odry.

sięgiem objęły całe dorzecze górnej Odry. Dwa z nich miały charakter powodzi ka-

Niezwykle rzadko zdarza się, aby dla dużych miast czy też regionów prowadzono

tastrofalnych. Jednocześnie w ostatnich 34 latach XVIII wieku tylko w zlewni Nysy

przez kilkadziesiąt lat szczegółowe zapiski, w których znaczącą częścią są informacje

Kłodzkiej wystąpiło 6 wielkich powodzi, kiedy w tym samym czasie w pozostałej o warunkach meteorologicznych i społeczno-gospodarczych skutkach tych zjawisk.

części dorzecza zanotowano zaledwie wezbrania duże.

Takie zapisy, w formie miesięcznych i dwumiesięcznych sprawozdań gospodarczych,

Jednym z największych wezbrań, które nawiedziły dolinę górnej Odry w ciągu prowadzono w dawnych rejencjach państwa pruskiego. Rejencja to jednostka ad-ostatnich 300 lat, była katastrofalna powódź z 1736 r. Jej przyczyną były długotrwałe

ministracyjna wprowadzona w latach 1815-1816 w Prusach jako szczebel pośredni

opady deszczu, które z krótkimi przerwami trwały niemal przez dwa i pół miesiąca.

pomiędzy prowincją a powiatem. W roku 1816 zaczęto w rejencji opolskiej regular-

Jej przebieg i skutki na terenie miasta Wrocławia tak opisywano:

nie obserwować i opisywać zjawiska meteorologiczne i hydrologiczne oraz ich gospo-

darcze skutki w postaci miesięcznych (od 1852 r. w dwumiesięcznych) sprawozdań

Powódź 1736 roku była wynikiem trwającego od dnia 10 maja do 22 lipca okresu

gospodarczych. Powstawały one na podstawie sprawozdań landratów (naczelników

deszczowego, w którym za wyjątkiem 2 i pół dni, w ciągu reszty 73 dni bez przerwy lały

administracji powiatowej w dawnych Prusach) oraz sprawozdań z poszczególnych

deszcze. Od dnia 20 czerwca Odra rozpoczęła tak przybierać, że dnia 1 lipca osiągnęła

gmin rejencji. Ostateczny tekst redagowano na podstawie wszystkich materiałów

stany z roku 1709 i 1729, i wskutek naporu wód bramy miasta nie mogły być dalej

dostarczonych z terenu. Dodatkowo uzupełniano go o opis wpływu panujących wa-

zamknięte. Fale wzbierały dalej do 3 lipca, wszystkie młyny stanęły i powstały w nich

runków klimatycznych na gospodarkę, a w szczególności na rozwój upraw polowych

wielkie szkody. Dnia 8 lipca poziom wód przekroczył znacznie znaki powodziowe z lat

i ogrodowych, i przesyłano go do stolicy Prus – Berlina9.

1709 i 1729 i 14 lipca osiągnął najwyższy stan. Miasto było z trzech stron całkowicie

otoczone wodą. Jedynie połączenie ze Świdnicą przez naprędce narzucony wał ziemi

Autorami poszczególnych części sprawozdań byli specjalnie do tego powołani

i nawozu zostało utrzymane. Dnia 15 lipca wody nieznacznie opadły, lecz 16 i 17 po-

urzędnicy, wykonujący powierzone zadanie przez wiele lat. Z czasem stawali się oni

nownie wezbrały, po czym nastąpiło opadanie tak, że 27 lipca wody stanęły. Ta powódź

dobrymi fachowcami w tej dziedzinie. Opisy prowadzono według jednolitego sche-

również spowodowała głód we Wrocławiu i okolicach8.

matu, przez co spełniają warunek jednorodności ciągu informacyjnego, co dodat-

kowo podnosi wartość tego źródła. Wykorzystane w opracowaniu źródła informacji

Po wielkiej powodzi z 1736 r. w dorzeczu górnej Odry nastąpił bardzo długi, bo

uzyskano z Państwowego Archiwum Akt Tajnych w Berlinie. Pisane ręcznie, nie-

trwający prawie 50 lat okres, który opisywany był przez kronikarzy jako posuszny lub

mieckim gotykiem materiały zawierają informacje o codziennych lub chwilowych

bardzo suchy. Lata te były przedzielane bardzo mroźnymi zimami lub wilgotnymi, warunkach pogodowych, ekstremalnych zjawiskach hydrometeorologicznych takich ale chłodnymi latami. Szczególnie groźna, bo długotrwała susza wystąpiła w piętna-jak: powodzie, długotrwałe susze, burze, a także o czasie trwania zim, długości zale-

stoleciu 1761-1776, a ostatnia zima tego okresu została zapamiętana jako najbar-

gania pokrywy śnieżnej, zlodzenia rzek, terminach kwitnienia, dojrzewania i zbiorów

dziej mroźna w całym XVIII wieku.

płodów rolnych. Większość sprawozdań zawiera również dane dotyczące najwyższych

Kolejną katastrofalną powodzią, która miała miejsce w dolinie górnej Odry i najniższych temperatur oraz najwyższego i najniższego ciśnienia atmosferycznego w XVIII wieku, była wielka powódź roztopowa w kwietniu 1785 r. Według źródeł w miesiącu. Wymienione zapiski historyczne, kroniki i artykuły prasowe, a także historycznych jej zasięg był znacznie większy, a gospodarcze skutki o wiele groźniejsze

sprawozdania gospodarcze są podstawowym źródłem informacji o zjawiskach hydro-

od powodzi, która miała miejsce w maju, czerwcu i lipcu 1736 r. Poprzedziła ją dłu-

logicznych i meteorologicznych na Śląsku Opolskim w XIX wieku10 (rys. 1).

gotrwała, bardzo mroźna i śnieżna zima, która trwała od listopada 1784 r. do połowy

kwietnia 1785 r. Z przedstawionego opisu wynika, że druga połowa XVIII wieku

9 A. Długajczyk, Rekonstrukcja warunków hydrologicznych i meteorologicznych w rejencji opolskiej

(poza wielką powodzią roztopową w kwietniu 1785 r.) była okresem, w którym do-

w XIX wieku na podstawie źródeł historycznych, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec 2008 [mps pracy

doktorskiej].

10 S. Czaja, Ekstremalne zdarzenia meteorologiczne w rejencji opolskiej w I połowie XIX wieku, [w:]

8 S. Czaja, Powodzie w dorzeczu... .

Woda w badaniach geograficznych, red. T. Ciupa, R. Suligowski, Kielce 2010, s. 101-110.

26

W pruskich sprawozdaniach gospodarczych prowadzonych w rejencji opolskiej

od 1815 do 1872 r. zamieszczano opisy zjawisk meteorologicznych, które współcze-

śnie na obszarze Polski występują niezwykle rzadko. Bardzo często opisywano „prze-

loty” ognistych kul - prawdopodobnie meteorów11:

(...) 23 października 1829 r. około 1630 wiele osób widziało w Opolu kulę ognistą

na niebie, która przemieszczała się nad horyzontem z zachodu na wschód w niewielkiej

odległości od Ziemi i z pozoru miała średnicę 8–10 cali. Tuż nad Ziemią kula rozpadła

się na klika mniejszych i znikła bez eksplozji12.

Również 29 grudnia 1837 r.

(...) między drugą a trzecią po południu przy jasnym słońcu zaobserwowano w wie-

lu miejscowościach rejencji opolskiej wiązki światła z wielokolorowym świecącym ogo-

nem, które gasły bez słyszalnej eksplozji13.

Podobne zjawiska wystąpiły również w latach: 1836, 1839, 1840 i 1842.

Innym niezwykłym zjawiskiem były ogniste słupy wznoszące się w dni pogodne

między Ziemią a Słońcem:

(...) 3 grudnia 1829 r. tuż przed zachodem Słońca zaobserwowano trzy wysokie

ogniste słupy na zachodnim horyzoncie. Środkowy słup bardziej ognisty i wyższy, jakby

łączył Słońce z Ziemią, dwa pozostałe bledsze i niższe wznosiły się po obu stronach słupa

najwyższego14.

Również 3 lutego 1830 r.

(...) przy Słońcu, po jego wschodzie pojawiły się 3 ogniste słupy, z których środkowy

był najwyższy i najjaśniejszy, dwa inne świeciły słabiej15.

Często obserwowano także zorze polarne, np.:

(...) 18 października 1836 r. wieczorem około 1930 widziano wspaniałą zorzę

północną przybierającą najpierw formę żarzącego się ognia, a potem wielkiej połowy

Księżyca, która pokryła północno-zachodni firmament, a niebo zmieniło się w żarzącą

purpurę16.

Zorze polarne pojawiały się w rejonie Opola również w latach 1838-1841.

11 A. Długajczyk, Rekonstrukcja warunków hydrologicznych... ; S. Czaja, Ekstremalne zdarzenia...

12 S. Czaja, Powodzie w dorzeczu...

13 Ibidem.

14 Ibidem.

15

Rys. 1. Kopia notatek z obserwacji pogody pochodząca z „Zapisów gospodarczych rejencji opolskiej”

Ibidem.

16

z sierpnia 1837 r., za: S. Czaja, Ekstremalne zdarzenia...

Ibidem.

27

W sprawozdaniach gospodarczych dominują jednak opisy upałów i suszy, burz

z wiatrołomami, ulewnych deszczy oraz szkód wyrządzonych przez te zjawiska.

Przykładowo warunki pogodowe w rejonie Opola w lipcu i sierpniu 1822 r. opisano

w sprawozdaniach gospodarczych następująco:

(...) Po utrzymujących się przez cały czerwiec niezwykłych upałach i suszy, które

trwały jeszcze do połowy lipca, nadeszły oczekiwane deszcze z równoczesnymi prawie

codziennymi burzami i towarzyszącymi im wichurami i silnymi, ulewnymi deszczami,

które spowodowały tylko w kilku miejscowościach szkody; znaczące szkody wyrządziła

burza 26-go lipca w pow. Opole i Strzelce Opolskie. Towarzyszący huragan uszkodził

w pow. Opole dużą część dachów, zebrał z pól większości wsi leżące w pokosach (skoszo-

ne) zboża, rozwalił w pow. Strzelce Opolskie nawet kilka stodół i obór owczych i szalał

szczególnie w lasach przez wiatrołomy. (...) Ze zjawisk meteorologicznych zauważono na

końcu miesiąca kulę ognistą w powiecie Olesno (Rosenberg).

(...) Pogoda w sierpniu była bardzo zmienna z deszczami i burzami, z silnymi

wiatrami. (...) Na podstawie obszernych wiadomości orkan wyrwał z korzeniami w la-

sach posiadłości pańskiej Strzelce Opolskie mnóstwo dębów, a w lasach sosnowych tej

posiadłości szkody wiatrołomów oszacowano na 16 do 18 000 sążni. W lasach dóbr

szlacheckich w Ciasnej – pow. Lubliniec – zostało częściowo połamanych około 1 000

pni sosnowych, a w większości miejscowości tego powiatu uniesione zostały pokosy zboża

Rys. 2. Widok Opola od strony Odry w 1680 r., zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

z pól przez huragan17.

Do połowy XVIII wieku dolina i koryto Odry miały charakter seminaturalny,

dopiero bowiem w końcu tego wieku rozpoczęto prace regulacyjne zakrojone na

szeroką skalę. Jednak już od XVII wieku dolina i koryto Odry w rejonie Opola były

w znacznym stopniu przekształcane przez człowieka. Zakres przeobrażeń dokumen-

tują XVII- i XVIII-wieczne ryciny oraz sporządzane w tym okresie mapy regulacji

Odry (rys. 2-5). W XIX i w pierwszej połowie XX wieku zabudowa hydrotechniczna

Odry była ukierunkowana na przystosowanie rzeki dla żeglugi oraz ochronę Opola

przed skutkami katastrofalnych powodzi. Wybudowano więc duży port rzeczny,

a także system jazów, śluz i wałów przeciwpowodziowych (rys. 6-7).

Prowadzone od XVIII wieku prace regulacyjne w dolinie Odry spowodowały

duże zmiany powierzchniowej sieci hydrograficznej w rejonie Opola. W końcu XIX

wieku wykreślono zasięgi naturalnych zalań powodziowych oraz opracowano zakres

prac regulacyjnych (rys. 8-9). Zmiany te niewątpliwie wywarły wpływ na przebieg

wezbrań powodziowych.

17 Ibidem.

Rys. 3. Widok Opola w XVIII wieku, zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

28

Rys. 4. Widok Opola od strony Odry w XVIII wieku, zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

Rys. 6. Widok Opola od strony Odry w XVIII wieku, zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

Rys. 5. Widok Brzegu od strony Odry, połowa XIX w., zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

Rys. 7. Jaz na Odrze w Opolu, 1904 r., zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

29

Powodzie w XIX wieku

W XIX wieku wyodrębniono trzy charakterystyczne okresy występowania wez-

brań powodziowych. Okres pierwszy obejmuje lata 1813-1855. Jest on bardzo

trudny do szczegółowej analizy, nie dysponujemy bowiem jeszcze instrumentalnymi

pomiarami opadów atmosferycznych oraz opisami warunków synoptycznych. Jedynie

obserwacje stanów wody wykonywano w miarę skrupulatnie, lecz najczęściej tylko

w czasie wystąpienia wezbrania powodziowego. Obserwacje te prowadzono w kil-

ku profilach Odry na terenach większych miast oraz istniejących wówczas jazach.

Zachowane spostrzeżenia meteorologiczne dotyczą pomiarów opadów na kilku poste-

runkach zlokalizowanych na terenach nizinnych i w dolinach rzek, w obrębie lub na

obrzeżach większych miast18.

Powódź w sierpniu 1813 r. Powódź, która wystąpiła w ostatniej dekadzie sierp-

nia 1813 r., została zaliczona do trzech największych wezbrań w dorzeczu górnej Odry

w XIX wieku. Wystąpiła ona po kilkudziesięcioletnim okresie gorących i suchych lat

oraz długich i bardzo mroźnych zim, obfitych w opady śniegu. Dominowały wte-

dy wezbrania roztopowe o charakterze dużych i zwyczajnych, nieznacznie przekra-

czających napełnienie koryta Odry. Jedyną powodzią o charakterze katastrofalnym

Rys. 8. Skrócenie koryta Odry na skutek „odcinania szyi” meandrów w rejonie Opola i Brzegu w XVIII

było wezbranie roztopowe z kwietnia 1785 r. Okres posuchy dominował na Dolnym

i XIX wieku, wg Der Oderstrom 1:100000, Berlin 1896

i Górnym Śląsku przez 76 lat, czyli od pamiętnej powodzi trwającej od 10 maja do

22 lipca 1736 r.

Wezbranie powodziowe, które wystąpiło w dorzeczu górnej Odry w dniach 27-

30 sierpnia 1813 roku, było spowodowane dość typową dla terenów południowej

i południowo-zachodniej Polski sytuacją synoptyczną powodującą bardzo intensywne

opady deszczu. Dokładne ustalenie przebiegu tych zjawisk nie jest możliwe, ponieważ

materiał obserwacyjny z początków XIX wieku był bardzo ubogi. Jednocześnie trwa-

jące wojny napoleońskie nie sprzyjały prowadzeniu obserwacji i badań pogody.

Z zachowanych opisów o lokalnych „wylewach strug deszczu z chmur” wynika, że

tworzyły się liczne komórki burzowe powodujące kilkugodzinne opady deszczu. Z sza-

cunkowych danych wynika, że notowane w tym czasie opady tylko w obrębie terenów

nizinnych i pogórskich mogły wynosić 150-200 mm w ciągu 48 godzin19. Strefa in-

tensywnych opadów deszczu obejmowała w dniach 24 i 25 sierpnia tereny zlewni gór-

nej Wisły, a od 26 sierpnia strefa opadów objęła rejon Beskidu Morawsko-Śląskiego

i Gór Oderskich, wschodnich i środkowych Sudetów oraz Pogórza Sudeckiego.

18 Der Oderstrom, sein Stromgebiet und seine Wichtigsten Nebenflüsse, Berlin 1896.

19 G. Hellmann, G. Elsner, Meteorologische Untersuchungen über die Sommerhochwasser der Oder,

Berlin 1911; H. Mann, Hochwasser vom August/September 1813 seine Ursachen und sein Verlauf, Berlin

Rys. 9. Zmiany zasięgu zalań powodziowych w dolinie Odry w rejonie Raciborza i Koźla na skutek regulacji koryta

1905; K. Fischer, Sommerhochwasser der Oder von 1813 bis 1903, „Jahrbuch für die Gewässerkunde

i budowy obwałowań, wg Der Oderstrom 1:100000, Berlin 1896

Norddeutschlands“, Besondere Mitteilungen Bd. 1, nr 6, Berlin 1907.

30

Po wystąpieniu w dniach 26-27 sierpnia wysokich opadów w źródłowej części dorzecza

Powódź we wrześniu 1831 r. Powódź, która wystąpiła w dorzeczu

Odry, stany wód rzek i potoków gwałtownie wzrosły, osiągając nienotowane od 1736 r. wy-

górnej Odry w połowie września 1831 r., jest rzadko opisywana i ana-

sokości. W dolinie Odry, na odcinku Koźle-Krapkowice-Opole zanotowano stany wody na lizowana, mimo że nie ustępowała wielkością tej z 1813 r. Zasadniczą Odrze, które zostały przekroczone dopiero w czasie lipcowej powodzi w 1997 r. (rys. 10).

przyczyną były wydarzenia historyczne, które pozostawiły w pamięci

wezbranie z 1813 r., a pozwoliły zapomnieć o powodzi z 1831 r. Istotne

znaczenie miała również pora wystąpienia fali wezbrania (połowa wrze-

śnia 1831 r.) i czas przemieszczania się kulminacji fali powodziowej.

Uformowana w połowie września fala wezbrania powodziowego była

efektem krótkotrwałych opadów deszczu, które wystąpiły w dniach 10-

12 tego miesiąca na terenach Kotliny Kłodzkiej i Wschodnich Sudetów,

Gór Oderskich oraz zachodnich pasm Beskidu Śląsko-Morawskiego.

W dorzeczu górnej Odry wystąpiły gwałtowne opady o charakterze kil-

kudziesięciogodzinnych ulew. W zlewni Opawy wystąpiły 10 i 11 wrze-

śnia ciągłe opady deszczu, które spowodowały wezbranie powodziowe

w dolinie tej rzeki o wysokości tylko o 13-15 cm niższe od tego z 1813 r.

Natomiast w zlewni Ostrawicy 48-godzinna ulewa spowodowała wezbra-

nie o wysokości przekraczającej kulminację fali z 1813 r. Jeszcze bardziej

katastrofalne skutki intensywnych opadów deszczu w obrębie Sudetów

Wschodnich w dniach 11 i 12 września zaobserwowano w zlewni Nysy

Kłodzkiej. W dolinie tej rzeki utworzyła się najwyższa fala powodziowa

w XIX wieku. Zanotowane wtedy stany wody na Nysie Kłodzkiej (wyższe

o 15-18 cm od stanów z 1813 r.) zostały przekroczone dopiero w lipcu

1997 r. Niestety, nie zachowały się w miarę precyzyjne dane o wysokości

opadów na omawianym obszarze, poza informacjami, że sumy 48-go-

dzinnych ulew osiągnęły wysokości porównywalne z opadami zanotowa-

nymi w dniach 24-28 sierpnia 1813 r.

Nałożenie się fali powodziowej uformowanej w zlewniach Ostrawicy,

Opawy i Olzy na wezbranie ze zlewni Nysy Kłodzkiej spowodowało po-

wódź o charakterze katastrofalnym w dolinie Odry na odcinku Opole-

Brzeg–Wrocław. Zanotowano wtedy w Brzegu i we Wrocławiu stany

wody o 42 i 39 cm wyższe niż w czasie sierpniowej powodzi w 1813 r.

(rys. 11).

Z zestawienia czasów kulminacji wezbrania wynika, że przemiesz-

czanie się kulminacji fali powodziowej w dolinie Odry na odcinku

Racibórz–Wrocław było o około 18 godzin szybsze niż fali w sierpniu

1813 r. Z opisu powodzi z września 1831 r. wynika, że miała ona po-

dobną wielkość, zasięg i czas trwania co powódź sierpniowa z 1813 r.

Rys. 10. Powódź w dolinie Odry w sierpniu 1813 r.

Jednak wezbranie z początku lat 30. nie jest zwykle pamiętane jako jedno

A – w rejonie ujścia Nysy Kłodzkiej do Odry, B - w rejonie Opola, C - w rejonie Krapkowic,

z największych wezbrań w dolinie górnej Odry. Na takie postrzeganie tej

D – w rejonie Koźla

31

Powódź w lipcu i sierpniu 1854 r. Powódź z lipca i sierpnia 1854

r. nie bez powodu uważana jest za najbardziej katastrofalne ze wszystkich

wielkich wezbrań na Odrze w XIX wieku. Zasadniczym powodem były

specyficzne warunki meteorologiczne, które spowodowały utworzenie

się co najmniej 6 wielkich fal powodziowych między 2-3 lipca a 20-23

sierpnia tego roku. Od początku maja w korytach rzek i potoków dorze-

cza górnej i środkowej Odry poziomy wód utrzymywały się w górnej stre-

fie stanów średnich, natomiast w czerwcu osiągnęły strefę stanów wyso-

kich. W dniach 30 czerwca – 1 lipca 1854 r. wystąpiły kolejne intensyw-

ne opady deszczu na Dolnym i Górnym Śląsku, a także we wschodnich

Sudetach i Beskidzie Śląsko-Morawskim. Utrzymujące się od maja duże

nasycenie wodą warstwy glebowej nie pozwoliło na przyjęcie nadmiaru

wód opadowych, co skutkowało wystąpieniem wezbrania o charakterze

wielkiej powodzi w dniach 2-5 lipca.

Pod koniec pierwszego tygodnia lipca wystąpiła kolejna fala opa-

dów, która swym zasięgiem objęła niemal te same tereny, co opady z 30

czerwca i 1 lipca. Trwające z krótkimi przerwami od 6 do 13 lipca opa-

dy deszczu osiągnęły dwa maksima: 7 i 13 lipca, co skutkowało dwoma

wezbraniami o charakterze powodzi dużych. W rejonie Raciborza i Koźla

Odra kulminowała w dniu 7 lipca, głównie na skutek dopływu wód ze

zlewni Olzy i Kłodnicy. Podobny charakter miało wezbranie w Koźlu

i Opolu w dniach 15-16 lipca, będące efektem silnych opadów deszczu

z 12/13 lipca w Górach Oderskich, Beskidzie Śląsko-Morawskim oraz

na Wyżynie Śląskiej. Przez całą drugą połowę lipca występowały również

silne opady deszczu, które utrzymywały wysokie stany wód we wszystkich

rzekach górnej i środkowej części dorzecza Odry. Na przełomie 2. i 3. de-

kady tego miesiąca wystąpiło kolejne wielkie wezbranie na Odrze o cha-

rakterze powodzi wielkiej. Zasięg tej powodzi obejmował dolinę Odry od

Ostrawy i Chałupek aż po Frankfurt i Kostrzyn w dolnym biegu rzeki.

Po nowych, niezwykle silnych opadach, które wystąpiły w dniach 18-

20 sierpnia, zaobserwowano na Odrze najwyższe stany i przepływy wody

w całym okresie powodziowym trwającym od 2 lipca do 23 sierpnia tego

Rys. 11. Powódź w dolinie Odry we wrześniu 1831 r.

roku. Wprawdzie stany i przepływy wody nie przekroczyły maksimów

A – w rejonie ujścia Nysy Kłodzkiej do Odry, B - w rejonie Opola, C - w rejonie Krapkowic,

powodziowych z 1813 i 1831 r., to niemal we wszystkich profilach na

D – w rejonie Koźla

odcinku Koźle–Opole-Brzeg zbliżyły się do tych wysokości. Na przebieg

wezbrania powodziowego w dniach 20 i 21 sierpnia w rejonie Koźla istot-

powodzi wpłynął czas jej wystąpienia, kiedy większość plonów została już zebrana, więc straty

ny wpływ miały opady w zlewni Kłodnicy i Płaskowyżu Rybnickiego,

materialne były mniejsze. Należy również pamiętać, że powódź z sierpnia i września 1813 r.

które osiągnęły w dniach 18 i 20 tego miesiąca wysokości 100-120 mm.

miała miejsce w czasie trwania wojen napoleońskich oraz że straty powodziowe łączono najczę-

Dwie fale powodziowe z Kłodnicy i Płaskowyżu Rybnickiego dotarły

ściej ze stratami wojennymi, które utrwalały pamięć o tej powodzi.

32

do Koźla przed kulminacją Odry, co nie spowodowało nałożenia się fal wezbraniowych.

Natomiast w dniach 22-23 sierpnia na odcinku Brzeg–Kotowice–Wrocław nastąpi-

ło nałożenie się fal powodziowych Odry, Małej Panwi oraz Stobrawy i Nysy Kłodzkiej.

Obwałowania doliny Odry zostały przerwane w kilku miejscach, a dolina została zalana na

trzy tygodnie (rys. 12-13).

Rys. 12. Powodzie w dolinie Odry w sierpniu 1854 i w lipcu 1903 r. w obrębie terenów dzisiejszego

województwa opolskiego, wg Karte der Ueberschwemmungsgebiets der Oder in Jahre 1903, 1:100 000, Breslau

1 – zasięg zalania w lipcu 1903

2 – zasięg zalania w sierpniu 1854

Rys. 13. Powodzie w dolinie Odry w sierpniu 1854 i w lipcu 1903 r. w obrębie terenów dzisiejszego

województwa opolskiego, wg Karte der Ueberschwemmungsgebiets der Oder in Jahre 1903, 1:100 000, Breslau

1 – zasięg zalania w lipcu 1903

2 – zasięg zalania w sierpniu 1854

33

Zanotowane w sierpniu w zlewni górnej Odry opady atmosferyczne jedynie

Okres trzeci obejmuje lata 1879-1900. W czasie jego trwania (22 lata) wystąpiła

na posterunkach opadowych położonych w nizinnej i pogórskiej części zlewni wy-

na Odrze w profilu Opole jedna powódź o charakterze katastrofalnym oraz dziesięć

nosiły od 218 do 309 mm. Należy sądzić, że w wysokich partiach Sudetów, Gór o cechach powodzi wielkich. Niemal wszystkie wezbrania tego okresu były genero-Oderskich oraz Beskidu Śląsko-Morawskiego opady przekraczały wartość 400 mm20.

wane głównie w południowo-wschodnich Sudetach i zachodnich Karpatach. Jedynie

Wyrządzone przez opisywaną powódź szkody materialne były niezwykle wysokie, powódź z 1880 r. była spowodowana wystąpieniem ciągłych opadów deszczu w obrę-

gdyż na odcinku od Koźla po Brzeg zostało zalane około 1 000 km2 doliny Odry bie całego dorzecza górnej Odry (rys. 15). Częstotliwość wezbrań była dość znaczna, i dolin jej dopływów.

lecz nie miały one takich rozmiarów jak powodzie w latach 1813-1854.

Okres drugi obejmuje lata 1856-1878. W ciągu 23 lat nie wystąpiły w dolinie

górnej Odry powodzie katastrofalne. W profilach Koźle-Opole-Brzeg zaobserwo-

wano jedynie cztery wezbrania o charakterze powodzi wielkich. Wezbrania w latach

1860 i 1876 miały charakter powodzi roztopowych (rys. 14).

Rys. 15. Powódź na Odrze w rejonie Kędzierzyna-Koźla w sierpniu 1880 r.,

„Warszawski Tygodnik Ilustrowany", 1888

Jak już wspomniano, w ostatnich dwóch dekadach XIX stulecia wystąpiło w do-

linie górnej Odry kilkanaście wezbrań powodziowych. Tylko jedno z nich miało

charakter powodzi katastrofalnej, a pozostałe to powodzie wielkie i duże21. Z uwagi

na dużą częstotliwość wezbrań, które miały miejsce niemal corocznie, a także for-

mowanie się dwóch, a nawet trzech wielkich fal powodziowych w ciągu jednego

roku, poniesiono w tym okresie znaczne straty materialne, zarówno w rolnictwie,

Rys. 14. Powódź zimowa w Opolu, marzec 1876 r., zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

jak i w infrastrukturze technicznej. Częste zalania doliny Odry powodowały nasiąka-

20

21

G. Hellmann, Regenskarte der Provinz Schlesien, Berlin 1899.

Nachtrag zur Zusammenstellung der täglichen Wasserstände der Oder und mehrerer Nebenflüsse. Das

34

nie i niszczenie wałów przeciwpowodziowych, których nie było kiedy remontować, wystąpiła w dniach 10 i 11 maja i miała charakter opadów frontalnych. Wystąpiły ponieważ następowały kolejne wezbrania i podtopienia doliny. Mimo iż dysponu-one na styku układu niżowego, który przywędrował znad Adriatyku w rejon Niziny

jemy w miarę szczegółowymi materiałami meteorologicznymi i hydrologicznymi, Węgierskiej, a następnie na tereny Opola i Brzegu. Od północy nacierały na niego trudno charakteryzować wszystkie wielkie wezbrania, które wystąpiły w rejonie masy chłodnego powietrza polarno-morskiego znad Półwyspu Skandynawskiego.

Opola w latach 1879-1900. Przedstawione zostaną jedynie krótkie charakterystyki Strefa intensywnych opadów objęła znaczne obszary dorzecza górnej Odry, a cen-dwóch najbardziej typowych wezbrań powodziowych tego okresu.

tra opadowe uformowały się na terenach zlewni Kłodnicy, Osobłogi i Małej Panwi,

gdzie zanotowano opady o wysokości 50-100 mm. Ich efektem było uformowanie

Powódź w sierpniu 1880 r. została zapamiętana nie tylko dlatego, że miała kata-

się dużej fali powodziowej, która na górnej Odrze pojawiła się w dniach 14-15 maja,

strofalny charakter, ale również z tego powodu, że było to pierwsze wielkie wezbranie

a na jej dopływach w dniach 7-13 maja.

po 26 latach posuchy w dorzeczu górnej Odry. W okresie posusznym występowały

w tej części dorzecza jedynie powodzie przeciętne i duże. Jednocześnie sierpniowa

powódź z 1880 r. była drugim z kilkunastu wielkich wezbrań, które wystąpiły w la-

tach 1875-1903.

W dwóch pierwszych dniach sierpnia 1880 r. wystąpiły obfite deszcze o cha-

rakterze opadów ulewnych, głównie w obrębie zlewni źródłowej Odry, Opawy,

Ostrawicy i Olzy. Opady miały podobny przebieg i wysokość jak te z września 1831

r. Spowodowały one gwałtowny wzrost stanów i przepływów rzek już 3 i 4 sierpnia.

W rejonie ujścia Nysy Kłodzkiej nastąpiło nałożenie się fal wezbraniowych, co skut-

kowało w Brzegu i Wrocławiu wystąpieniem powodzi o charakterze katastrofalnym.

Fala powodziowa kulminowała w Koźlu przy stanie 585 cm, a w Opolu 533 cm22.

Należy również odnotować duże roztopowe wezbranie na Odrze, które wystąpiło

w marcu w 1890 r. (rys. 16).

Rys. 16. Powódź zimowa w Opolu, marzec 1890 r.,

zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

Powódź w 1899 r. Rok ten, podobnie jak lata 1888, 1891, 1892 i 1897, cecho-

wał się wystąpieniem kilku wielkich fal powodziowych. Wystąpiły one w różnych

Kolejne wezbranie powodziowe w 1899 r. wystąpiło w połowie września. Jego

odstępach czasowych, a mianowicie: w połowie maja, w połowie lipca i w połowie przyczyną było ukształtowanie się w dniach 9-13 września głębokiego układu niżo-września. Przed uformowaniem się pierwszej fali wezbrania, wystąpiły w dniach 5 wego nad Białorusią, który dotarł tam znad Półwyspu Bałkańskiego. Od zachodu i 6 maja dość obfite opady deszczu, o natężeniu 20-50 mm w dolinach i na Wyżynie

napłynęły jeszcze chłodniejsze masy układu wyżowego, który przemieścił się na te-

Śląskiej oraz 40-80 mm w wyższych partiach Beskidów i wschodnich Sudetów. Na reny Niemiec i Polski z rejonu północnych Włoch i Alp. Na styku tych mas powie-terenach zlewni panowały wtedy niskie jak na tę porę roku temperatury powietrza, trza wystąpiły silne opady deszczu, które 12 września swym zasięgiem objęły zlewnie 9-10oC w części południowej dorzecza i tylko 4-6oC w części północno-zachodniej. Ostrawicy, Olzy oraz Osobłogi i Nysy Kłodzkiej. W tym dniu zanotowano od 60

Opady te spowodowały podniesienie się stanów wody w rzekach (przekraczających do 80 mm opadów. Od 8 do 14 września, a więc w ciągu 6 dni, na opisywanych stany średnie) oraz nasycenie wodą gleby i warstw zwietrzeliny. Kolejna fala opadów

terenach zanotowano opady o wysokości 100-150 mm, natomiast w obrębie zlewni

Osobłogi i Nysy Kłodzkiej sumy opadów przekraczały 200 mm. Opady maksymal-

ne, o wysokości około 350 mm zmierzono na posterunku opadowym na Lysej Horze

hochwasser vom Juli 1903, Breslau 1904.

(Czechy). Skutkiem opisanego rozkładu i natężenia opadów atmosferycznych było

22 S. Czaja, Powodzie w dorzeczu...

35

uformowanie się kolejnej, już trzeciej fali powodziowej na górnej Odrze w 1899 r. i wielkich powodzi, ich szczegółowe opisy mogłyby stanowić odrębne, duże opracowanie.

Powódź ta miała w rejonie Opola i Brzegu charakter powodzi katastrofalnej.

Szczegółowo zostaną więc opisane trzy największe powodzie tego okresu.

Pierwsze lata XX wieku charakteryzowały się skrajnie różnymi warunkami hy-

Powodzie w pierwszej połowie XX wieku

drometeorologicznymi. W 1901 r. wystąpiła niezwykle głęboka niżówka, która swym

zasięgiem objęła górną i środkową część zlewni Odry. Natomiast w 1902 i 1903 roku

W XX wieku na terenie dorzecza górnej Odry istniała już gęsta sieć stacji i poste-

wystąpiły dwa wielkie wezbrania o charakterze powodzi katastrofalnych26.

runków meteorologicznych, a na Odrze i jej dopływach liczne posterunki wodowska-

zowe. W stuleciu tym rozpoczęto również systematyczne pomiary przepływów rzek,

Powódź w czerwcu 1902 r. należy do wezbrań ukształtowanych wyłącznie na

zarówno w okresach stanów niskich, średnich, jak i wysokich. Szacowano również skutek opadów w źródłowej części dorzecza Odry, obejmującego Góry Oderskie, objętości przepływów w okresach wielkich wezbrań powodziowych. Podobnie jak Beskid Śląski i wschodnie Jesioniki. W przebiegu wezbrania można wyodrębnić w XIX stuleciu, występowały wtedy powodzie o jednej kulminacji fali oraz powodzie

trzy kulminacje, które w Opolu wystąpiły w drugiej połowie czerwca. Już 5 czerwca

o dwóch, trzech, a nawet czterech występujących po sobie falach. Częstotliwość wez-

utworzył się ośrodek niskiego ciśnienia, który spowodował opady deszczu z burzami

brań powodziowych była również wyraźnie zróżnicowana. Występowały one w poje-

i silnymi ulewami w dniach od 5 do 11 czerwca. Wystąpiły wtedy burze i gwałtowne

dynczych latach oraz w cyklach dwu-, trzy-, cztero-, a nawet pięcioletnich23.

ulewy na całym obszarze zlewni górnej Odry. Spowodowały one wzrost stanów wody

Odry i jej dopływów przekraczające średnie z wielu lat. Kolejne opady, których efek-

Okres pierwszy obejmuje lata 1901-1940, kiedy to wystąpiło 30 wielkich wez-

tem było ukształtowanie się trzech fal powodziowych, wystąpiły w dorzeczu górnej

brań, z których 9 miało charakter powodzi katastrofalnych, a 21 powodzi wielkich. Odry od 14 do 25 czerwca. Pierwsza fala opadów wystąpiła w dniach 14-18 czerwca, Biorąc pod uwagę, że dwie ostatnie dekady XIX wieku były również okresem o dużej

a największe natężenie miało miejsce 14 i 15 czerwca. Opady te wywołały niewielkie

częstotliwości wezbrań, można stwierdzić, że od 1879 do 1940 r., a więc w ciągu 62

wezbranie na Odrze i jej dopływach, lecz fala powodziowa nie przekroczyła wody

lat, wystąpił w dorzeczu górnej Odry niezwykle wilgotny okres. W tamtych latach brzegowej27.

wystąpiło bowiem 41 wezbrań, z których 10 miało charakter powodzi katastrofal-

nych, a 31 charakter powodzi wielkich. Lata 1941-1957 to okres posuszny, w czasie

Druga fala bardzo silnych opadów wystąpiła w dniach 19 i 20 czerwca. Wywołały

którego wystąpiło jedno wezbranie zimowe o charakterze powodzi wielkiej (marzec one katastrofalne wezbranie powodziowe na Odrze, o maksymalnej kulminacji 1947 r.) oraz jedno wezbranie o charakterze powodzi katastrofalnej (lipiec 1949 r.).

w profilu Opole wynoszącej 564 cm w dniu 23.06 o godz. 10oo. Po pięciu dniach

opadania fali wezbrania nastąpiła w dorzeczu górnej Odry nowa kulminacja, która

Jak już wspomniano, w latach 1901-1940 wystąpiło 30 wezbrań o charakterze na Odrze w profilu Opole osiągnęła 496 cm w dniu 28 czerwca. Wywołały ją nowe powodzi wielkich i katastrofalnych. Zdarzały się one przeciętnie co 1,3 roku, a ich czę-

silne opady, które rozpoczęły się późnym wieczorem 24.06. i trwały niemal przez cały

stotliwość w porównaniu z liczbą powodzi, które wystąpiły w XIX wieku, wzrosła dwu-

kolejny dzień czerwca.

krotnie24. Według wielu hydrologów i hydrotechników było to efektem zmian sposobu

gospodarowania w górskiej części dorzecza Odry. Na tych terenach wycięto znaczne

Przy ocenie wielkości i przebiegu wezbrania powodziowego należy określić wyso-

połacie lasów, głównie w drugiej połowie XIX wieku25. Należy jednak sądzić, że jest to

kość kulminacji fali wezbraniowej oraz czas i szybkość przepływu fali. W przypadku

tylko jedna z przyczyn, drugą są bowiem niewątpliwie obserwowane od ponad stu lat powodzi z czerwca/lipca 1902 r. konieczne jest jej porównanie z katastrofalnym wez-zmiany klimatyczne o genezie geogenicznej (naturalnej) i antropogenicznej.

braniem, które wystąpiło w sierpniu 1880 r. Oba wezbrania zostały spowodowane

silnymi opadami deszczu w źródłowej części dorzecza Odry. Podobieństwo obu tych

Dla wezbrań powodziowych opisywanego czterdziestolecia dysponujemy bogatymi powodzi przejawia się również w następujących po sobie trzech kulminacjach, z któ-

materiałami synoptycznymi i hydrologicznymi. Jednak przy tak dużej ilości katastrofalnych

rych środkowe osiągnęły maksymalne wysokości stanów wody.

23

Wielkość odpływu i zniszczeń powodziowych. Na przebieg powodzi w dolinie

K. Herrmann, Die Entwicklung der Oder vom Natur zum Kulturstrom, Berlin 1930.

24

górnej Odry w czerwcu 1902 r. niewątpliwy wpływ miało nałożenie się fal wezbranio-

J. Punzet, Z zagadnień hydrologii górnej Odry, cz. I i II, „Wiadomości Służby Hydrologicznej

i Meteorologicznej”, t. 4, Warszawa 1958.

25 J. Gregor, Die Überschwemmungen an der Oberreit Oder, Ratibor 1903; Z. Kajetanowicz,

26 K. Fischer, op. cit.; J. Punzet, op. cit.

Hydrologia Odry, [w:] Monografia Odry, red. A. Grodek, M. Kiełczewska-Zaleska, A. Zierhoffer,

27 K. Fischer, op. cit.

Poznań 1948, s. 215-267.

36

wych z jej największych dopływów: Opawy i Olzy. Dopływy górnej Odry mają układ

środkowo-wschodniej. Do Odry w tym czasie zaczęły dopływać fale wezbraniowe

koncentryczny, co wiąże się z niemal równoczesnym dopływem ich do kotliny Ostrawy.

z poszczególnych jej dopływów, przyczyniając się w dużym stopniu do zaistnienia

Duży wpływ na przebieg wezbrania odegrał także przestrzenny rozkład opadów. Nieco

opisywanej powodzi28. Obszar intensywnych opadów, które wywołały opisywaną po-

niższe przepływy maksymalne zaobserwowano w Chałupkach, ze względu na znacz-

wódź, był dość skoncentrowany, a ponadto ich czasowy rozkład był niekorzystny.

ną szerokość doliny zalewowej. Wezbrane małe dopływy wpadające bezpośrednio do W pierwszej kolejności opady objęły tereny źródłowego odcinka Odry (dnia 8 i 9

Odry poniżej Chałupek powodowały dalszy wzrost kulminacji fali powodziowej, która

lipca), przy czym największe ich natężenie zanotowano 11 lipca 1903 r.29

w Koźlu i Opolu osiągnęła jedno z najwyższych swoich maksimów.

Sytuacja hydrometeorologiczna w dorzeczu, głównie rozkład i wysokość opadów

Powódź w 1903 r. Minął zaledwie rok od wielkiej i tragicznej w skutkach powo-

atmosferycznych, spowodowała szybki wzrost stanów wody na Odrze oraz na większo-

dzi z przełomu czerwca i lipca 1902 r., kiedy to w dorzeczu górnej Odry wystąpiło ści jej dopływów. Wezbranie rozpoczęło się w dniach 7-8 lipca, osiągając maksymalne kolejne katastrofalne wezbranie. Uważa się, że powódź ta dorównywała, a może na-stany w dniach 11-13 lipca. Dokładne kształtowanie się przebiegu fal wezbraniowych

wet przewyższała największe znane wezbrania z 1813 i 1954 r., ponieważ na więk-

przedstawiono także na rysunkach 12, 13. Możliwości oceny wielkości przepływów

szości posterunków wodowskazowych zostały osiągnięte najwyższe notowane stany kulminacyjnych oraz odpływu powodziowego, zarówno na rzece Odrze, jak i na jej do-wody. Jednak na niektórych posterunkach kulminacje powodzi z 1813 i 1854 r. pływach, nie są zbyt duże. Jest to spowodowane ówczesnymi technikami pomiarowymi, były wyższe, niż te z lipca 1903 roku. O wielkości opisywanej powodzi świadczą nie

które często sprowadzały się jedynie do szacowania przepływów na podstawie szybkości

tylko wysokości kulminacji i objętości fali wezbraniowej, ale głównie ogromne straty

mierzonej w nurcie rzeki oraz pola przekroju poprzecznego wyznaczonego na podsta-

gospodarcze.

wie „śladów” wielkiej wody. Powodowało to duże rozbieżności wyników. Przykładowo

dla profilu ujścia Nysy Kłodzkiej K. Fischer30 ocenił przepływ Odry przy jej maksymal-

Warunki hydrometeorologiczne. Zima w 1903 r. była stosunkowo łagodna, nym stanie 609 cm na 1 200 m3/s, a w rocznikach hydrologicznych z 1937 i 1938 r.

topniejące śniegi w pierwszej dekadzie lutego spowodowały podniesienie stanów oceniono go na 900 m3/s. J. Punzet31 wyznaczył przepływ kulminacyjny w tym profi-wody w rzekach. W marcu opady były niskie, natomiast w kwietniu, maju i czerwcu

lu na podstawie wykreślonej krzywej konsumcyjnej na około 1 400 m3/s. Natomiast

pojawiały się nieco bardziej intensywne deszcze. Dlatego też wody gruntowe utrzy-

w Kopaniu poniżej ujścia Nysy Kłodzkiej K. Fischer oszacował maksymalny przepływ

mywały się na poziomie nieco wyższym od przeciętnego. Na początku lipca stany Odry na 2 500 m3/s, a J. Punzet na 2 400 m3/s.

wody na Odrze utrzymywały się na poziomie średnich z wielolecia dla tego miesiąca.

W dniach 4 i 5 lipca zanotowano dość obfite opady na całym opisywanym terenie.

Powierzchnia zalania doliny. W urodzajnej i dobrze zagospodarowanej doli-

Ich maksima wystąpiły w zlewni Osobłogi (około 40 mm) i Olzy (około 50 mm). nie rzeki Odry zalewy powodziowe przynoszą znaczne straty w rolnictwie, budow-W dniach 6-8 lipca wystąpiły już bardzo intensywne deszcze, głównie w źródłowej

nictwie i infrastrukturze technicznej. W czasie powodzi w lipcu 1903 r. w dolinie

części dorzecza Odry, przekraczające często 60 mm.

Odry od Koźla do Brzegu znalazło się pod wodą 350 km2 terenów rolniczych i wie-

le miejscowości zlokalizowanych w dolinie (rys. 17-21). Szerokości zalania doliny

Na przełomie pierwszej i drugiej dekady lipca wystąpiły niezwykle inten-

były bardzo zróżnicowane. W rejonie Kędzierzyna-Koźla szerokość zalania doliny

sywne opady, często o charakterze nawałnic. Spowodował je napływ mas wil-

Odry wynosiła prawie 6,0 km. Poniżej tej miejscowości dolina gwałtownie się za-

gotnego powietrza płynącego z północnego zachodu, które dotarły do sto-

węża, by w Krapkowicach osiągnąć zaledwie 0,5

ków wschodnich Sudetów i Beskidów. Trwające od 9 do 11 lipca opady swym

-0,8 km. Poniżej tej miejscowo-

ści dolina Odry rozszerza się, wzrasta więc szerokość zalania do około 2,5 km,

zasięgiem objęły południową część Śląska i Moraw. Po upływie 48 godzin a w rejonie Brzegu do 5,0

od zaistniałej sytuacji na opisywanym obszarze uformowały się dwa centra,

-6,0.

w których sumy opadów przekroczyły 250 mm. Największe sumy opadów wystąpiły

na terenach źródłowych odcinków Opawicy i Osobłogi, natomiast drugie centrum

28 K. Fischer, op. cit.; J. Punzet, op. cit.

maksymalnych opadów znajdowało się w Beskidach, gdzie wezbrały wszystkie pra-

29 C. Szczegielniak, Powódź na Opolszczyźnie w sierpniu 1977 roku, „Materiały i Studia Opolskie”,

wobrzeżne dopływy Odry, z Ostrawicą i Olzą na czele. Intensywne opady w dniach

rok XX, z. 37-38, Opole 1979, s. 9-37.

9 i 10 lipca rozprzestrzeniły się na obszar Górnego Śląska, Małopolski oraz Polski

30 K. Fischer, op. cit.

31 J. Punzet, op. cit.

37

Rys. 17. Powódź w lipcu w 1903 r., podtopienie Opola, zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

Rys. 18. Powódź w lipcu w 1903 r., podtopienie Opola, zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

38

Rys. 19. Powódź na Odrze w Brzegu, lipiec 1903 r.

Rys. 20. Powódź na Odrze w Brzegu, lipiec 1903 r.

39

Pierwsza fala powodziowa wystąpiła na opisywanym

obszarze w dniach 24-27 sierpnia. Jej bezpośrednią przy-

czyną były silne opady deszczu, które na teren dorzecza

górnej i środkowej Odry dotarły 20-21 sierpnia. Już wte-

dy występowały lokalnie gwałtowne burze, lecz najwięk-

sze natężenie opadów osiągające w Sudetach Wschodnich

(Jesioniki) i Beskidach Zachodnich 100-120 mm, roz-

poczęły się 22 sierpnia i nieprzerwanie trwały przez czte-

ry dni. Na terenach pogórskich i wyżynnych wystąpiły

wtedy również bardzo wysokie opady, w Paczkowie bo-

wiem zanotowano wtedy 120 mm, a w Otmuchowie 110

mm deszczu. Tylko nieco mniejsze sumy czterodniowych

opadów zanotowano na terenach nizinnych i w dolinach

rzek. W Brzegu i Oławie sumy opadów z 22-25 sierpnia

wynosiły aż 90-95 mm. W samej dolinie Odry opady były

mniej intensywne, gdyż w miejscowościach Chałupki,

Racibórz i Koźle zanotowano 40-50 mm. Kolejna fala sil-

nych opadów deszczu wystąpiła od 30 sierpnia do 3 wrze-

śnia. Przez pierwsze dwa dni ich sumy osiągały 10-20

mm, lecz od 1 września przerodziły się w opady o charak-

terze nawalnym. Dobowe sumy tych opadów w źródło-

wej (górskiej) części dorzecza Odry osiągały wartości 100-

Rys. 21. Powódź na Odrze w Brzegu, lipiec 1903 r.

150 mm, w części pogórskiej i wyżynnej 90-100 mm,

a w dolinach rzek i na nizinach 40-50 mm. Kolejne opa-

Lata 1938-1940 to jeden z najbardziej wilgotnych okresów omawianego czterdziestolecia. Wystąpiła wtedy

dy deszczu, które wystąpiły w dniach 1-3 września, spo-

seria katastrofalnych i wielkich wezbrań powodziowych, z których powodzie z przełomu lipca i sierpnia 1939 wodowały utworzenie się czwartej już fali wezbraniowej, r. oraz maja i czerwca 1940 r. należały do największych, jakie obserwowano w dorzeczu górnej Odry do lipca która w Opolu kulminowała w wysokości 452 cm, a przy 1997 r.

ujściu Nysy Kłodzkiej 673 cm.

Pierwszą z wielkich powodzi było wezbranie w 1938 r.

W 1939 r. wystąpiła seria 4 wezbrań powodzio-

Już od połowy czerwca 1938 r. w dorzeczu górnej

wych,

Odry wystąpiła silna posucha, która nieprzerwanie trwała aż do połowy sierpnia tego roku. Poziom wody na

których fale kulminowały w maju, lipcu, sierpniu

Odrze i wielu jej dopływach utrzymywał się w dolnej strefie stanów niskich, osiągając na przełomie czerwca i październiku. Trzy z nich były powodziami wielkimi, i lipca oraz w połowie sierpnia najniższe stany zanotowane od 1925 r.32 Bezpośrednią przyczyną wystąpienia a powódź z ostatnich 5-6 dni lipca miała charakter powo-powodzi była typowa sytuacja meteorologiczna, podobna do wielu wcześniejszych i późniejszych, które powo-

dzi katastrofalnej. W korycie i dolinie Odry, na odcinku

dowały wezbrania opadowo-rozlewne w dorzeczu górnej i środkowej Odry. Wystąpiły wtedy silne opady deszczu

od Chałupek do Kędzierzyna Koźla, wystąpiły wtedy sta-

o wysokości 50-100 mm, które na tereny dorzecza górnej Odry dotarły w dniach 10-12 sierpnia. Kolejna wielka

ny i przepływy wody, które zostały przekroczone dopiero

fala opadów wystąpiła na terenach całego dorzecza górnej Odry w dniach 21-25 sierpnia. Jednak największe w lipcu 1997 r.

natężenie opadów wystąpiło we wrześniu. Trwały one z krótkimi przerwami od 1 do 13 dnia tego miesiąca.

Pierwsze wezbranie wystąpiło w ostatniej dekadzie

maja i miało charakter powodzi wielkiej. Jego kulmina-

32 H. Knothe, Das schlesische Sommerhochwasser 1938, Breslau 1939.

cja na odcinku Koźle – ujście Nysy Kłodzkiej - Brzeg

40

wystąpiła w dniach od 26 maja do 29 maja. Przyczyną powodzi, która wystąpiła

Czwarte, ostatnie wezbranie w 1939 r., które w Opolu kulminowało na wyso-

w ostatnich dniach lipca tego roku, były bardzo intensywne opady deszczu o charak-

kości 452 cm (a więc osiągnęło parametry powodzi wielkiej), wystąpiło w ostatnim

terze nawałnic i kilku-, a nawet kilkunastogodzinnych burz. Wystąpiły one w dniach

tygodniu października. Fala tego wezbrania była podobna do fali wezbrania sierpnio-

25-26 lipca i swym zasięgiem objęły pasma Jesioników i Beskidu Zachodniego oraz wego, osiągnęły one bowiem podobne kulminacje i objętości przepływu (rys. 23-24).

obszar Kotliny Ostrawskiej i Raciborskiej. Na niektórych posterunkach w górskiej

części dorzecza górnej Odry zanotowano opady o wysokości 200-250 mm, a na

Powódź w 1940 r. Kolejne wezbranie powodziowe na omawianym odcinku gór-

Lysej Horze aż 355 mm opadu. Czas wystąpienia tych opadów był bardzo krótki, nej Odry kulminowało dwoma następującymi po sobie falami, z których każda miała charakter powodzi katastrofalnej. Pierwsza kulminacja fali wezbraniowej wystąpiła

bowiem trwały one od 30 do 35 godzin. Nie notowane wcześniej opady o tak krót-

na początku 3 dekady maja, natomiast druga w pierwszych dniach czerwca 1940

kim czasie trwania i wysokościach przekraczających 140 mm wystąpiły w obrębie r. Pierwsza fala powodziowa została spowodowana silnymi opadami deszczu, które Kotliny Ostrawskiej i Raciborskiej. Na niektórych posterunkach opadowych zano-miały charakter nawałnic i długotrwałych burz. Wystąpiły one w dniach 18 i 19

towano wtedy 155-175 mm opadów. Tak duże wysokości opadów, które wystąpiły maja, głównie na terenach Beskidów Zachodnich, Gór Oderskich i pasma Hrubego w rejonie Klimkovic, Chałupek i Raciborza spowodowały uformowanie się wielkiej Jesionika. Sumy tych opadów osiągnęły tam 150-200 mm. Stany wody na Odrze fali wezbrania o kulminacji 750 cm, która była największą z notowanych na tym zaczęły się podnosić już 19 maja, lecz gwałtowny ich wzrost nastąpił w dniu 20 maja.

posterunku od czasu rozpoczęcia stałych obserwacji stanów wody (w 1818 r.) do Fala pierwszego wezbrania kulminowała w Koźlu w godzinach rannych 22 maja, lipca 1997 r. Poniżej Raciborza fala ta uległa szybkiemu spłaszczeniu i już w Koźlu gdzie osiągnęła 743 cm, a przy ujściu Nysy Kłodzkiej 23 maja, osiągając stan 669 cm.

wystąpiło jej maksimum na wysokości 788 cm (przy kulminacji 818 cm w 1903

r.), a w Krapkowicach maksimum fali osiągnęło „zaledwie” 698 cm (przy 780 cm

Pierwsza fala powodziowa opadała stosunkowo wolno. Poziom wody na Odrze

w 1903 r.). W Opolu kulminacja fali wezbraniowej wyniosła już tylko 578 cm, a przy

osiągnął w dniach 28-29 maja środkową strefę stanów średnich. Jednak już 31

ujściu Nysy Kłodzkiej 638 cm33 (rys. 22).

maja tego roku zarówno w polskiej, jak i w czeskiej części dorzecza wystąpiły ko-

lejne, bardzo intensywne opady deszczu o charakterze burzowym. Opady te miały

Rys. 22. Powódź na Odrze w rejonie Kędzierzyna-Koźla, 28-29.07.1939 r.

33 S. Czaja, Powodzie w dorzeczu...

Zniszczona śluza I na Kanale Gliwickim, zbiory Muzeum Ziemi Kozielskiej w Kędzierzynie-Koźlu

41

Rys. 23. Powódź na Odrze w rejonie Kędzierzyna-Koźla, 28-29.07.1939 r., zbiory Muzeum Ziemi Kozielskiej w Kędzierzynie-Koźlu Rys. 24. Powódź na Odrze w rejonie Kędzierzyna-Koźla, 28-29.07.1939 r., zbiory Muzeum Ziemi Kozielskiej w Kędzierzynie-Koźlu 42

miejsce nie tylko na terenach górskich, ale również na Wyżynie Śląskiej i w Kotlinie

Kulminacje drugiej fali powodziowej na Odrze były nieco wyższe od zanotowa-

Raciborskiej (rys. 25). W górnej i środkowej części zlewni Kłodnicy wystąpiła 31 nych w dniach 20-23 maja, ale wystąpiły wtedy niższe przepływy rzek. Maksymalne maja 1940 r. ogromna nawałnica, która poza innymi szkodami spowodowała naj-wysokości fali wezbraniowej wystąpiły: w Koźlu 770 cm w dniu 2 czerwca,

większą z obserwowanych od początków XIX wieku powódź. W dniu 1 czerwca w Krapkowicach 702 cm w dniu 3 czerwca, w Opolu 586 cm w dniu 3 czerwca tego roku zanotowano na Kłodnicy w Gliwicach najwyższy z obserwowanych stanów

i przy ujściu Nysy Kłodzkiej 654 cm w dniu 4 czerwca.

wody (405 cm) oraz przepływ 121,5 m3/s. O burzowym charakterze opadów deszczu

świadczy przyrost przepływów Kłodnicy, który z 11,0 m3/s wzrósł w ciągu 22 godzin

do 141,5 m3/s. Poziom wody podniósł się wtedy o 3,5 m, a rzeka zalała znaczne

obszary miasta.

Ekstremalne zjawiska hydrologiczne i meteorologiczne w rejonie Opola

od XVI do połowy XX wieku

Obserwowane współcześnie efekty zmian klimatycznych przejawiające się wy-

stępowaniem ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz gwałtownych wezbrań powo-

dziowych i susz hydrologicznych są efektem nie tylko czynników geogenicznych, ale

również skutkiem gospodarczej działalności człowieka. Aby określić charakter zmien-

ności zjawisk hydrometeorologicznych w rejonie Opola, przeprowadzono analizę ich

przebiegu od czasów Małej Epoki Lodowej do końca XX wieku. Stwierdzono, że

od połowy XIX wieku, więc od końca okresu chłodnego, wielkość i częstotliwość

wezbrań Odry na opolskim odcinku jej biegu znacząco wzrosła. Zmienił się również

charakter wezbrań. Jeszcze do połowy XIX wieku były to powodzie o jednej kulmi-

nacji fali, a od lat 80. XIX wieku były to głównie powodzie o 2-3 kulminacjach.

Słowa kluczowe: powodzie historyczne, Opole, Odra.

Extreme Hydrological and Meteorological Events in the Opole Region

from the Sixteenth to the Mid-Twentieth Century.

The effects of climate changes observed nowadays, such as extreme weather

events, violent flood surges and hydrological droughts, are due to not only geogenic

factors but from anthropogenic activity as well. To determine the changeability of

hydrometeorological events in the Opole region, an analysis of their development

from the times of the Little Ice Age to the end of the 20th century was carried out.

It was found that since the mid-19th century, i.e. from the end of the colder spell,

the severity and frequency of the Oder’s swellings have increased significantly along

the Opole section of its course. The characteristics of flood events have also changed.

Until the mid-19th century, the floods had only one peak wave, and since the 1880s,

there have been mainly floods with 2-3 peak surges.

Rys. 25. Powódź w dolinie Odry w lipcu 1939 r.: A – w rejonie ujścia Nysy Kłodzkiej do Odry,

B – w rejonie Opola, C – w rejonie Krapkowic, D – w rejonie Koźla

Keywords: historical floodings, Opole, Oder.

43

GrzeGOrz JankOwski, Jakub czaJa

nica na niej się opierała, wprowadzały swoje prawa i zasady nie tylko korzysta-

nia z jej wód, ale i utrzymania w odpowiednim stanie jej brzegów. Również duże

Uniwersytet Śląski

nadodrzańskie miasta uzurpowały sobie prawo do wyłącznego z niej korzystania.

Ten brak wspólnej polityki i współpracy nie sprzyjał rozwojowi Odry jako szla-

ku żeglownego. Był to też czas, kiedy prowadzono liczne roboty mające za zada-

ŻEGLUGA NA ODRZAŃSKIEJ DRODZE WODNEJ

nie ochronę przeciwpowodziową nie tylko obszarów zabudowanych, ale też ist-

niejących obiektów infrastruktury technicznej. Ze względu na charakter tych prac

ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM ODCINKA i intensywność ich prowadzenia, w literaturze przedmiotu4 proponowane jest wy-OD KĘDZIERZYNA DO UJŚCIA MAŁEJ PANWI

dzielenie czterech etapów ich realizacji. W pierwszym etapie (trwającym do począt-

ków XVIII wieku) społeczności zamieszkujące dolinę Odry wykonywały niewielkie

prace zabezpieczające na krótkich odcinkach rzeki. Były to więc prace o charakterze

lokalnym. Drugi okres trwający od XVIII do drugiej dekady XIX wieku to już robo-

ty zmierzające do udrożnienia Odry jako drogi wodnej. Realizowano więc zadania

Dzieje gospodarczego wykorzystania Odry charakteryzują się dużą dynamiką mające na celu zawężanie koryta, jak również likwidowano zakola rzeczne. Kolejny zmian. Zmiany te dotyczyły zarówno polityki i administracji, jak również rozwoju etap to okres od podpisanego w 1819 roku protokołu bohumińskiego do począt-infrastruktury, a poprzez to funkcji, jakie rzeka pełniła na przestrzeni wieków. Tak ków XX wieku. Prowadzone prace miały już charakter zorganizowanych inwestycji bogata w wydarzenia historia Odry i Nadodrza pozostawiła po sobie wielki materiał

na wielokilometrowych odcinkach rzeki, a ich efektem była dalsza regulacja Odry.

archiwalny nie tylko w zakresie dokumentów pisanych czy ikonograficznych, ale tak-

Ostatni, czwarty etap, trwający od pierwszych lat XX wieku praktycznie do dziś, to

że w sferze kultury i tradycji. Archiwalia te zgromadzone są w licznych instytucjach,

prace hydrotechniczne prowadzone nie tylko w samej dolinie górnej Odry, ale także

nie tylko polskich, ale i zagranicznych (archiwa w Opolu, Wrocławiu, Katowicach, w dolinach jej dopływów. Działania te mają na celu budowę zbiorników przeciwpo-Berlinie oraz Wiedniu). Wszystko to powoduje, że problematyka Odry i Odrzań-

wodziowych, systemów obwałowań, ale również zmierzają do poprawy warunków

skiej Drogi Wodnej jest zagadnieniem interdyscyplinarnym, wymagającym ciągłych

nawigacyjnych5.

badań1.

Głównym celem prac regulacyjnych realizowanych do pierwszych lat XVIII wie-

Pierwszy pisany dokument dotyczący żeglugi na Odrze to przywilej wydany przez

ku było przede wszystkim pozyskanie i zabezpieczenie przeciwpowodziowe terenów

księcia Henryka Brodatego klasztorowi w Lubiążu, zwalniający cystersów z opłat cel-

pod zabudowę oraz rolnictwo. Dodatkowym, ale z czasem również bardzo istotnym

nych za sprowadzane rzeką śledzie. Datowany jest na początek XIII wieku, co świad-

celem stało się zagospodarowanie Odry na cele transportowe. Prace miały więc cha-

czy o żeglownym (choć zapewne jedynie na skalę lokalną) wykorzystaniu Odry już rakter lokalny, a prowadzone były na niewielkich odcinkach. Efektem ich było miej-we wczesnym średniowieczu2. Dużo większe znaczenie rzeka miała jako źródło ener-

scowe zabezpieczenie doliny i stworzenie możliwości korzystania z energii wód rzecz-

gii napędzającej urządzenia wodne (przede wszystkim młyny). Jak podają Kulczyk nych. Budowano więc poruszane kołem wodnym młyny, tartaki, folusze i kuźnice, i Winter3, w XIII wieku na Odrze funkcjonowało około 20 jazów piętrzących wodę.

które lokowano bądź na brzegach Odry, bądź nad specjalnie budowanymi korytami

(tzw. „młynówkami”). Znane są też funkcjonujące na Odrze młyny posadowione na

Pomimo znaczącego wpływu na rozwój gospodarczy ziem, przez które Odra zakotwiczonych barkach6.

przepływała, korzystanie z niej (zarówno transportowe, jak i gospodarcze) nie

podlegało jednolitej regulacji prawnej. Praktycznie do XVIII wieku administra-

Występujące w dolinie rzeki tereny podmokłe oraz liczne podtopienia i wezbra-

cje poszczególnych państw, przez które rzeka przepływała, jak i tych, których gra-

nia powodowały, że podstawowymi działaniami były prace zabezpieczające obszary

1 Ilość nieopracowanych materiałów archiwalnych spowodowała, iż autorzy, przygotowując

4 Zob. np. S. W. Czaja, Powodzie w dorzeczu górnej Odry, Katowice 2011.

niniejszy tekst, wykorzystali jedynie zastane, już opracowane i zinterpretowane materiały.

5 Ibidem.

2 J. Kulczyk, J. Winter, Śródlądowy transport wodny, Wrocław 2003.

6 A. Born, Regulacja Odry i rozbudowa urządzeń technicznych, [w:] Monografia Odry,

3 Ibidem.

red. A. Grodek, M. Kiełczewska-Zaleska, A. Zierhoffer, Poznań 1948, s. 419-553.

44

zaludnione oraz te, na których prowadzono działalność rolniczą. Budowano więc spławiania towarów były jazy, niech świadczy opis przeprawy z 1738 roku przez liczący najczęściej wały ziemne zabezpieczone przed rozmyciem pierwszymi na górnej Odrze

12 łokci (około 7 metrów) wysokości jaz w Ścinawie. Była to jedna z najwyższych na Od-

budowlami wodno-regulacyjnymi. Wykonane one były z wikliny przytwierdzonej do

rze budowli hydrotechnicznych w XVIII wieku. Pozostałe jazy na Odrze, w tym budowle

skarpy brzegu dębowymi palami, które zabezpieczone były na obu końcach metalo-

w jej górnym biegu, miały wysokości w granicach 5-8 łokci (od około 2 do 4,5 metra).

wymi okuciami7. Pale te wbite były w grunt na głębokość około 2 m, w odstępie około

W doniesieniu tym czytamy: W Ścinawie statek i towar w jednej chwili spadają aż 12

metra. Ich wysokość była tak dobierana, aby płynące zimą i wiosną kry nie mogły łokci (około 7 m) w dół, toteż stare barki, najczęściej o przegniłych lub dziurawych podłogach, ich uszkodzić. Zasadniczym celem takiej konstrukcji było utrzymanie formowanej na

ulegały często zniszczeniu. Aby statki nie opadały aż na pokryte kamieniami dno rzeki, flisacy

kształt walca warstwy faszyny, najczęściej z gałęzi wikliny, ale również bukowych lub musieli przywiązywać je linami do bocznych pali i stopniowo opuszczać na progi jazu 9.

dębowych konarów, które zasypywano na przemian piaskiem i żwirem. Budowle te

wzmacniano kilkudziesięcioma warstwami rozłupanych dębowych szczap, przykrytych

Sporym problemem dla transportu były również zmiany nurtu rzeki, zachodzą-

wikliną. Wszystko to pokrywano aż do wysokości brzegu grubą warstwą żyznej gleby.

ce nawet po niewielkich wezbraniach. Aby wytyczyć nowy szlak, wysyłani byli kon-

W przypadku uszkodzenia lub zniszczenia budowli natychmiast je remontowano. Jak

ni jeźdźcy, którzy wiechciami oznaczali jego przebieg. Żegluga na krętej w jednym

widać, budowle te były bardzo kosztowne, toteż nie każdy właściciel nadbrzeżnych miejscu, a roztokowej, czyli wielokorytowej Odrze w innym odcinku, była nie tylko gruntów mógł sobie na taką inwestycję pozwolić.

niebezpieczna (a co za tym idzie kosztowna), ale przede wszystkim powolna. Płynące

barki rozbijały się nie tylko na wystających z rzeki pniach drzew, ale także na źle po-

Okres ten to również czas budowy pierwszych ostróg, lokalizowanych w miej-

sadowionych i zbudowanych jazach. Aż do lat 30. XVIII wieku pruska administracja

scach, gdzie nurt rzeki podmywał brzegi jej koryta. Aby temu zapobiec, wbijano w dno

centralna nie zajmowała się usprawnieniem żeglugi na Odrze, a obowiązujące zarzą-

koryta pale dębowe oplatane wikliną. Natomiast w rejonach bogatych miast nadbrzeż-

dzenia w sprawie utrzymania przepustów dla „przechodzenia” barek przez jazy były

nych lub włościach zamożnych posiadaczy odsuwano koryta rzek od osad i pól upraw-

najczęściej przez ich właścicieli lekceważone.

nych za pomocą przekopów. Tylko w tym celu w dolinie górnej Odry, między Opolem

a Brzegiem, wykonano w latach 1610-1629 kilka niewielkich przekopów.

Wiek XVIII to czas zmian, nie tyle w działaniach zmierzających do zagospoda-

rowania przestrzeni nadrzecznej wraz z doliną odrzańską, co w podejściu do admi-

Innymi budowlami mającymi chronić zagospodarowane tereny nadrzeczne były nistrowania i planowania prac mających zabezpieczyć przed powodzią obszary rolne wały przeciwpowodziowe. Pierwsze zbudowane obwałowania nadodrzańskie datuje się

i coraz gęściej zaludnione. Dotyczyło to również robót zmierzających do poprawy

na XIII wiek. Były to lekkie i niewysokie groble ziemne, mające na celu ochronę osad

spławności Odry. Coraz większe szkody powodowane przez wezbrania i powodzie

lub niewielkich pól uprawnych i gruntów należących do bogatych właścicieli. W licz-

(których kulminacja miała miejsce w wyniku powodzi w 1736 roku) spowodowały,

nych źródłach historycznych możemy przeczytać, że już w końcu XV wieku istniały że władze pruskie wprowadziły jednolitą administrację na Odrze. W wyniku prze-rozległe wały przeciwpowodziowe w rejonie Brzegu i Opola oraz w innych obszarach prowadzonej po raz pierwszy kompleksowej inwentaryzacji rzeki (od Wrocławia aż środkowej Odry (Oława, Wrocław, Głogów). Obwałowania te nie tylko nie dawały do Brandenburgii) sporządzono spis wszelkich przeszkód utrudniających żeglugę gwarancji zabezpieczenia gruntów, lecz najczęściej powodowały znaczne szkody na po-oraz wykonano projekty niezbędnych prac związanych z ochroną przeciwpowodzio-

łożonych w dole rzeki polach, które zabezpieczeń przeciwpowodziowych nie posiadały.

wą10. W celu realizacji tych planów wykonano najpierw w jej dolnym biegu (między

Budowle te wznoszone były przypadkowo, miały różne wymiary, toteż najczęściej bar-

Gozdowicami a Zatonią Górną) przekop o długości 30 km, który po kilku latach

dziej szkodziły niż pomagały8.

przekształcił się w główne koryto rzeki. Również pod Głogowem zrealizowano prace

Rozwój funkcji transportowej Odry powodował narastanie konfliktu pomiędzy że-

zmierzające do przywrócenia Odrze starego koryta. W tym celu zbudowano jaz pod

glarzami a administrującymi rzeką organami. Liczna zabudowa koryta, jak również jego Wytoką, którym zamknięto główne koryto rzeki, wykonując jednocześnie przekop stan stanowiły poważne przeszkody dla jednostek pływających. Jak niebezpieczne dla przywracający dawny jej bieg. Wydobyty w trakcie tych prac materiał wykorzystano do usypania obwałowań, które znacznie zawęziły przekrój doliny. Budowa ta była na

7 S. W. Czaja, op. cit., za: K. Herrmann, Die Entwicklung der Oder vom Natur zum Kulturstrom,

Berlin 1930.

9 A. Born, op. cit.; S. W. Czaja, op. cit.

8 S. W. Czaja, op. cit.

10 J. Kulczyk, J. Winter, op. cit.

45

tyle skuteczna, że ochroniła przed zalaniem tereny doliny w czasie kolejnej wielkiej Odry był wolny od jazów już od roku 1739, lecz główną przeszkodę dla żeglugi powodzi w 1785 roku11.

stanowiły pozostałości po zniszczonych w czasie wojen mostach oraz bardzo liczne,

lokowane w różnych miejscach koryta rzeki sprzęty rybackie. W górnym biegu rzeki

W drugiej połowie XVIII wieku (lata 1770-1780) zrealizowano przekopy w rejo-

do połowy XVIII wieku funkcjonowały 4 jazy przegradzające całe jej koryto. Brak

nie Raciborza, Opola, Ścinawy i Zielonej Góry. Jak wynika z urzędowych dokumen-

środków finansowych oraz pomocy ze strony administracji państwowej powodował,

tów, tylko na Śląsku wykonano 48 przekopów, które skróciły Odrę o około 60 km. że prace te przebiegały bardzo powoli, a w niektórych miejscach wręcz nie były re-Realizacja prac przekopowych na całej Odrze poskutkowała skróceniem jej długości

alizowane. Sytuacja zmieniła się dopiero we wrześniu 1763 roku, kiedy to Fryderyk

z 1020 kilometrów do około 860.

Wilhelm zobowiązał stosownym dekretem właścicieli dóbr w dolinie Odry do zabez-

pieczania i ochrony jej brzegów. Jednakże dopiero kiedy armia zażądała oczyszczenia

Powołanie w latach 40. XVIII wieku Johanna Heinricha Neuwertza na stano-

rzeki dla celów militarnych, a także przeznaczyła środki na ten cel, przystąpiono

wisko kierownika Inspektoratu do Spraw Budów Wodnych i Wałów spowodowało w latach 1789-1791 do generalnego „sprzątania” koryta rzeki. Prace te ostatecznie znaczne przyspieszenie prac regulacyjnych na Odrze. Polegały one na przekopywa-zakończono na początku XIX wieku, kiedy to usunięto z Odry wszelkie przeszkody.

niu zakoli rzecznych, likwidacji jazów lub ułatwianiu statkom przepływu przez te

budowle. Wykonywano również zawężenie szerokich przekrojów rzecznych przez

Równie istotnymi pracami regulacyjnymi prowadzonymi od drugiej połowy

kultywowanie wikliną oraz budowano wały przeciwpowodziowe. Prace te spowodo-

XVIII wieku było zawężenie koryta rzeki w celu jego pogłębienia. Umożliwiałoby to

przede wszystkim zwiększenie tonażu barek, jak również wydłużenie sezonu żeglugi.

wały znaczne skrócenie biegu Odry i lokalne zwiększenie jej spadku. Regulacja Odry

Był to wstęp do systematycznej i zorganizowanej regulacji Odry, którą rozpoczęto

metodą na tzw. „przekop”, której wielkim zwolennikiem był J. H. Neuwertz, realizo-

w XIX wieku. J. H. Neuwertz, autor pomysłu zawężenia koryta Odry, zamierzał

wana była aż do pierwszej połowy XIX wieku. Prace polegały na wykopaniu wąskiego

przede wszystkim utrzymać nurt rzeki z dala od jej brzegów i jednocześnie pogłębić

(o szerokości nie większej niż jedna trzecia szerokości planowanego koryta) rowu zawężone koryto. Zapoczątkował on w 1744 roku powszechną uprawę w dolinie u dołu szyi meandru, który z czasem w wyniku działania silnego nurtu był w sposób

Odry wikliny, która była podstawowym materiałem dla umacniania brzegów. Jednak

naturalny rozszerzany12. Metoda ta budziła jednak wiele zastrzeżeń. Niedostatecz-

powszechne zastosowanie wikliny do umacniania i regulacji koryta rzeki datuje się

na wiedza dotycząca litologii utworów wypełniających dolinę odrzańską skutkowała

na koniec XVIII wieku. Dopiero wtedy liczne umocnienia faszynowe zabezpieczały

tym, iż wiele przekopów wymagało realizacji dodatkowych kosztochłonnych prac, przed wezbranymi wodami Odry13.

których zadaniem było przystosowanie i utrzymanie ich w stanie umożliwiającym

żeglugę. Mimo to stanowiły one w dalszym ciągu spore niebezpieczeństwo dla prze-

Ważnym okresem dla żeglugi śródlądowej był przełom XVIII i XIX wieku. Za-

pływających jednostek.

początkowane dekretem napoleońskim z roku 1792, dotyczącym wolności żeglugi

na Skaldzie i Mozie, nowe zasady korzystania z rzek zaczęły być szybko przyjmowane

Kiedy w drugiej połowie XIX wieku podsumowano korzyści i straty na skutek w całej Europie. Istotnym aspektem nowych rozwiązań było przeniesienie obowiąz-regulacji Odry „przekopami”, stwierdzono, że sposób ten spowodował wzrost zagro-

ku regulacji i ponoszenia z tym związanych kosztów na państwo oraz wprowadzenie

żenia podtopieniami i powodziami. Przekopanie meandra powodowało najczęściej jednolitej (państwowej) administracji, co w znacznym stopniu wpłynęło na rozwój wzrost spadku rzeki. Szybki spływ wody i gwałtowna jej dostawa do starego koryta żeglugi rzecznej14.

rzeki, gdzie spadki i szybkość przepływu wody były niewielkie, powodowały gwał-

Wprowadzanie tych zasad spowodowało nowe spojrzenie na sprawy regulacji

towne spiętrzenie wód i najczęściej zalewanie gruntów leżących na terasie zalewowej.

Odry. Jak już wcześniej wspomniano, pod koniec XVIII wieku zaczęto odchodzić

Natomiast znaczne korzyści z przekopów mieli właściciele gruntów leżących powyżej

od wykonywania przekopów jako rozwiązania niekorzystnego dla żeglugi. Zaczę-

lub wzdłuż nowych koryt Odry.

to wprowadzać nowe rozwiązania, jak choćby budowanie ostróg po obu stronach

Innymi pracami realizowanymi na Odrze, a mającymi poprawić jej żeglowność,

było oczyszczanie koryta z wszelkich przeszkód oraz usuwanie jazów. Dolny bieg

13 Ibidem.

14 J. Pyś, W przededniu 200 rocznicy rozpoczęcia regulacji Odry. Protokół Bohumiński z 7 lipca

11 S. W. Czaja, op. cit.

1819 r. , [w:] Technika w dziejach cywilizacji. Z myślą o przyszłości, red. S. Januszewski, Wrocław 2017, 12 Ibidem.

s. 95-118.

46

koryta, co okazało się w efekcie mniej kosztochłon-

ne niż poprzednie rozwiązanie. Jednakże aby w peł-

ni dostosować swoje plany do nowych trendów,

pruskie Ministerstwo Handlu, Przemysłu i Robót

Publicznych nakazało wykonanie ponownej inwen-

taryzacji Odry. Zrealizowano ją w trakcie trzech

objazdów (w 1814, 1818 i 1819 roku), których

efektem był raport stwierdzający, iż Odra jest rzeką

zaniedbaną nie tylko pod względem infrastruktural-

nym, ale również w kwestii jej utrzymania. Wskaza-

no na liczne nierówności jej szerokości oraz bardzo

niestabilny (i często szybko zmieniający się) poziom

wód. Konkluzją było stwierdzenie o konieczności

kompleksowej regulacji Odry na całym jej biegu.

Aby można było opracować projekt takiej regulacji,

niezbędnym było wykonanie planów doliny i zdjęć

topograficznych rzeki na jej całej długości. Pierwsze

plany obejmujące fragmenty doliny dolnej Odry

wykonane były przez Szwedów już w XVII wieku,

natomiast dla śląskiego i brandenburskiego odcin-

ka Odry mapy powstały dopiero w XVIII wieku.

W dolinie górnej Odry zdjęcie objęło odcinek do-

liny od Krapkowic do ujścia Nysy Kłodzkiej, a wy-

konano je w latach 1747-174815. Właściwe prace

topograficzne obejmujące całą dolinę górnej Odry

rozpoczęto dopiero po wielkiej powodzi w 1785

roku, a zakończono je w roku 1789. Dopiero

w 1811 roku władze pruskie zarządziły wykonanie

jednolitego zdjęcia topograficznego całej doliny od-

rzańskiej. Prace prowadzono w latach 1812-1818,

a cała mapa była gotowa już w 1819 roku. Stanowi-

ła ona podstawę do planowej zabudowy i regulacji

koryta, a wykonywane w następnych latach plany

i mapy miały jedynie charakter kontrolny do zbadania wyników robót regulacyj-

Rys. 1. Odra w rejonie Koźla wraz z ujściem Kanału Kłodnickiego.

nych. Kolejne kompleksowe prace kartograficzne obejmujące całą dolinę Odry wy-

Fragment mapy Oder-Strom Karte z pierwszej połowy XIX w.,

konano w latach 1886-1888, a „kilometrowanie” rzeki w roku 189016.

zbiory Archiwum Państwowego w Opolu, sygn. 45/1191/11/297

15 A. Born, op. cit.

16 S. W. Czaja, op. cit.

47

Najważniejszym dokumentem zawierającym postanowienia i wytyczne do prac Niestety, w tamtych latach prowadzono również zawiklinianie odsypisk. W latach regulacyjnych na Odrze był podpisany w Bohuminie 7 lipca 1819 roku „Protokół 1816-1840, na odcinku Odry od Opola do Frankfurtu utrwalono wikliną ponad 8440

w sprawie przestrzegania zasad przy zabudowie odrzańskiego nurtu” zwany protoko-

morgów odciętych meandrów i odsypisk19.

łem bohumińskim. Autorzy dokumentu nakreślili zasadnicze

elementy utrudniające żeglugę oraz zaproponowali rozwiąza-

nia, których celem stało się uregulowanie i poprawienie wa-

runków nawigacyjnych i hydrologicznych. Miano to realizo-

wać tak, aby: dwoistą właściwość nurtu rzeki zachować, z jednej

strony dużą wodę powodziową bez szkód przeprowadzić, z dru-

giej przy niskiej wodzie głębokość odpowiednią dla transportu

wodnego osiągnąć 17. Ustalono również, że zachowany zostanie

falisty (meandrujący) charakter koryta rzeki, który odpowia-

da jej naturze, oraz zostaną zlikwidowane płycizny w nurcie

Odry. Jednocześnie prace regulacyjne będą zmierzały w kie-

runku utworzenia określonej dla danego odcinka rzeki szero-

kości koryta, którą ustalono biorąc za podstawę stan średniej

rocznej wody dla danego odcinka. Przyjęto następujące jej

szerokości dla koryta górnej Odry:

Rys. 2. Plan regulacji Odry poniżej Opola z pierwszej połowy XIX wieku,

• ujście Olzy – Racibórz – 61 m,

zbiory Archiwum Państwowego we Wrocławiu

• Racibórz – Koźle – 68 m,

• Koźle – Krapkowice – 72 m,

• Krapkowice – ujście Małej Panwi – 78 m,

W 1842 roku kierownictwo prac regulacyjnych na Odrze objął C. Becker. Z jego

• ujście Małej Panwi – ujście Nysy Kłodzkiej – 83 m,

inicjatywy znacznie zintensyfikowano prace budowlane. Przede wszystkim zerwał on

• ujście Nysy Kłodzkiej – ujście Widawy – 90-93 m.

z dotychczasowym sposobem regulacji polegającej na punktowej i doraźnej moder-

nizacji tych odcinków Odry, które tego niezbędnie wymagały. Zamiast tego nakazał

W protokole znalazł się też zapis o gwarantowanej głębokości tranzytowej, która

regulowanie długich odcinków, zgodnie z kierunkiem biegu rzeki. Postawił sobie rów-

w 1859 roku wynosiła dla odcinka od Wrocławia w górę rzeki 0,53 m18.

nież za cel osiągnięcie minimalnej głębokości przy niskich stanach wód na poziomie

Protokół wprowadzał też pewne reguły dotyczące realizacji inwestycji. Budowy 4 stóp (około 1,3 metra)20. By to osiągnąć, wprowadził nowy sposób budowania ostróg.

obiektów hydrotechnicznych i obwałowań nie mogły więc być rozpoczynane równo-

Kolejne warstwy budowli zatapiano, a nadbudowywano je dopiero, gdy nastąpił efekt

cześnie na kilku odcinkach doliny, lecz realizowane na jednym, by móc ocenić skutki zalądowienia lub podniesienia dna koryta. Drugą innowacją wprowadzoną przez C.

tych robót dla obszarów poniżej ich posadowienia. Nie ustalono jednak porządku prac,

Beckera było łagodniejsze nachylenie czoła budowli, przez co w dużym stopniu ograni-

a regulacje wykonywano na długich odcinkach Odry górnej, środkowej i dolnej. Prze-

czono siłę wirów, które powodowały „wyboje” w dnie rzeki, a więc deformację koryta.

prowadzone do połowy XIX wieku zgodnie z wytycznymi protokołu bohumińskiego

Realizowany w pierwszej połowie XIX wieku program intensywnych prac re-

pierwsze roboty regulacyjne przyniosły wyraźnie pozytywne rezultaty. Do 1843 roku gulacyjnych zaowocował wyraźnym zwiększeniem ilości jednostek i tonażem wykonano na Odrze aż 5432 ostrogi oraz 262,5 km wałów przeciwpowodziowych. przewożonych przez nie ładunków. Jeszcze na początku XIX wieku po Odrze pływały 17

19

J. Pyś, op. cit.

A. Born, op. cit.

18

20

Ibidem.

J. Pyś, op. cit.

48

barki o tonażu nieprzekraczającym 25 ton, a już w 1839 roku tonaż jednostek wzrósł

Przełom XIX i XX wieku oraz pierwsza połowa XX wieku to okres realizacji

do 75 ton, w 1860 roku osiągnął nawet 100 ton21.

nowoczesnych i kompleksowych planów regulacji i zagospodarowania doliny Odry

i jej dopływów. Opracowany jednolity plan zabudowy koryta rzeki zakładał jej ka-

Pomimo zapisów protokołu bohumińskiego, największe roboty regulacyjne re-

nalizację od Koźla do ujścia Nysy Kłodzkiej i dalej do Wrocławia, budowę kanałów

alizowane były na środkowym i dolnym odcinku Odry. Górny bieg rzeki był trakto-

ulgi wraz z polderami i suchymi zbiornikami przeciwpowodziowymi oraz budowę

wany nadal jako odcinek o znaczeniu lokalnym, o szerokości koryta dochodzącym zbiorników retencyjnych mających za zadanie zabezpieczenie zasobów wodnych dla do 30 metrów i głębokości nieprzekraczającej 0,5 metra. Prace regulacyjne na Odrze

transportu odrzańskiego i ochronę przeciwpowodziową.

między Raciborzem a Koźlem były co prawda prowadzone już w końcu XVIII wieku,

jednakże na liczącym około 45 km długości odcinku rzeki odbywał się niewielki ruch

Utworzenie jeszcze w roku 1874 odrębnej administracji budowlanej, której prze-

statków i barek. Po kilkudziesięcioletnim okresie wstrzymania dotacji państwowych kazano sprawy żeglugi oraz budowy i dozoru urządzeń hydrotechnicznych na dolnej na prace regulacyjne i zaniechaniu robót, wznowiono je dopiero po 1860 roku. Ich i środkowej Odrze, a także rozszerzenie w 1879 roku jej działania na górny bieg rzeki, zasadniczym celem było osiągnięcie minimalnej głębokości tranzytowej jednego me-od Wrocławia aż po granicę polsko-austriacką pod Bohuminem, stało się początkiem

tra. Jednak wysokość funduszy państwowych przeznaczonych na regulację koryta nowoczesnej regulacji na praktycznie całej długości Odry. W ten sposób odcinek Odry Odry między Koźlem a ujściem Nysy Kłodzkiej była niewielka, co spowodowane o długości ponad 700 km był administrowany i zarządzany przez jeden Zarząd Re-było przesunięciem środków finansowych na potrzeby budowy Kanału Kłodnickie-

gulacji Rzeki Odry, a instytucja ta miała siedzibę we Wrocławiu. Pierwsze prace

go. Kanał ten stał się nie tylko bardzo ważną drogą wodną dla transportu węgla realizowane przez nową administrację odbywały się przede wszystkim na odcinku kamiennego z Górnego Śląska, ale również zaktywizował transport wodny w dół Wrocław – Świecie. Spowodowało to jednak liczne protesty armatorów i grup prze-Odry od Koźla do Opola i Wrocławia. Budowę Kanału Kłodnickiego, liczącego 43,7

mysłowców, którzy odcinek Odry od Bohumina do Wrocławia zaczęli postrzegać

km długości, prowadzono w latach 1792-1822. Miał on początek w Zabrzu na rzece

jako ważną część Odrzańskiej Drogi Wodnej. Tak więc, gdy w 1867 roku pod obrady

Bytomce, przy wylocie podziemnej sztolni prowadzącej wody kopalniane z rejonu sejmu prowincji śląskiej we Wrocławiu trafił projekt Górnośląskiego Okręgu Prze-Katowic, Chorzowa i Zabrza. Przeprowadzony doliną Kłodnicy, wykorzystywał na mysłowego dotyczący pełnej regulacji rzeki, sejm ten rozpoczął długotrwałą debatę wielu odcinkach jej koryto. Różnica wysokości między początkiem kanału a jego nad koncepcją poprawy warunków nawigacyjnych na górnej Odrze24. Spowodowało ujściem do Odry wynosiła 48,8 m, toteż była potrzeba wybudowania 18 stopni (śluz)

to przeprowadzenie w latach 1891-1895 prac modernizacyjnych na górnym odcinku

o wysokości piętrzenia wody od 1,9 do 4,1 m. Już w pierwszym roku eksploatacji Odry. Była to przede wszystkim kanalizacja Odry od Koźla aż do ujścia Nysy Kłodz-przewieziono kanałem 4 200 ton towarów, a w 1852 roku 73 500 ton w dół i 14 600

kiej, budowa nowych śluz w Oławie i Brzegu, budowa portu rzecznego w Koźlu oraz

ton w górę jego biegu22. Ruch statków nieco osłabł w drugiej połowie XIX wieku po

budowa nowej drogi wodnej we Wrocławiu.

wybudowaniu licznych linii kolejowych, które przejęły transport węgla. Wybudowa-

nie Kanału Kłodnickiego spowodowało konieczność poprawy warunków żeglugi na

Wykonana kanalizacja Odry na odcinku od Koźla aż do ujścia Nysy Kłodzkiej

górnym odcinku Odry. W latach 20. i 30. tego stulecia przeprowadzono w obrębie spiętrzyła rzekę 12 stopniami wodnymi zlokalizowanymi na odcinku około 84 km.

koryta rzeki, od ujścia kanału aż do ujścia Nysy Kłodzkiej, wiele prac regulacyjnych.

Dodatkowo w ramach tych prac wykonano przekopy w Januszkowicach, Mechnicy,

Również systematyczną regulację ostrogami prowadzono w latach 50. i 60. XIX wie-

Krempie, Rogowie i u ujścia Nysy Kłodzkiej. Na każdy stopień wodny składała się

ku. Jednak wyniki prowadzonych prac regulacyjnych nie były zadowalające, gdyż na

śluza (55 m długości, 9,60 m szerokości i 2 m głębokości nad progiem śluzy), skła-

przełomie XVIII i XIX wieku skrócono systemem „przekopów” ten odcinek Odry aż

dany jaz oraz przepławka dla ryb. Długość jazów była zróżnicowana i zależała przede

o 14,7%, co doprowadziło do wzrostu spadku z 0,3‰ do 0,60‰. Jednak do końca

wszystkim od szerokości koryta Odry. Na opisywanym odcinku budowle te miały od

XIX wieku skanalizowano ten odcinek Odry tak, że utrzymano na całej długości 77,8 m do 125,0 m długości. Spiętrzające rzekę jazy były typu kozłowo-iglicowego, minimalną głębokość wynoszącą 1,4 m23.

a przepusty miały szerokość 25 m oraz betonowe progi położone o 0,5 m poni-

żej stałej części budowli. Jazy te wymiarowano w taki sposób, aby po zdjęciu iglic

(z których najdłuższe miały nawet 4,56 m długości) w czasie wysokich stanów rzeki

21 S. W. Czaja, op. cit.

22 Ibidem.

24 J. Pyś, op. cit.

23 Ibidem.

49

nie następowało spiętrzenie wody. Stopnie

Wysokość poziomu

te wybudowano w Januszkowicach (km

Wysokość

wody górnej i dolnej

Wymiary śluzy

Kilometr

105,6), Krępnej (km 114,4) Krapkowicach

Miejscowość

Typ budowli

piętrzenia

na śluzie [m n.p.m.]

biegu Odry*

(km 122,9), Rogowie (km 129,6), Kątach

wody [m]

Woda górna

Woda dolna

Długość [m]

Szerokość [m]

(km 137,4), Groszowicach (km 144,6),

jaz iglicowy

śluza mała

2,60

165,35

162,75

55,0

9,6

105,6

Opolu (km 150,4), Zawadzie (km 174,7)

Januszkowice

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,0

9,6

105,8

oraz w rejonie ujścia Nysy (km 180,4). Tak

jaz iglicowy

śluza mała

2,50

162,75

160,25

54,2

9,6

114,4

zmodernizowany odcinek mógł przyjmo-

Krępa

(Stradunia)

wać barki 400-tonowe o zanurzeniu 1,5

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,0

9,6

114,2

m25. Pełne parametry tych obiektów za-

jaz iglicowy

śluza mała

2,60

160,25

157,65

55,0

9,6

122,9

Krapkowice

mieszczono w tabeli 1.

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,0

9,6

123,6

Rogów

jaz iglicowy

śluza mała

2,25

157,65

155,40

54,2

9,6

129,6

Opolski

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,0

9,6

129,8

Rys. 3. Budowa śluzy w Krapkowicach. Wrzesień

jaz iglicowy

śluza mała

2,10

155,34

153,24

55,0

9,6

137,4

1893, zbiory archiwalne Technische Universität

Zimnice

śluza dla zestawów barek

-

-

-

1187,0

9,6

137,6

Berlin, zob.: B. Szafraniec, fot. nr 9

jaz iglicowy

śluza mała

2,10

153,30

151,20

55,0

9,6

144,6

Groszowice

Tabela 1.

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,0

9,6

144,8

jaz iglicowy

śluza mała

2,10

151,20

149,10

54,2

9,6

150,4

Jazy i śluzy na skanalizowanym odcinku

Opole

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,3

9,6

150,6

koryta Odry od Koźla do ujścia Nysy

śluza na młynówce

-

150,48

149,10

57,50

8,6

152,2

Kłodzkiej funkcjonujące w latach

jaz iglicowy

śluza mała

2,40

149,10

146,70

55,0

9,6

157,5

1908-1912

Wróblin

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,0

9,6

157,7

Źródło: Opracowanie własne na podstawie

jaz iglicowy

śluza mała

2,25

146,70

144,45

55,0

9,6

164,0

A. Born, op. cit.

Dobrzeń Wielki

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,0

9,6

164,2

jaz iglicowy

śluza mała

7,75

144,45

142,70

55,0

9,6

168,2

Nieco problemów pojawiło się pod-

Chróścice

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,0

9,6

168,5

czas prac w rejonie Opola. W granicach

jaz iglicowy

śluza mała

2,25

142,70

140,45

55,0

9,6

174,4

miasta główne koryto rzeki było zamknięte

Zawada

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,0

9,6

174,9

jazem przelewowym, a żegluga odbywała

jaz iglicowy

śluza mała

2,35

140,45

138,10

54,2

9,6

180,5

się starym korytem Odry, biegnącym

ujście Nysy Kłodzkiej

śluza dla zestawów barek

w obrębie lewej części doliny. Wzdłuż

-

-

-

187,2

9,6

180,4

prawego brzegu Odry jeszcze w XVIII wieku

jaz iglicowy

-

-

-

-

-

184,9

Zwanowice

wybudowano młynówkę, którą w XIX

śluza dla zestawów barek

4,40

138,10

133,70

187,8

9,6

184,7

wieku przekształcono na kanał portowy.

jazy stałe

śluza mała

3,42

133,72

130,30

55,0

9,6

197,5

Istniejący na głównym korycie rzeki stały,

Brzeg

śluza stara

-

-

-

39,9

5,28

197,8

przelewowy jaz zastąpiono konstrukcją

śluza dla zestawów barek

-

-

-

187,1

9,6

197,5

jaz iglicowy

-

-

-

-

-

206,7

Lipki

25 Ibidem.

śluza dla zestawów barek

1,98

130,29

128,31

187,2

9,6

208,1

50

Rys. 4. Barki i holowniki w kanale portowym na Młynówce. Opole 1903 rok, Zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

kozłowo-iglicową, która piętrzyła rzekę o 0,9 metra wyżej niż poprzednio. Obok została zamknięta jazem zastawkowym, który poza piętrzeniem wody miał na celu jazu zbudowano śluzę komorową dla barek i statków, a lewe ramię koryta Odry (tzw.

zatrzymanie płynącej Odrą kry lodowej i niewpuszczenie jej do zamienionego na

Kanał Wiński), które pełniło do tej pory rolę drogi wodnej, zamknięto stałym jazem

zimowy port kanału26.

i przeznaczono jako kanał ulgi dla odprowadzania nadmiaru wielkich wód w czasie

26

wezbrań powodziowych. Adaptowana do roli kanału portowego dawna młynówka

S. M. Koziarski, Żegluga na Odrze, Opole 1991.

51

Rys. 5. Prace murarskie na Młynówce w Opolu. Sierpień 1892,

zbiory archiwalne Technische Universität Berlin, zob. B. Szafraniec, fot. nr 2

Rys. 6. Betonowanie podłoża podczas budowy śluzy w Opolu. Październik 1892,

zbiory archiwalne Technische Universität Berlin, zob. B. Szafraniec, fot. nr 4

Rys. 7. Budowa jazu i śluzy na Młynówce w Opolu. Koniec lat 80. XIX wieku, zob. B. Szafraniec, fot. nr 1

Po zakończeniu robot drenarskich, kończących zasadnicze prace budowlane,

cały skanalizowany odcinek Odry od Koźla do ujścia Nysy Kłodzkiej oddano do

użytku w 1897 roku. Wykonane dużym nakładem sił i środków prace hydro-

techniczne powinny teoretycznie umożliwiać transport węgla i innych towarów

z Górnego Śląska do Szczecina lub też poprzez Wartę i Noteć oraz Kanał Bydgo-

ski i Wisłę aż do Gdańska. Jednak warunki nawigacyjne pomiędzy ujściem Nysy

Kłodzkiej a Wrocławiem nie pozwalały na funkcjonowanie transportu w czasie

niskich stanów wody na Odrze. Zdarzało się często, że liczne barki i statki czekały

przy ujściu Nysy Kłodzkiej na wyższe stany wody, aby popłynąć do Wrocławia lub

też w Rędzinie (Wrocław), aby płynąć do Koźla i Kanału Gliwickiego.

Rys. 9. Zestaw holowany na Odrze w rejonie Opola. Lata 30. XX wieku

Rys. 8. Śluza i jaz na Młynówce w Opolu, zbiory Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Opolu

Rys. 10. Rysunek z projektu śluzy Kłodnica. Luty 1938,

zbiory Archiwum Państwowego w Opolu, sygn. 45/541/1409

52

Rys. 11. Kanał śluzowy na Odrze. Opole lata 30. XX wieku, zbiory Muzeum Śląska Opolskiego

53

W latach 1907-1915 wykonano również szereg prac hydrotechnicznych, których

głównym zadaniem była ochrona przeciwpowodziowa. Najważniejszymi z nich była bu-

Stopień

Spadek

Jaz

Śluzy

Rok

Kilometr

dowa kanałów ulgi w Raciborzu, Koźlu i Opolu, z których największym był wykonany

wodny

wody

(rodzaj i lata budowy)

(dług. x szer.

budowy

biegu

w latach 1937-1942 kanał w Raciborzu o długości 7,35 km i przystosowany do pro-

w m

w m)

rzeki

wadzenia wód powodziowych do 2000 m3/s. Kanał ulgi w Opolu, nazywany też Nową

Odrą, jest starorzeczem, które funkcjonowało już w XVIII wieku i było znane jako

Koźle

2,53

klapowy 1969-1972

41,9 x 5,3

1895

95,3

„rzeczka Winczka”27. Już w XVIII wieku Nową Odrą odbywał się cały ruch transportowy.

W pierwszej połowie XX wieku kanał ten został przebudowany oraz pogłębiony, i pełni

Januszkowice

2,53

sektorowy 1973-1977

55,0 x 9,6

1894

187,0 x 9,6

1910

105,6

zarówno funkcję drogi wodnej, jak i „obwodnicy” dla wezbranych wód rzeki Odry. Ma on

długość około 5,50 km. Podobną genezę ma kanał opływający Koźle od jego wschodniej

Krępa

2,60

sektorowy 1977-1979

54,2 x 9,6

1893

strony. Do końca XVIII wieku był to stary meander, który pełnił funkcję fosy obronnej.

179,8 x 9,6

1944

114,4

Po wielkich powodziach w 1902 i 1903 roku został zaadaptowany dla odprowadzania

1892

wielkich wód i ma długość około 1,50 km.

Krapkowice

2,60

sektorowy 1978-1983

55,0 x 9,6

187,0 x 9,6

1912

123,5

W kolejnych latach (aż do końca II wojny światowej) prace na Odrze skupiały się na

Rogów

2,25

iglicowo-kozłowy 1893

54,2 x 9,6

1893

ochronie przeciwpowodziowej oraz na niezbędnej konserwacji istniejącej już infrastruk-

187,0 x 9,6

1913

129,6

tury hydrotechnicznej w celu utrzymania żeglugi. Ważną inwestycją stała się budowa Ka-

Kąty

2,10

iglicowo-kozłowy 1896

55,0 x 9,6

1896

nału Gliwickiego (zwanego też Oberschlesischer Kanal, a przez krótki okres czasu nawet

187,0 x 9,6

1913

137,6

Adolf-Hitler-Kanal). Rozpoczęto jego budowę w 1933 roku, a oddano do użytku w grud-

Groszowice

2,10

sektorowy 1978-1985

55,0 x 9,6

1897

niu 1939 roku. Kanałem o długości około 41 km, łączącym port w Gliwicach z Odrą

187,0 x 9,6

1914

144,7

w Koźlu, mogą pływać barki o nośności 750 ton. Łączna różnica poziomów wynosząca

1893

43,7 m pokonywana jest przez 6 śluz (Łabędy, Dzierżno, Rudziniec, Sławięcice, Nowa

Opole

2,10

sektorowy 1979-1986

54,2 x 9,6

187,3 x 9,6

1914

150,5

Wieś i Kłodnica) o różnicy poziomów od 4,26 m (Łabędy) do około 10 m (Kłodnica).

1893

Każdy stopień wodny składa się z dwóch bliźniaczych śluz komorowych o długości 72 m,

Wróblin

2,40

sektorowy 1976-1979

55,0 x 9,6

187,0 x 9,6

1914

157,6

szerokości 12 m i głębokości 3,5 m. Szerokość kanału wynosi od 38 do 41 m, a na łukach

dodatkowo poszerzona jest o 5 m28.

Dobrzeń

2,25

sektorowy 1978-1981

55,0 x 9,6

1893

187,0 x 9,6

1916

164,1

Po II wojnie pierwsze prace na Odrze miały za zadanie odbudować drogę wodną

1895

i przywrócić na niej żeglugę towarową. Powojenny stan Odry, a zwłaszcza jej infrastruk-

Chróścice

1,75

iglicowo-kozłowy 1891-1895

55,0 x 9,6

187,0 x 9,6

1914

168,4

tury, był fatalny. Na rzece i w Kanale Gliwickim zalegały ruiny 45 mostów stałych oraz

około 900 wraków różnych jednostek pływających. Zniszczeniu uległa też przeważająca

Zawada

2,25

iglicowo-kozłowy 1896

55,0 x 9,6

1896

187,0 x 9,6

1914

174,8,

część wałów i obwałowań, a 25 śluz i kilka jazów było w znacznym stopniu uszkodzo-

nych lub zdewastowanych. Jeszcze w latach 40. XX wieku oczyszczono szlak wodny

ujście Nysy

1895

1914

180,5

i baseny portowe z 1216 wraków i 91 zalegających w nurcie pozostałości po mostach

Kłodzkiej

2,35

iglicowo-kozłowy 1891-1895

54,2 x 9,6

187,2 x 9,6

stałych i wojennych29. Następnie zaczęto odbudowywać infrastrukturę hydrotechniczną

Zwanowice

4,38

sektorowy 1973-1976

187,0 x 9,6

1914

w Koźlu, Januszkowicach, Krępnej, Kątach i oczywiście we Wrocławiu. W trakcie tych

190,0 x 12,0 x 3,9

1979-90

186,1

prac okazało się, że istnieje konieczność wprowadzenia prac remontowych na niektó-

Brzeg

3,36

stały 1897

55,0 x 9,6

1913

187,1 x 9,6

1914

197,6

27 S. W. Czaja, op. cit.

Lipki

2,46

iglicowo-kozłowy 1914

187,2 x 9,6

1914

206,9

28 S. M. Koziarski, op. cit.

29 Ibidem.

54

rych obiektach ze względu na starzenie się konstrukcji. Wszystkie te zabiegi spowo-

dowały, że już w 1949 roku odcinek Odry skanalizowanej osiągnął parametry, jakie

posiadał przed wybuchem wojny (czyli na poziomie 4-5 mln ton rocznie).

Po odbudowie Odrzańskiej Drogi Wodnej nastąpił okres pewnej stagnacji inwesty-

cyjnej, która zakończyła się w latach 60. XX wieku z chwilą wprowadzenia do eksplo-

atacji nowych zestawów pchanych o lepszych parametrach technicznych. Wymusiło to

opracowanie planów prac przystosowujących warunki nawigacyjne na Odrze do no-

wych jednostek. W drugiej połowie lat 60. rozpoczęto więc prace zmierzające do prze-

budowy zakoli rzecznych, jednakże wykonano je jedynie na odcinku około 18 km. Jeżeli

chodzi o modernizację infrastruktury, wykonano prace poszerzające dolne stanowisko

stopnia Opole. Prace te zapoczątkowały tzw. „małą modernizację” Odrzańskiej Drogi

Wodnej. W jej ramach w latach 1968-1972 wykonano inspekcję wszystkich obiektów

hydrotechnicznych od Koźla do Wrocławia, czego efektem była decyzja Centralnego

Urzędu Gospodarki Wodnej z marca 1972 roku o przebudowie Odry skanalizowanej

i dostosowaniu jej do wymogów IV klasy spławności. Przystąpiono więc do remontów

i modernizacji tych obiektów, które tego najpilniej wymagały. Na samym tylko odcinku

opolskim w latach 1972-1977 zelektryfikowano 13 śluz30. Niezwykle istotna stała się też

przebudowa przestarzałych jazów kozłowo-iglicowych na jazy klapowe lub sektorowe.

Do 1990 roku oddano do eksploatacji 11 jazów sektorowych (Januszkowice, Krępna,

Rys. 12. Plan portu w Koźlu ze stycznia 1900 roku, zbiory archiwalne Technische Universität Berlin

Krapkowice, Groszowice, Opole, Wróblin, Dobrzeń, Zwonowice, Janowice, Opatowi-

ce, Różanka) oraz jeden klapowy (Koźle).

Tabela 2.

Jazy i śluzy na skanalizowanym odcinku koryta Odry

od Koźla do Brzegu funkcjonujące w latach 90. XX wieku

Źródło: Opracowanie własne w oparciu o: S. M. Koziarski, op. cit.

Niezwykle istotnym elementem infrastruktury śródlądowego transportu

wodnego są porty. Posadowienie portów i przeładowni jest ściśle związane z sie-

cią osadniczą oraz przemysłową, a także z dostępnością komunikacyjną innych

środków transportu. Na opolskim odcinku Odry w czasach świetności transpor-

tu wodnego położone były dwa porty (Koźle, Opole) oraz cztery przeładownie

i cztery nabrzeża.

Zlokalizowany na 98 kilometrze rzeki, na jej prawym brzegu port w Koź-

lu został zbudowany w latach 1872-1876. Był to port jednobasenowy z dwoma

30 Ibidem.

Rys. 13. Plan portu w Koźlu z 1906 roku, zbiory archiwalne Technische Universität Berlin

55

Rys. 14. Port w Koźlu. Basen nr 1.

Rys. 16. Port w Koźlu. Wywrotnica wagonowa nr 2, fot. G. Jankowski

Zdjęcie z roku 1910, https://fotopolska.eu/ - dostęp 15. 06. 2018 r.

nabrzeżami, z których jedno (wschodnie) wyposażono w wywrotnice wagonów

służące do szybkiego ich wyładowywania. W wyniku prac modernizacyjnych reali-

zowanych w latach 1902-1904 wybudowano drugi basen, a trzeci powstał w latach

1909-1910. Port w Koźlu stał się w ten sposób największym portem na górnej

Odrze, z przeładunkami na poziomie ponad 3,5 mln t, a towarami przeładowywa-

nymi były przede wszystkim węgiel, rudy żelaza oraz drobnica. Nabrzeża portowe

zbudowane z cegły klinkierowej, kamienia i płyt betonowych były przystosowane

do pracy przy dużych wahaniach wody (do około 3,5 m). W porcie pracowały trzy

dźwigi portowe (w tym jeden o udźwigu 10 t, pozostałe po 5 t), parowy dźwig

kolejowy oraz masztowy dźwig ręczny, a także 7 wywrotnic wagonowych. W dru-

giej połowie lat 70. XX wieku port został poddany modernizacji, podczas której

między innymi postawiono żuraw bramowy. W czasach swojej świetności port zaj-

mował powierzchnię około 34 ha, z czego na baseny portowe przypadało około 11

ha. Całkowita długość nabrzeży wynosiła 3760 m (2840 m przypadało na nabrzeża

przeładunkowe), a 5130 m2 zajmowały place składowe31.

Rys. 15. Port w Koźlu. Basen nr 1. Zdjęcie z roku 2012, fot. G. Jankowski

31 Ibidem.

56

Na 152 kilometrze Odry, na jej prawym brzegu zlokalizowany został port opol-

Żegluga na Odrzańskiej Drodze Wodnej ze szczególnym uwzględnieniem

ski. Wejście do niego zaczyna się kanałem odchodzącym od rzeki już na 154,7

odcinka od Kędzierzyna do ujścia Małej Panwi

kilometrze jej biegu. Jednobasenowy port powstał w latach 1910-1913 w wyniku

rozbudowy dawnego portu zimowego. Port zbudowany został na obszarze ponad Streszczenie:

16 ha, z czego na wody basenu przypadały nieco ponad 4 ha. Nabrzeże przeładun-

Odra jako szlak komunikacyjny wykorzystywana jest praktycznie od wczesnego

kowe miało długość około 715 metrów, a łączna długość nabrzeży to około 1300 średniowiecza. Jednakże pomimo dużego wpływu na rozwój gospodarczy korzysta-metrów. Zasadniczym wyposażeniem portu w czasach jego świetności były: 2 elek-

nie z niej (zarówno transportowe, jak i gospodarcze) naznaczone było licznymi pro-

tryczne dźwigi portalowe, jeden dźwig stały, 2 wywrotnice wagonowe i 2 zesuwnie

blemami natury prawnej i administracyjnej. Miało to między innymi duży wpływ

ręczne32. W latach 70. XX wieku opolski port został wyposażony w urządzenia na podejmowane roboty zmierzające zarówno do zapewnienia spławności na Odrze, (stacje przesypowe, silosy i transportery) służące do pneumatycznego załadunku jak i ochrony przeciwpowodziowej terenów nadrzecznych. Pogłębione i w niektórych cementu luzem. Jak podaje S. M. Koziarski, ta oddana do użytku instalacja nie miejscach poszerzone koryto, zbudowane nowe i odremontowane już istniejące obiek-została nigdy uruchomiona z braku specjalnie do takiego załadunku przystosowa-

ty infrastruktury hydrotechnicznej spowodowały, że żegluga towarowa na Odrze sta-

nych barek. Elementem infrastruktury portowej był także elewator zbożowy, który

również był wyposażony w instalacje pneumatycznego załadunku i rozładunku nowiła ważny aspekt rozwoju gospodarczego nie tylko Opola czy Kędzierzyna-Koźla, zboża. Ważnym atutem portu w Opolu była bliskość opolskiego węzła kolejowego

ale również wiejskich obszarów nadrzecznych.

Opole Wschód.

Słowa kluczowe:

Warto w tym miejscu jeszcze wspomnieć o funkcjonującym na przełomie lat

żegluga towarowa, protokół bohumiński, regulacja rzeki, infrastruktura hydro-

70. i 80. XX wieku porcie dawnych Zakładów Cementowo-Wapienniczych „Gó-

techniczna

rażdże”. Port ten posadowiono we wsi Choruli na 133,7 kilometrze Odry, na jej

prawym brzegu. Port posiadał 370-metrowe nabrzeże załadunkowe, a jego infra-

struktura przystosowana była, podobnie jak w porcie opolskim, do załadunku ce-

Navigation on the Oder Waterway with a Special Focus on the Section

mentu luzem. W celu dostarczania materiału z cementowni do portowych silosów

from Kędzierzyn to the Mała Panew Mouth.

załadunkowych wybudowano posadowiony na estakadzie taśmociąg o długości

około 5 km. Brak specjalistycznych barek oraz innych portów na ODW wyposa-

Abstract:

żonych w urządzenia do odbioru cementu luzem, w znacznym stopniu ograniczało

The Oder has been used as a transportation route practically since the early Middle

możliwości, a właściwie uniemożliwiało prace przeładunkowe.

Ages. However, despite its strong impact on economic development, its exploitation

(both in transport and economic terms) has been subject to numerous legal and ad-

ministrative challenges. Among other things, this had a major impact on the works

undertaken to ensure both the Oder’s navigability and flood control and protection of

riverside areas. Its deepened and in some places, widened trough, new and renovated

hydro technical infrastructural facilities have made freight shipping on the Oder an

important aspect of economic development not only in Opole and Kędzierzyn-Koźle,

but also in rural riverside areas.

Keywords:

freight shipping, Oderberg (Bohumin) Protocol, river engineering, hydro techni-

cal infrastructure

32 Ibidem.

57

bOGna szafraniec

były jedynie w sposób doraźny i nieuregulowany prawnie, a podejmowane działania

dotyczyły przede wszystkim zabezpieczenia brzegów przed wielkimi wodami. Wszelkie

Muzeum Śląska Opolskiego

inwestycje utrudniał fakt podziału politycznego dorzecza i dopiero zniesienie barier

rozdzielających rzekę pomiędzy odrębne organizmy państwowe umożliwiło podjęcie

prac zorganizowanych centralnie.

UJARZMIANIE ODRY

Programowa rozbudowa Nadodrza została zainicjowana w 1819 r. tzw.

– WYSTAWA W MUZEUM ŚLĄSKA OPOLSKIEGO

protokołem bogumińskim, który systematyzował sprawy kompleksowej regulacji

Odry. Początkowo, ze względu na kosztowny charakter planowanej inwestycji, prace

postępowały wolno i dopiero w drugiej połowie XIX w. tempo porządkowania Odry

wzrosło (w okręgu opolskim prace regulacyjne prowadzono w latach 40. i 50. XIX w.

w ponad trzydziestu miejscach jednocześnie).

W ciągu ostatnich lat obserwujemy wzmożone zainteresowanie tematyką

odrzańską. W tym czasie – tylko w naszym regionie – powstało kilka wystaw,

Wraz z rozwojem przemysłu od początku lat 60. XIX w. fabrykanci górnośląscy

organizowano spotkania i konferencje, a Sejmik Województwa Śląskiego ustanowił rozpoczęli działania mające na celu poprawę stanu żeglowności Odry. W 1861 r.

rok 2018 Rokiem Odry. Również niniejsza publikacja doskonale wpisuje się w ten powstała we Wrocławiu organizacja pod nazwą Związek Odry (Oder-Verein), usiłująca nurt.

upowszechnić zrozumienie idei przekształcenia rzeki w arterię komunikacyjną1.

Szczególną uwagę zwracano wówczas na wybitnie trudny dla nawigacji odcinek

Korzystając z okazji chciałabym przypomnieć jedną z wystaw, organizowaną pomiędzy Koźlem a Wrocławiem.

przez Muzeum Śląska Opolskiego oraz Dom Współpracy Polsko – Niemieckiej

„Ujarzmianie Odry. Regulacja rzeki w XIX wieku w obrębie rejencji opolskiej”.

W roku 1873 utworzono odrębną administrację budowlaną – Zarząd Regulacji

Ekspozycja oraz towarzysząca jej publikacja zostały przygotowane z myślą o dwóch Rzeki Odry (Oderstrombauverwaltung) w ramach prowincji śląskiej we Wrocławiu, wymiarach, w których będą funkcjonowały. Po pierwsze w wymiarze historycznym, której przekazano sprawy żeglugi i administracji technicznej, leżące dotąd przybliżając dzieje przebudowy Odry, do jakiej doszło w XIX wieku. Po drugie w kompetencjach kilku rejencji. Rozpoczęto przygotowania do zakrojonej na szeroką w wymiarze aktualnym, w związku z toczącymi się od lat dyskusjami na temat skalę regulacji Odry, powołano nowe organy administrujące rzeką, zmieniono zasady poprawy żeglowności rzeki, nie tylko w środowiskach fachowców, ale również zarządzania nią. Pięć lat później rozszerzono zasięg działania administracji budowlanej mieszkańców nadodrzańskich miejscowości. Tak sformułowane założenia okazały się

Odry na jej górny bieg aż do granicy prusko-austriackiej pod Boguminem. W ten

celne, a wystawa bez wątpienia była ważnym wydarzeniem, zarówno w wymiarze sposób rzeka na przestrzeni blisko 700 km poddana została jednemu kierownictwu.

lokalnym, jak i ogólnopolskim. Nie bez znaczenia dla jej zasięgu pozostawał również

fakt, iż przedsięwzięcie to zostało zrealizowane w dwóch wersjach językowych –

W latach 1880–1886 największym placem budowy na Odrze było Opole.

polskiej i niemieckiej.

Prowadzona inwestycja była skomplikowana i wymagała szczególnych przedsięwzięć.

Koryto rzeki było zamknięte jazem przelewowym, a żegluga odbywała się na jej lewym

Założeniem ekspozycji była prezentacja historii regulacji górnej Odry w XIX ramieniu zw. Wińską. Prawa strona służyła za port. W trakcie budowy istniejący wieku, ponieważ działania, które zostały wówczas podjęte, przekształciły ten odcinek

jaz zastąpiono jazem iglicowym, obok niego postawiono śluzę komorową. Odtąd

rzeki w nowoczesny szlak żeglugowy. Na szeroką skalę rozwinięto budowę wałów drogą wodną było właściwe koryto Odry, a Wińska, odgraniczona od rzeki stałym i grobli przeciwpowodziowych, zbiorników wodnych, a także polderów. Po jazem, służyła jako kanał ulgi. Kanał Wiński zamknięto u góry jazem zastawkowym, przebudowie Odra spełniała kryteria czołowej arterii komunikacyjnej w Cesarstwie a Młynówkę zamieniono na port zimowy2.

Niemieckim pod względem transportowanych ładunków, a port w Koźlu był jednym z najnowocześniejszych w Europie.

1 S. Gruszecki, Eksploatacja Odry w warunkach gospodarki niemieckiej, „Studia Śląskie” 1982,

Warto podkreślić, iż do XVIII wieku prace regulacyjne na Odrze prowadzone t. 40, s. 16.

2 A. Born, Regulacja Odry i rozbudowa urządzeń technicznych, [w:] Monografia Odry, Poznań 1948, s. 438.

58

W roku 1888 Reichstag wydał ustawę, która zakładała m.in. skanalizowanie Odry

drukowanym, dostarczającym informacji techniczno-budowlanych na temat

od Koźla do ujścia Nysy i budowę portu przeładunkowego w Koźlu3. Zasadnicze prace

realizowanych inwestycji, a także treści biograficznych dotyczących zaangażowanych

prowadzone były jednak dopiero w latach 90. XIX w. W styczniu 1891 r. powołano

w nie osób, są niemieckie periodyki specjalistyczne. Należą do nich m.in. „Zeitschrift

specjalną administrację budowlaną do zarządzania kanalizacją górnej Odry z siedzibą

für Bauwesen” wychodzący w latach 1851–1931 czy „Zentralblatt der Bauverwaltung”

w Opolu, podlegającą bezpośrednio Zarządowi Regulacji Rzeki Odry. Kanalizowany

wydawany od 1881 r. pod patronatem Ministerstwa Robót Publicznych.

obszar, którego kierownikiem został radca budowlany Mohr, podzielono na trzy

departamenty budowlane, na których czele stali: inspektor wodno-budowlany

Jednak na potrzeby przygotowania ekspozycji muzealnej szczególnie ważne okazały

Muttray (odcinek Koźle – Kąty), mistrz budowlany Koloff (odcinek Groszowice – się źródła ikonograficzne. Bez wątpienia najcenniejsze i odnoszące się bezpośrednio do Opole) oraz inspektor wodno-budowlany Dorp (odcinek Wróblin – ujście Nysy)4.

interesującej nas problematyki były fotografie pochodzące z Technische Universität

Berlin Architekturmuseum, które pokazujemy poniżej. Fotografie publikowane były

Uroczyste rozpoczęcie prac odbyło się w Januszkowicach 21 sierpnia 1891 r.5

już co prawda w katalogu wystawy „Ujarzmianie Odry”, jednak ze względu na ich

W latach 1891–1895 odcinek między Koźlem a ujściem Nysy spiętrzono 12 stopniami

ogromną wartość dokumentacyjną zdecydowaliśmy o ich ponownej prezentacji.

wodnymi w Januszkowicach, Krępnej, Krapkowicach, Rogowie Opolskim, Kątach Zespół zatytułowany Kanalisierung der Oder obejmuje czternaście zdjęć wykonanych Opolskich, Groszowicach, Opolu, Wróblinie, Dobrzeniu Wielkim, Chróścicach, w latach 1892–1893 podczas prac kanalizacyjnych górnej Odry na odcinku od Koźla Zawadzie oraz przy ujściu Nysy. Równocześnie z kanalizacją kozielskiego odcinka do ujścia Nysy. Zbiór dokumentuje budowę niemal wszystkich stopni wodnych Odry rozpoczęto w Koźlu budowę jednego z największych w Europie portów wykonanych w tym czasie. Brakuje jedynie fotografii z Rogowa Opolskiego oraz rzecznych. Pierwszy basen portowy ukończono w 1895 r., a dwa kolejne zostały Chróścic. Oprócz tego w muzeum berlińskim znajdują się dwie fotografie, które wybudowane na początku XX w.

zostały zrobione wcześniej, ok. 1885 r. (opisywana wyżej budowa jazu i śluzy na

Młynówce w Opolu oraz widok na most w Koźlu). Jedną wykonano później, bo

Na szczęście prace kanalizacyjne prowadzone na Odrze są dość dobrze ok. 1894 r. (widok portu rzecznego w Koźlu, prawdopodobnie tuż po zakończeniu udokumentowane i opisane. Zasoby archiwalne, biblioteczne oraz muzealne obfitują

budowy pierwszego basenu portowego). Co ciekawe, autorami większości z nich

w bogatą korespondencję urzędową, dokumentację techniczną i kartograficzną, są opolscy fotografowie ukrywający się pod szyldem zakładu fotograficznego braci a także liczne fotografie oraz karty pocztowe z przełomu XIX i XX w.

Katzbach.

Podczas przygotowywania wystawy szczególnie wartościowe okazały się materiały

Ekspozycję uzupełniały fotografie i karty pocztowe z przełomu XIX i XX w.

zgromadzone w Archiwum Państwowym we Wrocławiu w zespole Naczelnego pochodzące ze zbiorów prywatnych oraz zbiorów Muzeum Śląska Opolskiego, Prezydium Prowincji Śląskiej we Wrocławiu, Wydział III: Zarząd Regulacji Rzeki dokumentujące zmiany zachodzące w obrębie rzeki w omawianym okresie, dotyczące Odry (Oderstrombauverwaltung). Mniejszy zbiór znajduje się w Archiwum m.in. infrastruktury skupionej wzdłuż Odry, wszelkich obiektów budownictwa Państwowym w Opolu w zespole rejencji opolskiej (Regierung Oppeln), Wydział wodnego, ruchu żeglugowego czy rodzaju pływających po niej jednostek.

I: Ogólny oraz Wydział III: Domen i Lasów, a także w zespołach kartograficznych.

Na podstawie tej dokumentacji można prześledzić niemal całą historię regulacji

Wystawa miała cztery odsłony. Od listopada 2014 do marca 2015 roku

i wykorzystania gospodarczego Odry i jej dopływów, w tym szczególnie interesującego

prezentowana była w Muzeum Śląska Opolskiego, a następnie jej część

nas odcinka górnego biegu rzeki6. Obok materiałów archiwalnych, ważnym źródłem

eksponowano w Prószkowie na konferencji „Odra, stan obecny, perspektywiczny,

znaczenie dla gospodarki regionu” organizowanej przez Opolską Okręgową Izbę

Inżynierów Budownictwa w Opolu. Od maja do lipca 2015 roku pokazywano ją

3 J. Gröger, Kiedy miasto przestało być twierdzą. Rozwój gospodarczy Koźla w latach 1873–1945,

Góra św. Anny 2005, s. 40.

w Oberschlesisches Landesmuseum w Ratingen, a we wrześniu 2015 roku w salach

4 „Zentralblatt der Bauverwaltung“ 1891, Jahrgang XI, s. 336; „Zeitschrift für Bauwesen“ 1892,

Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie.

Jahrgang XLII, s. 129-130.

5 „Zentralblatt…“

6 W. Wysocki, Mapy i plany Zarządu Regulacji Rzeki Odry (XVIII–XIX w.), „Archeion” 1981,

t. 10, Katowice 2002, s. 62-66; J. Janczak, Odrzańskie archiwalia kartograficzne, [w:] Rzeki: kultura,

t. 71, s. 109-122; R. Gaziński, Rzeki Polski w archiwaliach, [w:] Rzeki: kultura, cywilizacja, historia, cywilizacja, historia, t. 1, Katowice 1992, s. 107-119.

59

W styczniu 2015 roku zostało zorganizowane spotkanie towarzyszące wystawie

„Porozmawiajmy o Odrze…”, skupiające przedstawicieli różnych środowisk, jak:

dr Jan Pyś – dyrektor Urzędu Żeglugi Śródlądowej we Wrocławiu, Gabriela Tomik

– pełnomocnik Prezydenta Miasta Kędzierzyna-Koźla ds. rzeki Odry, dr Bogdan

Tomaszek – prezes Opolskiego Parku Naukowo-Technologicznego oraz doradca

do spraw gospodarczych prezydenta Kędzierzyna-Koźla, Stanisław Staniszewski

– przewodniczący Rady Gospodarki Wodnej Regionu Wodnego Górnej Odry

w Gliwicach, autor wielu obiektów inżynierii wodnej, oraz Józef Kałuża, zawodowo

związany z Odrą od 1958 r.

Istotnym celem wystawy było również nadanie jej wymiaru edukacyjnego,

zwłaszcza w kontekście bieżących przeobrażeń i potrzeb związanych z przebudową

Odry. Wystawa oraz towarzyszące jej wydarzenia doskonale wpisały się w ten nurt,

prowokując wiele dyskusji i spotkań, które toczyły się wokół ekspozycji, a które

zaowocowały kolejnymi przedsięwzięciami. W 2018 roku Muzeum Śląska Opolskiego

prezentowało fotograficzną wystawę Romana Hlawacza „Odra – temat rzeka”, będącą

efektem wieloletniej fascynacji artysty rzeką.

Fot. 1. Opole. Budowa śluzy żeglugowej i jazu na Młynówce, ok. 1880-1886 r.,

Ujarzmianie Odry – wystawa w Muzeum Śląska Opolskiego

fot. NN, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 09,022

Tekst poświęcony został wystawie muzealnej „Ujarzmianie Odry. Regulacja

rzeki w XIX wieku w obrębie rejencji opolskiej”, przygotowanej w 2014 roku

przez Muzeum Śląska Opolskiego, we współpracy z Domem Współpracy Polsko-

Niemieckiej. Omówiono w nim krótko założenia ekspozycji oraz jej zakres

merytoryczny i prezentowane zbiory.

Słowa kluczowe: Odra - rzeka, kanalizacja Odry, wystawa muzealna, Muzeum

Śląska Opolskiego, Dom Współpracy Polsko - Niemieckiej.

Taming the Oder – Exhibition at the Opolian Silesia Museum

The text focuses on the museum exhibition dedicated to “Taming the Oder. The

river engineering in the 19th century within the Opole Regierungsbezirk [mid-level

local government unit in Germany]”, set up in 2014 by the Opolian Silesia Museum

in cooperation with the House for Polish-German Cooperation. It briefly discusses

the objectives of the exhibition, its contents and presented collections.

Keywords: Oder - river, Oder canalization, museum exhibition, Opolian Silesia

Fot. 2. Opole. Prace murarskie przy budowie jazu na Młynówce, sierpień 1892 r.,

Museum, House for Polish-German Cooperation.

fot. NN, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,001

60

Fot. 3. Groszowice. Palowanie pod budowę śluzy, wrzesień 1892 r.,

Fot. 5. Januszkowice. Uroczystość położenia kamienia węgielnego pod budowę śluzy, 18 października 1892 r.,

fot. NN, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,002

fot. NN, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,003

Fot. 4. Opole. Prace betoniarskie podczas budowy śluzy, październik 1892 r.,

Fot. 6. Opole. Budowa jazu kozłowo–iglicowego, wrzesień 1893 r.,

fot. NN, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,004

fot. Gebr. Katzbach, Opole, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,005

61

Fot. 7. Januszkowice. Budowa jazu, wrzesień 1893 r.,

Fot. 9. Krapkowice. Budowa śluzy, wrzesień 1893 r.,

fot. Gebr. Katzbach, Opole, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,006

fot. Gebr. Katzbach, Opole, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,007

Fot. 8. Dobrzeń Wielki. Budowa śluzy, październik 1893 r.,

Fot. 10. Kąty. Budowa śluzy, październik 1893 r.,

fot. Gebr. Katzbach, Opole, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,008

fot. Gebr. Katzbach, Opole, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,009

62

Fot. 11. Krępna. Widok stopnia wodnego, październik 1893 r.,

Fot. 13. Groszowice. Budowa jazu kozłowo–iglicowego, listopad 1893 r.,

fot. Gebr. Katzbach, Opole, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,010

fot. Gebr. Katzbach, Opole, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,011

Fot. 12. Wróblin. Budowa śluzy, listopad 1893 r., f

Fot. 14. Zawada. Budowa śluzy, listopad 1893 r.,

ot. Gebr. Katzbach, Opole, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,012

fot. Gebr. Katzbach, Opole, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,013

63

Fot. 15. Ujście Nysy. Budowa jazu kozłowo–iglicowego, grudzień 1893 r.,

Fot. 17. Koźle. Widok portu, ok. 1894 r.,

fot. Gebr. Katzbach, Opole, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 15,014

fot. NN, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 17,033

Fot. 16. Koźle. Most na Odrze, ok. 1885 r.,

fot. Ph. Platz, Racibórz, Zbiory TU Architekturmuseum Berlin, Nr inw. BZ-F 09,023

64

danieLa mazur, małGOrzata bLach-marGOs

Sięgając do przeszłości wyspy warto przypomnieć, że jej nazwa pochodzi od

zdrobnienia imienia księcia Bolesława I, który rządził miastem Opolem w latach

Archiwum Państwowe w Opolu

1281-1313. Ten pobożny książę 21 marca 1313 roku podarował mnichom z klaszto-

ru minorytów w Opolu leżący na wyspie niedaleko Nowej Wsi Królewskiej staw oraz

przyległy do niego dębowy lasek, zwany potocznie Kampa/Kępa. W zamian mni-

WYSPA BOLKO I PARK NADODRZAŃSKI

si mieli wieczyście odprawiać 6 mszy tygodniowo1. Wspomniany lasek Kampa leżał

na wyspie, którą dzisiaj nazywamy Bolko (niegdyś zwana również Polko/Pulko). Na

– ZIELONE SERCE OPOLA

otrzymanym terenie mnisi wykarczowali część lasku i założyli tam zagrodę. W związ-

ku z kasatą dóbr klasztornych majątek klasztoru został rozgrabiony.

Położona pomiędzy Kanałem Ulgi, rzeką Odrą i pozostałością Kanału Wińskiego

wyspa ze swymi soczyście zielonymi łąkami, zacienionymi alejkami, jasnymi brze-

gami rzeki i cichymi zakamarkami od lat stanowi ulubione miejsce wypoczynkowe

opolan oraz turystów. Równie atrakcyjnym miejscem stał się po przebudowie w 2011

roku Park Nadodrzański połączony z Wyspą Bolko mostem spacerowym.

Fot. 2. Plan okolic miasta Opola z 1811 roku,

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/1191/17/66

Zapewne mało kto uświadamia sobie, jak w XIX wieku wyglądała wyspa Bol-

ko. W artykule opublikowanym w „Oppelner Heimat-Kalender" prof. Wottke tak

oto wspomina swoją wyprawę: „Kiedy w 1867 roku pierwszy raz stanąłem na Wy-

spie Bolko, nazwanej tak na cześć dawnych książąt Opola, większa część wyspy była

Fot. 1. Zdjęcie lotnicze wyspy Bolko z początku XX w.,

1

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/22/5068

C. GRÜNHAGEN, C. WUTKE, Regesten zur Schlesischen Geschichte. 1301-1315, Breslau 1892, s. 239.

65

pokryta gęstym lasem bukowym. Tak wyobrażałem

ptaków, w tym około 80 lęgowych – w tym roku zaob-

sobie mniej więcej puszczę, gdyż miałem wrażenie,

serwowano tu m.in. puszczyka i muchołówkę białoszyją.

że promienie słońca nie przedzierały się przez liście.

Można tu również spotkać: gronostaja, łasicę, kunę le-

Przez las wiodły wąskie ścieżki, które prowadziły

śną, nornicę rudą, wiewiórkę pospolitą, lisa pospolite-

do pięknej polany, na której my, uczniowie szko-

go, zaskrońca, jaszczurkę zwinkę, ropuchę szarą i wiele

ły ludowej mieliśmy możliwość obserwować życie

innych.

mrówek i innych owadów. To tutaj mogliśmy po-

O walorach przyrodniczych Wyspy Bolko przeko-

słuchać melodii śpiewających ptaków i zobaczyć,

nani byli już w 1910 roku radni Opola, którzy podjęli

jak wiewiórka skacze z gałęzi na gałąź. Na margi-

decyzję o kupnie wyspy oraz utworzeniu tam parku lu-

nesie wspomnę, że kusiły nas także poziomki i inne

dowego (niem. Volkspark)3. Ponieważ tereny wyspy Bol-

owoce leśne, takie jak maliny, a jesienią brązowe,

ko nie należały do miasta, postanowiono wykupić je od

dojrzałe orzechy laskowe.

Paula Pietrzyka i jego żony Sophie z domu Gambietz4.

Niestety nie można było okrążyć wyspy […],

Pomysłodawcą utworzenia parku był nadbur-

ponieważ nie było ścieżki i kładki, a w niektórych

mistrz, dr August Neugebauer, który zadanie to powie-

miejscach nieprzeniknione krzaki rozpościerały się

rzył Andreasowi Ulbrichowi, miejskiemu ogrodnikowi.

aż do rzeki. Wzdłuż publicznej plaży wyspy cią-

Projektując ogród Ulbrich wzorował się na naturali-

gnęły się łąki i łany zboża, które były zagospodaro-

stycznych parkach angielskich. W celu przygotowania

wane przez mieszkających tam rolników”2.

terenu rozpoczęto prace porządkowe – wytyczono alej-

ki spacerowe, posadzono nową roślinność itd. Uroczy-

Fot. 3. Plan sytuacyjny Wyspy Bolko z 1885 roku, Archiwum

ste otwarcie parku miało miejsce w niedzielę 8 czerwca

Państwowe w Opolu, sygn. 45/2634/653

1913 roku podczas obchodów stulecia wojny wyzwo-

leńczej (niem. Jahrhundertfeier der Freiheitskriege).

Do dziś bogactwo flory i fauny świadczy o dużej

Park uroczyście otworzył prezydent rejencji opolskiej

bioróżnorodności wyspy. Znajduje się tu wiele roślin

Friedrich Ernst von Schwerin. W ramach imprezy

ściśle lub częściowo chronionych prawem, jak np.

odsłonięto pamiątkowy kamień, ważący ponad dwie

śnieżyczka przebiśnieg, przylaszczka pospolita, śnie-

tony głaz granitu, na którym złotymi literami napisa-

dek baldaszkowaty, listera jajowata, centuria nadobna

no: „Niniejszy Park Ludowy ufundowało miasto Opole

i pospolita, konwalia majowa i czosnek niedźwiedzi.

i zadedykowało go cesarzowi i królowi Wilhelmowi II

Zaś najstarszym drzewem parku jest 400-letni dąb

ku pamięci jego 25-letniego pokojowego panowania.

szypułkowy zwany Dębem Piastowskim. Jak pod-

Czerwiec 1913”5. Warto wspomnieć, że ten wielki

kreśla pan Łukasz Berlik z Opolskiego Towarzystwa

„carski kamień” stoi na wyspie do dziś.

Przyrodniczego, Wyspa Bolko i Park Nadodrzański

są bardzo atrakcyjne pod względem przyrodniczym,

szczególnie na tle innych krajowych parków miej-

3 Geländeerwerb auf der Bolkoinsel, „Oppelner Zeitung“

skich. Stwierdzono tu łącznie ponad 200 gatunków

29.10.1910, nr 250.

4 Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/1191/2/3907

[dalej: APOp].

2 Jugenderinnerungen an die Insel Bolko, „Oppelner

5 Nationale Jahrhundertfeier in Oppeln, „Oppelner Zeitung“

Heimat-Kalender“ 1934, s. 113. Tłum. MBM, DM.

12.06.1913, nr 132. Tłum. MBM, DM.

66

Fot. 4. Program obchodów stulecia wojny wyzwoleńczej,

zasób biblioteczny Archiwum Państwowego w Opolu, „Oppelner Zeitung” 12.06.1913 nr 132.

W czasie I wojny światowej część gruntów wyspy przeznaczono pod uprawę

warzyw i owoców. Renesans wyspa przeżyła w okresie międzywojennym. W 1930

roku miasto przeznaczyło środki na budowę wałów. Część tych pieniędzy przekazano

na budowę Kanału Ulgi. Na wyspie powstały schronisko młodzieżowe i restauracja.

Fot. 5. Plan systemu kanalizacyjnego parku zwierzęcego na Bolko,

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/22/2545

Jak wspomina Maciej Borkowski, „Na stawie przed restauracją można było w cie-

płe i pogodne dni pływać eleganckimi łódkami i gondolami. Na wyspie znajdowały

się także place do gry oraz mały basen dla dzieci. Największa atrakcja pojawiła się

Artykuły o opolskim parku pojawiały się w różnych czasopismach, dzięki czemu

w 1932 roku. Wówczas to dzięki staraniom lokalnego Związku Ogrodów Zoologicz-

do Opola przybywało wielu turystów. W jednym z takich artykułów z 1937 roku

nych (Tierparkverein) otwarto ogród zoologiczny”6. Warto wspomnieć, że ogród ten

nieznany autor z zachwytem pisze o otwartym kilka lat wcześniej zoo i podkreśla

powstał na podwalinach wcześniejszego Tierparku7.

zasługi opiekuna ogrodu, radnego miejskiego Fahrtmanna8.

6 M. BORKOWSKI, Opole przełomu wieków XIX/XX, Łódź 2015, s. 102.

7 APOp, sygn. 45/22/2545, s. 14.

8 Im Oppelner Tierpark, „Oppelner Heimat-Kalender“ 1937, s. 157-159.

67

inne ciekawe gatunki. Na uwagę zasługuje również piękne otoczenie ogrodu ubogacone gęstymi ży-

wopłotami i dużymi rabatami kwiatowymi. W trakcie spacerów po pięknych alejkach można było

przysiąść na ławeczce i odpocząć. Opolskie zoo stanowi do dziś jedną z ciekawszych atrakcji Opola,

w tym Wyspy Bolko.

Fot. 7. Zdjęcie przy wybiegu dla goryli z 2017 roku, fot. Małgorzata Blach-Margos

Po zakończeniu działań wojennych park Pasieki i park Bolko znajdowały się „w stanie zaniedba-

nym”, a w wyniku kontroli przeprowadzonej 16 kwietnia 1953 roku przez członków Komisji Go-

spodarki Komunalnej i Mieszkaniowej stwierdzono także, że „nie podjęto żadnych robót na terenie

zwierzyńca”9.

Fot. 6. Opiekun parku zwierzęcego, radny miasta Fahrtmann, zasób biblioteczny

W związku z tym powołano „Społeczny Komitet Odbudowy Zwierzyńca na wyspie «Bolko», któ-

Archiwum Państwowego w Opolu, „Oppelner Heimat-Kalender” 1937

rego celem było w ramach czynu społecznego, w formie darów instytucji państwowych i społecznych

odbudowa i uruchomienie ogrodu”10. Dzięki dużemu zaangażowaniu komitetu już 22 lipca 1953

W opolskim zoo można było wówczas zobaczyć: kolorowe

roku ponownie otwarto ogród zoologiczny.

papugi, białe i różowe flamingi, lwy berberyjskie, pumę, niedź-

wiedzia polarnego i brunatnego, bizona, wielbłąda, szympansa,

rodzinę wilków, szopa pracza, bażanty, daniele, lisy, kuny oraz

9 APOp, sygn. 45/228/95, s. 35.

10 APOp, sygn. 45/228/993, s. 10.

68

Kolejne działania zmierzające do uatrakcyjnienia wyspy Bolko podjęto w 1973

W lipcu 1997 roku Opole, w tym Wyspę Bolko, dotknęła powódź, w wyniku

roku. W planie prac społecznych oraz koncepcji rozwoju wyspy przewidziano nastę-

której poniesiono duże straty w przyrodzie i infrastrukturze. Opolskie zoo zostało

pujące atrakcje: pas ciszy obejmujący między innymi „park leśny, trawniki, rosarium,

doszczętnie zniszczone. Prace rewitalizacyjne podjęto już w 1998 roku, stopniowo

kwietniki” stanowiące 50-60% wyspy, „naturalne kąpielisko Winów na bazie potoku

powstawały nowe obiekty, a do ogrodu przybywały nowe zwierzęta. W tym samym

Winowskiego, Kanału Winiskiego [tak w oryginale – DM, MBM] z plażą łąkową czasie trwały prace porządkowe na pozostałym terenie wyspy.

i piaszczystą, polem namiotowym, zespołem małych urządzeń sportowych dla dzieci

i młodzieży”, a także „zespół basenów kąpielowych, kortów tenisowych, 3 baseny

Obecnie na Wyspie Bolko oprócz parku zoologicznego znajdziemy również inne

z możliwością w przyszłości do prowadzenia ciepła odpadowego” itp.11 Niestety, te atrakcje, jak np.: ścieżki rowerowe, aleje spacerowe, ścieżki zdrowia, plac zabaw.

ambitne plany nie zostały w pełni zrealizowane.

Fot. 9. Zdjęcie placu zabaw na terenie opolskiego zoo z 2017 roku,

fot. Małgorzata Blach-Margos

Niedaleko mostu spacerowego prowadzącego na wyspę mieści

się przystań kajakowa, gdzie można wypożyczyć różne sprzęty wodne

i podziwiać miasto z perspektywy rzeki Odry. W pobliżu przystani

znajduje się lokal „Pagaj”, w którym można odpocząć po spacerze lub

wyprawie kajakowej. Nieco dalej w głębi wyspy, wśród gęstwiny ziele-

ni nad malowniczym stawem znajdziemy restaurację „Laba”. To tutaj

Fot. 8. Plan zagospodarowania Wyspy Bolko z 1979 roku,

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/2579/1573

11 APOp, sygn. 45/2579/1573, s. 4-5.

69

w okresie letnim organizowane są seanse filmowe na świeżym powietrzu, dancingi

i różnorodne ciekawe imprezy tematyczne. Chociaż sam budynek restauracji powstał

stosunkowo niedawno, bo w 2013 roku, to samo miejsce ma długą i ciekawą historię.

Ponoć już w dwudziestoleciu międzywojennym istniała tu elegancka restauracja, ale

w materiałach archiwalnych można znaleźć wcześniejsze wzmianki o istniejącym tu

lokalu. W 1860 roku niejaki Rudolph starał się o otrzymanie zezwolenia na prowa-

dzenie działalności związanej ze sprzedażą piwa i koniaku. Z materiałów tych wy-

nika, że wyspa była miejscem bardzo atrakcyjnym i o prowadzenie w tym miejscu

interesów starało się więcej osób. Jako ciekawostkę można dodać, że dawny właściciel

Wyspy Bolko Carl Schientzel otrzymał koncesję pod warunkiem, że zapewni bez-

płatny transport urzędnikowi policji, który miał czuwać nad porządkiem12. Do lat

30. XX wieku na Wyspę Bolko można było się dostać jedynie łodzią i dlatego władze

miasta podjęły decyzję o budowie mostu łączącego Wyspę Pasiekę z Wyspą Bolko.

Fot. 11. Rysunek wykonawczy mostu dla pieszych na Wyspę Bolko przez Odrę z 1932 roku,

Archiwum Państwowe w Opolu, sygn. 45/22/4947

Pisząc o walorach turystycznych Odry nie sposób pominąć Parku Nadodrzań-

skiego, który został zrewaloryzowany w ramach projektu „Odra uRzeka”, współfi-

nansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwo-

ju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa

Opolskiego na lata 2007-2013 „Inwestujemy w Twoją przyszłość” . Na obszarze par-

ku powstały nowe miejsca, w których wolny czas mogą spędzać całe rodziny. Powsta-

ła tu między innymi siłownia na wolnym powietrzu, gdzie zamontowano urządzenia

do ćwiczeń umożliwiające mieszkańcom aktywne spędzanie wolnego czasu.

W ramach wyżej wymienionego programu wytyczono ścieżki rowerowe i szlaki

turystyczne tworzące bulwar spacerowy nad Odrą o długości ok. 2,7 km, łączący

sąsiednie obiekty sportowo-rekreacyjne.

Nawiązując do historii miasta w 2017 roku w Parku Nadodrzańskim odsłonięto

pomnik rzymskiej bogini Junony, ufundowany przez Cementownię Odra. Pierwsza

opolska Junona powstała w 1857 roku w ramach promocji opolskiej cementowni

Friedricha Grundmanna. Pomnik stał niegdyś przed obecnym budynkiem poczty,

a później w Parku Zamkowym.

Fot. 10. Most spacerowy na Wyspę Bolko, zasób biblioteczny Archiwum Państwowego w Opolu,

Na terenie Parku Nadodrzańskiego i Wyspy Bolko odbywają się liczne imprezy.

„Oppelner Heimat-Kalender” 1931 r.

Od 2010 roku w Parku Nadodrzańskim organizowany jest Piknik Rodzinny, który

przygotowują Urząd Miasta Opola i Młodzieżowy Dom Kultury. W 2017 roku na

12 APOp, sygn. 45/22/1218.

70

Wyspie Bolko odbył się Międzynarodowy Turniej Rycerski. Poza tym na wyspie od

Wyspa Bolko i Park Nadodrzański - zielone serce Opola

kilku już lat można uczestniczyć w bezpłatnych zajęciach jogi w ramach wydarzenia

„Joga w Parku”, a w Parku Nadodrzańskim realizowana była akcja „Naturalnie w Ru-

Wyspa Bolko i Park Nadodrzański od wieków stanowią dla opolan szczególne

chu”. W ramach Piastonaliów na Odrze odbywały się również Regaty Piastowskie miejsce wypoczynku. Pierwsze wzmianki o wyspie znajdujemy już w XIV-wiecznych w Opolu, czyli wyścigi smoczych łodzi. Od 2003 roku w każdą pierwszą sobotę lipca

archiwaliach. W artykule została przedstawiona nie tylko bogata historia „zielonego

do Opola zjeżdżają się zapaleni biegacze, aby wziąć udział w „Biegu Opolskim”, któ-

serca Opola”, ale także obecne walory turystyczne tychże miejsc.

rego trasa prowadzi przez wyspę Bolko.

Słowa kluczowe: wyspa Bolko, Park Nadodrzański, ogród zoologiczny, fauna i flora.

Warte uwagi są również wycieczki i wydarzenia organizowane od 2016 roku

przez Opolskie Towarzystwo Przyrodnicze, do których należą m. in. Zimowe Ptako-

liczenie, Noc Nietoperzy, Noc Sów (w ramach ostatniej można było zaobserwować

uszatkę i puszczyka), wycieczki po wyspie w ramach Europejskich Dni Ptaków.

Bolko Island and Nadodrzanski Park: The Green Heart of Opole

Dnia 24 czerwca 2018 roku w Opolu miało miejsce niecodzienne wydarzenie,

gdyż ze względu na odbywający się w tym dniu triathlon zatrzymano nurt Odry, co

For centuries, Bolko Island and Nadodrzański Park have been popular recreatio-

jest ewenementem na skalę ogólnopolską. Na skutek podniesienia śluz na Odrze nal destinations for the inhabitants of Opole. The first references to the island can woda popłynęła Kanałami Ulgi i Młynówki, a nurt rzeki w miejscu konkurencji be found in the 14th century archival records. The article presents not only the rich pływackiej został zatrzymany. Było to możliwe dzięki administratorowi rzeki Odry, history of the “green heart of Opole”, but also the present tourist attractions of these którym jest Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie – Regionalny Zarząd sites.

Gospodarki Wodnej w Gliwicach.

Keywords: Bolko Island, Nadodrzański Park, zoological garden, fauna and flora.

Fot. 12. Zdjęcie uczestników

opolskiego triathlonu z 2018 roku,

fot. Małgorzata Blach-Margos

71

mOnika chOrOś

lat temu obszar ten stanowił miejsca postoju pierwotnych plemion4, a dolina Odry

była w różnych okresach archeologicznych zasiedlona5. W czasach nam bliższych

PIN – Instytut Śląski w Opolu

prowadził tędy szlak bursztynowy6. Rzeka i jej doliny z czasem stały się terenem roz-

wijającego się osadnictwa stałego. Pierwsze osady rolnicze lokowano na urodzajnych

glebach na skraju doliny rzecznej na obszarze chroniącym przed wezbranymi woda-

WPŁYW RZEKI ODRY NA NAZEWNICTWO

mi rzeki. Miasta natomiast powstawały w miejscu dogodnej przeprawy przez rzekę

na skrzyżowaniu szlaków handlowych przecinających południkowo płynącą Odrę.

WOJEWÓDZTWA OPOLSKIEGO

Rozwój osadnictwa w dolinie Odry potwierdzają nie tylko znaleziska archeologiczne,

lecz także najstarsze typy nazewnicze7.

Źródła Odry znajdują się na Morawach w Górach Odrzańskich, do Bałtyku

uchodzi przez Zalew Szczeciński. W porównaniu z innymi rzekami europejskimi jest

Rzeki były i nadal są istotnym i stałym elementem kształtującym krajobraz. rzeką stosunkowo niewielką. Dodatkowo wskutek prac regulacyjnych przystosowu-Tworzą doliny, odnogi, wyspy, zastoiska i meandry. Gdzieniegdzie na ich brzegach jących ją do żeglugi, które podjęto w 1819 r., jej długość uległa skróceniu o ponad jaśnieją piaski, rozciągają się łąki, lasy i pola. Rzeki zawsze przyciągały człowieka, 20% w stosunku do stanu pierwotnego8 i dziś wynosi 854 km, zaś np. Dunaju 2860

gdyż zapewniały życiodajną wodę, dostarczały pożywienia, tworzyły naturalne grani-

km, a Wisły − największej i najdłuższej rzeki Polski − 1047 km.

ce, ułatwiały obronę i komunikację. Osiedlający się w ich pobliżu człowiek również

wpływał na krajobraz wycinając lasy i zamieniając je na pola uprawne i pastwiska,

Nazwa Odra, podobnie jak nazwy innych ważnych rzek, liczy kilka tysięcy lat

zakładając stałe siedliska, budując miasta i przeprawy przez rzekę, dostosowując i sięga czasów praindoeuropejskich. Najstarsze nazwy wodne tworzyły się z wyrazów zastane warunki przyrodnicze do własnych potrzeb. Powstawał zatem obszar, sta-określających wodę i jej właściwości. Najczęściej zawierały znaczenie ‘woda, płynąć’.

nowiący element dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, będący „wynikiem Odnajdujemy je także w nazwie Odra, która została stosunkowo wcześnie poświad-działania i interakcji czynników przyrodniczych i/lub ludzkich”, jak go określa Eu-

czona w dokumentach: Odera 948, Odera 965; odoram 968; Oddere, Oddore, Oddera,

ropejska Konwencja Krajobrazowa1. Częścią krajobrazu kulturowego, który powstał

flumen Odere 985-982; Oderam 1015; fluminis Odrae 1093; Odra, Odrae ok. 1120;

w wyniku zmian dokonanych przez człowieka w krajobrazie naturalnym2, są nazwy Odra 1202; te Odriczam 1214; Odore, Odere 1261; Odir 1367; Ader, Uder 1473; na geograficzne. Powstawały one wraz z procesem stałego zasiedlania nowych obszarów

Odře 14929. W późniejszych zapisach, w zależności od języka, w którym sporządzano

przez człowieka, a zostały utrwalone w najstarszych dokumentach pisanych. Nazwy dokument, dominowała niemiecka forma Oder lub polska i czeska Odra. Nadawa-dużych i ważnych rzek były przechowywane i przekazywane z uderzającym konser-

no jej również inne imiona. Najbardziej znaną jest łacińska nazwa Viadrus10. Długosz

watyzmem od stuleci, a nawet tysięcy lat. Same zaś stanowiły podstawę do tworzenia

pisze, iż „u pisarzy łacińskich zwana jest Guttalus”11, zaś dziewiętnastowieczne opisy

nowych nazw geograficznych, osobowych oraz wytworów cywilizacyjnych.

4 A. Wiśniewski, M. Połtowicz-Bobak, Paleolit, [w:] Archeologia Górny Śląsk, red. E. Tomczyk,

Od zarania dziejów rzeki stanowiły także ważne szlaki komunikacyjne3, naturalne

Katowice 2013, s. 28.

korytarze, którymi przemieszczały się plemiona koczownicze. W czasach stałego

5 Por. mapy zamieszczone w: ibidem, s. 55, 61, 72, 88, 98, 111, 130.

osadnictwa umożliwiały wymianę gospodarczą, handlową i kulturalną. Wzdłuż doli-

6 G. Glanc-Zagaja, E. Tomczak, Okres rzymski i okres wędrówek ludów, [w:] ibidem, s. 144-148.

ny Odry prowadził naturalny szlak z południa, którym na północ przemieszczały się

7 H. Borek, Górny Śląsk w świetle nazw miejscowych, Opole 1988, s. 260-261.

grupy ludzkie. Zachowane znaleziska archeologiczne wskazują, że już około 100 tys.

8 Oder, Odra. Atlas niv Odry // Atlas obszarów zalewowych Odry // Oder-Auen-Atlas, red. G. Rast,

P. Obrdik, P. Nieznański, Ettlingen 2000.

9 Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, t. 1, red. S. Rospond, t. 2-4, red. H. Borek,

1 Dz. U. 2006 nr 14 poz. 98, Europejska Konwencja Krajobrazowa.

S. Rospond, t. 5-17, red. S. Sochacka, Opole 1997–2016 [dalej: SENG]; tu: 9, s. 59. Ograniczono

2 J. Plit, Krajobrazy kulturowe Polski i ich przemian y, Prace Geograficzne / Polska nr 253, Warszawa się do wyboru zapisów historycznych ilustrujących zmiany, jakim ulegała nazwa rzeki.

2016.

10 J. G. Graesse, Orbis latinus oder Verzeichnis der wichtigsten lateinischen Ort- und Ländernamen,

3 W. Filipowiak, Z najstarszych dziejów Odry jako szlaku komunikacyjnego i handlowego, [w:] Rzeki:

Berlin 1909.

kultura, cywilizacja, historia, t. 1, red. J. Kułtuniak, Katowice 1992, s. 67-80.

11 Cyt. za: B. Olszewicz, Najdawniejsze opisy geograficzne Śląska, Katowice 1936, s. 16.

72

geograficzno-topograficzne podają jeszcze takie określenia jak: Ader, Odera, Suevus, Inne rzeki mające nazwy o podobnym brzmieniu to: Odra, prawy dopływ Dnie-Vandalus12.

pru w powiecie orszańskim, dopływ Kupy w Chorwacji oraz płynąca na pograni-

Etymologia jej nazwy jest niejednoznaczna i była przedmiotem rozważań wielu czu Bawarii i Czech Odrawa (niem. Wondreb) – dopływ Ochrzy w dorzeczu Łaby.

językoznawców

W Dolnej Saksonii w dorzeczu Wezery znajduje się jeszcze licząca 56 km rzeka Oder.

13. Najczęściej przyjmuje się, że jej nazwa, podobnie jak nazwy in-

nych największych rzek świata, powstała jeszcze przed wyodrębnieniem się języków

Rozległe dorzecze Odry nie jest i nie było w przeszłości jednolite pod wzglę-

europejskich, zatem przed kilkoma tysiącami lat. Najstarsze nazwy cieków wodnych dem etniczno-językowym. Ta niejednolitość dotyczy także województwa opolskiego, tworzyły się z wyrazów określających wodę oraz jej właściwości i najczęściej zawierały

w skład którego wchodzą historyczne ziemie nadodrzańskie części Górnego i Dol-

znaczenie ‘woda, płynąć’. Odnajdujemy je także w nazwie Odra pochodzącej z prain-

nego Śląska. Przez wieki, w różnym zakresie, używano tu jednocześnie dialektów ję-

doeuropejskiego * Ad-ra ‘płynąca woda, ciek wodny’, podobnie jak i w nazwach Ad-

zyka polskiego i niemieckiego. To, a także zmieniająca się przynależność państwowa

riatyk, Adria oraz w płynącej przez Hesję rzece Eder – dopływie Fuldy. Zmiana Ad- na spowodowały, że w każdym z tych języków powstawały nazwy nawiązujące pośrednio

Od- nastąpiła pod wpływem języków słowiańskich. Na obszarach zamieszkanych przez

lub bezpośrednio do rzeki Odry. Zgromadzony materiał nazewniczy obejmujący to-

Słowian nazwy typu Odra zaczęto objaśniać jako ‘rzeka odzierająca brzegi, odrywająca

ponimy (nazwy geograficzne), urbanonimy (nazwy obiektów miejskich), chrema-

i porywająca swym bystrym nurtem leżące na jej brzegu pola, łąki, lasy i domostwa’. tonimy (nazwy firm, organizacji, przedsięwzięć społecznych i kulturalnych, tytuły To znaczenie nazwy podaje również Jan Długosz opisując Odrę i jej dopływy: „Odra

czasopism itp.) ma pomóc w udzieleniu odpowiedzi na pytania: Czy opiewana przez

jakby odzierająca, że w biegu bystrym łupy z pól i lasów ze sobą unosi”14. Podobnie pisarzy i poetów Odra, ważny szlak komunikacyjny i istotny element pejzażu śląskie-niemieccy onomaści objaśniają etymologię niewielkich potoków Odra, Oder i miej-

go, została również utrwalona w krajobrazie nazewniczym? Nazwy jakich obiektów

scowości Oederan, Oedernitz, Oderwitz w Saksonii, których nazwy powstały na grun-

są najliczniejsze, kiedy i w jaki sposób powstawały?

cie języków słowiańskich15, a także czescy – miejscowości Odranec, Odrlice, Odrovice16.

To znaczenie można także interpretować jako rzeka wartko płynąca, rwąca i groźna,

Analizowany materiał nazewniczy został zaczerpnięty z materiałów kartograficz-

zmieniająca koryto, meandrująca. Odpowiada to charakterowi największej śląskiej nych i archiwalnych, z urbarzy śląskich, Słownika etymologicznego nazw geograficznych rzeki, zwłaszcza w jej górnym biegu, o czym świadczą liczne zakola, a także nazwy Park

Śląska, z ksiąg adresowych, książek telefonicznych, przewodników, z prasy górno-

Krajobrazowy Meandry Górnej Odry, Přírodní památka Meandry stare Odry, Graniczny śląskiej, monografii miast oraz stron internetowych17. Wynika z niego, iż imię rze-Meander Odry oraz sama regulacja rzeki przystosowująca ją do żeglugi.

ki odnajdziemy w nazwach miejscowości, wód płynących i stojących, nazwach pól,

łąk i lasów, ulic, przedmieść, bram miejskich, zakładów produkcyjnych, firm, kin,

lokali gastronomicznych i handlowych, klubów sportowych oraz w tytułach czaso-

12 W. Kopernicki, Rzeki i jeziora. Tekst objaśniający do mapy hydrograficznéj dawnej Słowiańszczyzny,

pism oraz nazwach stowarzyszeń i przedsięwzięć. Tworzono od niej także nazwiska

część północno-zachodnia, Warszawa 1883, s. 7; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów

słowiańskich, t. 7, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1886, s. 386.

i pseudonimy, a w czasach najnowszych – nazwy rezerwatów przyrody i użytków

13 O etymologii i znaczeniu tej nazwy piszą m.in.: M. Rudnicki, Nazwy Odry i jej ważniejszych

ekologicznych.

dopływów, [w:] Monografia Odry, Poznań 1948, s. 19−69; J. Strzelczyk, Viados, [w:] Słownik staro-

żytności słowiańskich, red. G. Labuda, Z. Stieber, t. 6, cz. 2, Wrocław 1980, s. 406–407; J. Udolph,

W onomastyce nazwy utworzone od innych toponimów nazywane są relacyj-

Die Stellung der Gewässernamen Polens innerhalb der alteuropäischen Hydronomie, Heidelberg 1990, s.

nymi18. Nazwę fundującą – w tym przypadku hydronim Odra – z fundowaną łączą

204−211; SENG 9, s. 57−58; Z. Babik, Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich w grani-

wielorakie związki językowe i pozajęzykowe. Relacje językowe to zespół środków

cach średniowiecznej Słowiańszczyzny, Kraków 2001, s. 196−198; J. Schneider, Über die Herkunft und

służących nazewniczemu zróżnicowaniu powiązanych ze sobą geograficznie, histo-

Varianten des Flussnamens Oder, „Mitteilungen des historischen Vereins zu Frankfurt (Oder)” 2003, z.

rycznie i osadniczo nazw osad, za pomocą formantów (np. Odrz-ysko), czy dodania

1, s. 7–14; T. Schoffer, Notatka o etymologii Odry, [w:] Odra – Oder. Panorama europejskiej rzeki, red.

K. Schlögel, B. Halicka, Skórzyn 2008. Główne hipotezy dotyczące pochodzenia nazwy omawia S.

członów dyferencyjnych (np. Stara Odra). Natomiast pozajęzykowe odwołują się do

Sochacka w artykule Uwagi o dawnych i współczesnych nazwach wodnych dorzecza Odry, [w:] Region

opolski jako pogranicze, red. M. Lis, Opole 2010, s. 5−10.

14 Cyt. za: B. Olszewicz, ibidem.

17 Skrót źródła umieszczono w przypisie, a jego rozwiązanie znajduje się w wykazie skrótów źródeł.

15 E. Eichler, Slawische Ortsnamen zwischen Saale und Neiße, t. 3, Bautzen 1993, s. 33-34.

18 H. Borek, Nazwy relacyjne w toponimii, [w:] V Ogólnopolska Konferencja Onomastyczna, Poznań 16 L. Hosák, R. Šrámek, Mistní jména na Moravě a ve Slezku, t. 2, Praha 1980, s. 158-159.

3-5 września 1986. Księga referatów, red. K. Zierhoffer, Poznań 1988, s. 43-51.

73

konkretnych realiów oraz szczegółowych powiązań nazw istniejących z nazywany-

werder 1886, 1901, Ostrowek 1936, Ostrów 1945, Odrzysko 195022, Ostrów Niewod-mi obiektami. Można zatem wyodrębnić poszerzenie lub zmianę zakresu nazwy, np.

nicki, Na Odra ok. 195623 wskazują na pierwotną nazwę niemiecką o znaczeniu ‘od-

przeniesienie nazwy Odra (rzeka) na Odra (wieś), określenie położenia nowo nazwa-

rzańska wyspa’ (por. Werder ‘wyspa’). Obok niej występowała nazwa polska Ostrów,

nego obiektu względem innego ( Miejsce Odrzańskie : Odra) czy też upamiętnienie Ostrówek ‘wyspa, kępa na rzece’, na co wskazuje wariant międzywojenny Ostrowek historycznych i emocjonalnych treści, np. Odra (rzeka) na Odra (klub sportowy).

1936 oraz pierwsza nazwa powojenna. Urzędową nazwę Odrzysko ustalono w 1950

„Odrzańskie” nazewnictwo województwa opolskiego zostanie przedstawione r. Oznacza ona stare koryto rzeki Odry. Wszystkie nazwy odpowiadają realiom te-w następującej kolejności: nazwy miejscowe, terenowe, nazewnictwo miejskie (urba-

renowym, osada leży w dawnym zakolu Odry. Potocznie używany wariant Na Odrę

nonimy) oraz chrematonimy.

wskazuje na położenie przysiółka w kierunku rzeki.

Odrzyca, niem. Oderhof, też Odrny Dwór – przys. Naroka: Oderhof 1864, 1941,

Odrny Dwór 1945, Odrzyca 195024. Pierwsze zapisy również potwierdzają pierwotną

Nazwy miejscowości

n. niem. Oderhof o znaczeniu ‘dwór nad Odrą’ (por. Hof ‘dwór, duże gospodarstwo’).

Toponimy, zwłaszcza nazwy miejscowe pochodzące od hydronimów, od dawna Dosłowne tłumaczenie tej nazwy Odrny Dwór było zapewne niepotwierdzonym wzbudzają zainteresowanie onomastów19. Od nazwy rzeki Odry powstało ich wiele20,

w dokumentach wariantem potocznym używanym przez miejscową ludność, na co

zarówno na gruncie języka polskiego, jak i niemieckiego oraz czeskiego. Jest także wskazuje znany dialektom śląskim przymiotnik odrny ‘odrzański’. Nazwa urzędowa grupa nazw, których nie utworzono bezpośrednio od nazwy rzeki, ale które zawdzię-

jest równa gwarowemu odrzyca ‘stare koryto Odry’. Miejscowość należy do obszaru,

czają swą nazwę położeniu nad Odrą, jak np.: Brzeg, Przewóz, Niewodniki.

na którym dialekty polskie były w powszechnym użyciu.

Nazwy miejscowości na Śląsku Opolskim utworzone od rzeki Odra//Oder należą

Nad Odrą, niem. Vorwerk Oderhof, też Folwark nad Odrą – przys. Naroka: do młodszych, w większości pochodzą z XIX w., z okresu, gdy wzdłuż całego biegu Vorwerk Oderhof 1884, 193625, Odrzyca, Nadodrze, Folwark Nadodrze ok. 195626, rzeki powstawały niewielkie przysiółki, a wsie rozbudowywały się w jej kierunku. Folwark nad Odrą 200627; Folwark nad Odrą 201328; Nad Odrą 201629. W nazwie Związane to było z intensywnymi pracami nad wykorzystaniem Odry jako nowocze-niem. Vorwerk Oderhof podkreślono, że osada obejmuje tylko zabudowania folwarcz-

snego szlaku wodnego i wynikającymi z tego możliwościami zarobkowania. Wówczas

ne (por. Vorwerk ‘folwark’) położone nad rzeką i należące do przysiółka Oderhof, na-

to powstało porzekadło „Kto przy Odrze, temu dobrze”. Niestety, w połowie XX w.

tomiast w nowszej nazwie polskiej nawiązano do położenia folwarku w bezpośredniej

wiele z tych osad zaczęło zanikać21. Ponieważ miejscowości te są położone na obszarze

bliskości Odry.

dwujęzycznym, od początku występowały równolegle dwie nazwy, niemiecka i pol-

ska. Trzy to przysiółki w gminie Dąbrowa w powiecie opolskim:

Nazwę niejasną, której etymologia jest niejednoznaczna, posiada leżąca w gm.

Gogolin (pow. krapk.) wieś Odrowąż, niem. Oderwanz, Oderhöh 1936. Pierwszy

Odrzysko, niem. Oderwerder, pot. Na Odrę – przys. Niewodnik. Zapisy: Oder-

zapis pochodzący z 1292 r. Odrvesz można odczytać jako nazwę złożoną z członów

Odr- i wieś, co mogłoby oznaczać ‘wieś nad Odrą’. Przez następne wieki jej nazwa

19 A. Wilkoń, Polskie nazwy miejscowe od nazw wodnych, „Onomastica” 1967, nr 8, s. 87-

22 SENG 9, s. 60.

124; J. Treder, Nazwy ponowione wśród nazw przeniesionych, „Onomastica” 1979, nr 24, s. 19-43;

23 Materiały terenowe przygotowane dla Komisji Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów

B. Czopek, J. Duma, Zum Verhältnis von Orts- und Gewässernamen im Gebiet um Stettin, „Onomastica

Fizjograficznych, przechowywane w PIN – Instytucie Śląskim w Opolu, 23-86/87 (MP 5272) [dalej URM].

Slavogermanica” 1997, t. XXIII, s. 239-247; M. Choroś, Odra w krajobrazie nazewniczym Górnego

24 SENG 9, s. 57.

Śląska i Moraw, [w:] Kulturowo- językowy obraz Śląska, red. L. Przymuszała, D. Świtała-Trybek, 25 Niemieckie mapy topograficzne w skali 1 : 25 000, tzw. Meßtischblätter, wydawane od połowy

Opole 2017, s. 259-274.

XIX w. do 1944 r., nr 3082 [dalej MB].

20 M. Choroś, Rzeka Odra i jej wpływ na toponimię, „Studia Śląskie” 2015, nr 2 (t. LXXVII), 26 URM 24-84 (MP 5272).

s. 201–218.

27 Stobrawski Park Krajobrazowy, mapa turystyczna 1: 50 000, Jelenia Góra 2006.

21 M. Kutyma, Postawy wobec Odry, [w:] Odra w gospodarce i świadomości społecznej, Opole

28 Związek gmin Dolna Mała Panew, mapa turystyczna 1: 60 000, Jelenia Góra 2013.

1977, s. 1–11.

29 https://www.geoportal.gov.pl/.

74

nie pojawia się w dokumentach. Dopiero w ramach tzw. kolonizacji fryderycjańskiej

Swego czasu największy port śródlądowy na Odrze, do końca lat osiemdziesiątych

w dobrach hr. Larischa w 1776 r. zostaje założona kolonia w miejscu, gdzie była XX w. gospodarcze serce miasta. Pierwsza nazwa przysiółka przy ujściu Starego Ka-siedziba rodu Odrowążów i nazwana Oderwanz 30. Samo nazwisko Odrowąż wiąże się

nału Kłodnickiego do Odry, gdzie później powstał port, to Weiler Schleuse I. Ozna-

z miejscem, gdzie odzierano węże, a jako przezwisko mogło oznaczać kogoś, kto trud-

cza ona ‘przysiółek przy pierwszej śluzie’ i pojawiła się w 1887 r., jeszcze przed po-

nił się zdzieraniem skóry z węży, lecz wówczas należałoby oczekiwać formy Odrzywąs

wstaniem portu33, który zbudowano w latach 1891-1908 na gruntach należących

lub Odrzywąż, podobnie jak Odrzykoń, Odrzywół. Na pochodzenie nazwy od rzeki do Kłodnicy34. Początkowo określano go jako Hafen (1896)35, a następnie Coseler Odry wskazywałby więc człon Odr-o- (por. Czarnowąsy, niem. Czarnowanz). Ponie-Oderhafen 36 i właściwie nie były to jeszcze nazwy sensu stricto, lecz ilustrują one proces

waż wieś leży nad Odrą, część jej mieszkańców trudniła się transportem towarów przechodzenia wyrazów pospolitych do kategorii nazw własnych. Zgodnie z niemiec-rzeką, nie dziwi zatem, że ludowe objaśnienie nazwy nawiązuje do członów Odra

kim zwyczajem językowym tworzono apelatywy informujące, na jakiej rzece znajduje

i wąż – wieś wiła się jak wąż wzdłuż brzegów Odry, która w tej okolicy tworzyła licz-

się port, prom, most, np. Oderfä hre, Rheinbrücke, a z czasem niektóre z nich stawały

ne meandry. Także chrzest germanizacyjny z 1936 Oderhöh o znaczeniu ‘wzniesienie

się nazwami, co odzwierciedla także nazwa Oderhafen (por. Hafen ‘port’). W następ-

nad Odrą’ nawiązuje do położenia miejscowości na wyższym brzegu Odry.

nych latach upowszechniła się nazwa Cosel- Oderhafen 37 oraz oboczna Oderhafen 38.

Wzdłuż biegu Odry pojawiło się wiele nazw zestawionych z członem lokalizu-

W 1913 r. urzędowy wykaz miejscowości odnotowuje kolonię i port na gruntach

jącym w postaci przymiotnika Odrzański lub wyrażenia przyimkowego nad Odrą

wsi Kłodnica o nazwie Cosel-Oderhafen (früher Schleuse I) 39. Równolegle występująca

31.

Na Górnym Śląsku dodatkowe deskrypcje odróżniające posiadają tylko trzy miejsco-

nazwa polska tej części miasta i przystanku kolejowego to Koźle- Port oraz notowana

wości: Brzezie nad Odrą i Kamień nad Odrą w województwie śląskim oraz Miejsce przez Konstantego Prusa Kozielska Przystań 40.

Odrzańskie w województwie opolskim.

Oderfähre, pol. Utrata – przys. gm. Bierawa, pow. kędz.-koz.: Oderfähre 1918

Miejsce Odrzańskie, niem. Mistitz, Schönblick 1936 – wś, gm. Cisek, pow. i 194141; Utrata 195242 i 1978 oraz 201343. Przy promie przez Odrę (por. niem.

kędz.-koz.: in villa Miesce 1679, Mistitz 1845, Mistitz, Miejsce nad Odrą 1920, Miej-

Fähre ‘prom’) powstała niewielka kolonia, która polską nazwę Utrata ‘miejsce, gdzie

sce nad Odrą 1945, Miejsce Odrzańskie 1946

traci się, wypływa woda’ zawdzięcza prawdopodobnie starszej nazwie terenowej.

32. Pierwotne wyrażenie przyimkowe nad

Odrą pojawiło się w opozycji do pobliskiego Miejsca położonego nad Kłodnicą. Na-

+Oderhof, d. folw., do wsi Borki, dziś część Opola: Oderhof 184544; Vw. Oderhof

zwy miejscowe w postaci zestawień z wyrażeniem przyimkowym, mimo iż dokładniej

identyfikują i lokalizują obiekt, nie są w polszczyźnie zbyt liczne, gdyż w codziennej

komunikacji są niewygodne w użyciu i stoją w sprzeczności z zasadą ekonomii języka

i tendencją do skrótu. Ulegają zatem transformacji w określenia z członem przy-

33

miotnikowym, w tym przypadku odrzański. Nowsza nazwa niemiecka Schönblick

K. Leder, Das Haus an der Oder, Nürnberg 2007, s. 90.

34 A. Szymański, Koźle nad Odrą. Miasto i rzeka do 1946 roku, [w:] Odra. Rzeka i ludzie – wzajem-

pośrednio nawiązuje do Odry i oznacza miejsce, z którego roztacza się piękny widok,

ne uwarunkowania na przestrzeni dziejów, red. E. Nycz, F. Pistelok, Opole 2008, s. 39-56.

tu na dolinę rzeki.

35 MB nr 3304.

36 V. Bethusy-Huc, Der Coseler Oderhafen, „Die Woche“ 1910, s. 507−509.

Wśród ododrzańskich toponimów znajdują się również nazwy powstałe na grun-

37 Schlesisches Ortschaftsverzeichnis: alphabetisches Verzeichnis sämtlicher Städte, Flecken, Dörfer und cie języka niemieckiego, których polskie odpowiedniki nie nawiązują do rzeki lub sonstiger Ortschaften und Wohnplätze, Breslau 1913, 1941 [dalej SOV]; tu: 1913, s. 38.

nawiązują do niej pośrednio. Są to:

38 1941 Einwohnerbuch der Stadt Cosel OS. mit allen Gemeinden, Breslau 1941, s. 62 [dalej

Einwohnerbuch].

39

Oderhafen, Cosel-Oderhafen, pol. Koźle-Port – cz. Kędzierzyna-Koźla.

SOV 1913, ibidem.

40 K. Prus, Spis miejscowości polskiego Śląska Górnego, Bytom 1920, s. 41.

41 MB nr 5775.

42 Mapa powiatu Koźle 1 : 100 000, Warszawa 1965.

30 SENG 9, s. 58.

43 SENG 14, s. 144.

31 M. Choroś, Rzeka Odra…, s. 20.

44 J. G. Knie, Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht der Dörfer, Flecken, Städte und ande-

32 SENG 7, s. 36.

ren Orte der königl. Preus. Provinz Schlesien, Breslau 1845, s. 456 [dalej: K].

75

191345, Oderhof 193846, Kąty 195447. Folwark położony w kierunku Odry, co oddaje

Odra, drugi po Renie szlak wodny Niemiec, z wielu powodów nadawała się

niemiecka nazwa o znaczeniu ‘odrzański dwór, gospodarstwo’. Mimo iż na tym ob-

na podstawę nowych, nieskazitelnie niemieckich nazw miejscowości. Jej nazwa była

szarze w życiu codziennym przeważała polska gwara śląska, nie udało się dotrzeć do powszechnie znana, a po ustaleniach traktatu wersalskiego uznano ją za symbol potocznej nazwy polskiej. Występująca po 1945 r. nazwa polska jest powieleniem niemieckiego Wschodu52. Powrót Polski na mapę Europy spowodował, że znaczna należącego do Chróścic przysiółka Kąty, który w 1936 r. przemianowano na Oderhof.

część Nadodrza stała się regionem położonym bezpośrednio przy „krwawiącej grani-

Spośród nazw niesamodzielnych osad (folwarków, zabudowań młyńskich, leśni-

cy”53. Nowe nazwy z członem Oder- wpisywały się tym samym w ożywioną akcję pro-

czówek, gospód itp.), których zapisy pojawiły się w XIX w., wiele wyszło z użycia, pagandową, prowadzoną na pograniczu polsko-niemieckim. Poza tym nazwy rzek gdyż zostały włączone do większych miejscowości, zanikły lub nie zostały zasiedlone

nie powtarzają się zbyt często, zatem przemianowania nawiązujące do położenia nad

po 1945 r. i tym samym nie otrzymały nazwy polskiej. Są to: Odervorwerk (folwarki

nimi szybko uzyskiwały akceptację władz zwierzchnich i nie były narażone na zarzut,

do Garbowa i do Michałowic w pow. brzeskim) oraz Oderwald (leśniczówka i zabu-

że proponowana nowa nazwa występuje kilkanaście razy na terenie Rzeszy.

dowania przy śluzie u ujścia Nysy Kłodzkiej do Odry). Tę ostatnią nazwę przeniesio-

Chrztów nazewniczych nawiązujących do Odry pojawiło się wzdłuż jej biegu

no z lasu łęgowego znajdującego się na prawym brzegu rzeki.

31, najwięcej na Górnym Śląsku (a w aktualnych granicach województwa opolskie-

Na przestrzeni dziejów toponimy ulegają różnorakim zmianom, także admini-

go 23), znacznie mniej na Dolnym, a pojedynczo na Nadodrzu Środkowym i Dol-

stracyjnym, gdy to władze zwierzchnie świadomie narzucają brzmienie i formę nazw,

nym54. Dysproporcje te potwierdzają, że nacisk wywierany przez władze na zmianę

by dostosować je do reguł ortograficznych, głosowych i strukturalnych obowiązu-

obco brzmiących nazw był znacznie silniejszy tam, gdzie zachowały się i wciąż były

jącego języka urzędowego

używane dialekty słowiańskie, oraz na pograniczu.

48 oraz nadać im znaczenie odpowiadające aktualnie pro-

wadzonej polityce, obowiązującej ideologii i interesom władzy państwowej49. Wiele

Na Opolszczyźnie miejscowościom położonym nad Odrą lub w jej pobliżu na-

nazw, głównie miejscowości, zmieniono w Niemczech w okresie międzywojennym50.

dano następujące nazwy:

Głównym celem tych zmian było usunięcie jakichkolwiek zewnętrznych przeja-

wów obcości, zwłaszcza cech wskazujących na słowiańskie pochodzenie toponimów.

An der Alten Oder 1936 (Okol – Okół)55, Oderfähre 1937 (Otrata – Utrata),

Szczególnie wiele przemianowań wprowadzono na obszarach zamieszkanych przez Oderfeld 1936 (Bedaschke – Biedaszka), Oderfelde 1936 (Chrzowitz – Chrzowi-mniejszości słowiańskie, czyli na Śląsku i Łużycach. Najliczniejszą grupę nowych ce), Oderfest 1936 (Przywor – Przywory), Odergrund 1936 (Mallnie – Malnie), nazw wprowadzanych na polecenie władz administracyjnych i partyjnych stanowiły

Oderhain 1936 (Januschkowitz – Januszkowice), Oderhof 1936 (Konty – Kąty),

te, które nie kontynuowały ani znaczenia, ani brzmienia starszych form, czyli „chrzty

Oderhöfe 1936 (Lang – Łęg), Oderhöh 1936 (Oderwanz – Odrowąż), Oderschlen-

nazewnicze”

ke

51.

1936 (Lisok – Lisak), Oderstraße 1936 (Leschane – Lesiana), Oderstraße 1936

(Blonie – Błonie), Odertal O.S. 1936 (Deschowitz – Zdzieszowice), +Odervorwerk

1938 (Kandziora – Kędziora), Oderwalde 1931 (Dziergowitz – Dziergowice),

Oderwalde-Ausbau 1936 (Ruda-Lassoki – Ruda-Lasaki), Oderwinkel 1936 (Kon-

45 MB nr 3083.

46 MB nr 5273.

ty – Kąty Opolskie), Oderwinkel Schleuse 1936 (Konty Schleuse – Kącka Śluza),

47 Mapa powiatu Opole 1: 100 000, Warszawa 1964.

Oderwiese 1936 (Ellguth – Ligota), Oderwiese 1934 (Zywodczütz – Żywocice),

48 H. Borek, O germanizacji nazewnictwa polskiego na Śląsku, „Studia Śląskie” 1986, t. 44, s. 81-92.

Vorwerk Oderhof 1937 (Wolownia, Wolski – Kolonia Wolska).

49 W. Sperling, Geographische Namen politisch instrumentalisiert. Das Beispiel Schlesien, „Studia

Śląskie“ 1997, t. 56, s. 119-145; M. Choroś, Ł. Jarczak, Nazewnictwo miejscowe w polityce władz

rejencji opolskiej (spojrzenie onomasty), „Studia Śląskie” 2012, t. 71, s. 45-60.

52 U. Rada, Odra odkrywana na nowo, [w:] Odra-Oder. Panorama europejskiej rzeki, red.

50 K. Fiedor, Walka z nazewnictwem polskim na Śląsku w okresie hitlerowskim (1933-1945),

K. Schlögel, B. Halicka, Skórzyn 2008, s. 81-91.

Wrocław-Warszawa-Kraków 1966; G. Lietz, Zum Umgang mit dem nationalsozialistischen Ortsnamen-

53 K. Fiedor, „Krwawiąca granica” – hasłem pruskiego nacjonalizmu, [w:] Górny Śląsk po podziale

Erbe in SBZ/DDR, Leipzig 2005.

1922 roku, t. 3, red. Z. Kapała, W. Lesiuk, M. Wanatowicz, Bytom 1997, s. 103-121.

51 M. Choroś, Zróżnicowanie motywacyjne tzw. chrztów nazewniczych w niemieckiej części Śląska

54 M. Choroś, Rzeka Odra...

w okresie międzywojennym, [w:] Polityka państw narodowych wobec języka na Górnym Śląsku w XIX i XX

55 Po roku przemianowania w nawiasie podano na pierwszym miejscu starszą nazwę niemiecką,

wieku, red. M. Lis, Ł. Jarczak, L. Drożdż, Opole 2013, s. 81-94.

a następnie aktualną polską.

76

Nazwy te nawiązują nie tylko do położenia nad największą rzeką śląską, lecz najstarszy zapis z 1235 r. Visokebreg 56. Odnosił się on wprawdzie jeszcze do osady także do typu osady, właściwości topograficznych oraz charakterystycznych budow-przy skrzyżowaniu ważnych dla średniowiecza szlaków komunikacyjnych, w miejscu

li. I tak na położenie w starorzeczu lub zakolu Odry wskazują nazwy z członem umożliwiającym przeprawę przez rzekę. O intensywnym rozwoju osady świadczy nie

- winkel, - schlenke ‘zakręt, meander’ ( Oderschlenke, Oderwinkel, An der Alten Oder),

tylko to, że już w 1247 r. otrzymała prawa miejskie57, lecz także następne zlatynizo-

w dolinie – z członem - tal ‘dolina’ ( Odertal), a na właściwości podłoża – określenia wane zapisy z członem odróżniającym wysoki ( Alta Ripa 1241)58 oraz stary ( antigua

- grund ‘podmokłe, niżej położone miejsce’, - höh ‘wzniesienie’ oraz - fest, - stein ‘ka-Brega 1279)59. W XIV w. człony te zanikają i występuje nazwa Brega, Brzeg, Brzig

mień, skała’ ( Odergrund, Oderhöh, Oderfest). O tym, iż osadę otaczają nadrzeczne równa wyrazowi pospolitemu brzeg. Niem. Brieg jest adaptacją fonetyczną nazwy pola, łąki i lasy, informują człony: - feld/-felde ‘pole’, - wiese ‘łąka’, -walde, ‘las’, -hain polskiej.

‘ gaj, lasek’ ( Oderfeld, Oderfelde, Oderhain, Oderwalde, Oderwiese), a że zabudowania są położone bezpośrednio nad rzeką lub przy drodze do niej prowadzącej, wskazuje

+Brzeg, niem. Odergegend, też pot. Oderstrand, cz. Dziergowic, gm. Bierawa,

człon -straße ‘droga’ ( Oderstraße). Wielkość i rodzaj osady podkreślają człony: - hof/-

pow. kędz.-koz. Grupa domów przy przeprawie promowej przez Odrę do Przewozu.

-höfe ‘dwór, gospodarstwo’, -häuser ‘domy’, -vorwerk ‘folwark’ ( Oderhof, Oderhöfe, Nazwa po raz pierwszy zapisana w 1800 r. jako Brieg 60, w 1913 r. jako Dziergowitzer

Oderhäuser, Odervorwerk), a do innych cech charakterystycznych okolicy, np. do Odergegend 61, w następnych latach już bez członu lokalizującego przy wsi Dziergo-przeprawy przez rzekę nawiązuje człon - fähre ‘prom’ ( Oderfähre). W jednym wypad-

wice czyli Odergegend 191862 i 194163. W użyciu była także starsza nazwa Brzeg oraz

ku zrezygnowano ze starszej nazwy Oderhäuser zapisanej w dokumentach w 1845 r.

Na Brzegu, co potwierdza Konstanty Prus64, do której powrócono po 1945 r. Nazwa

na rzecz Oderfähre. Tylko jedna nazwa występuje dwukrotnie ( Oderwiese), co po-

z czasem wyszła z użycia.

twierdza regułę, że bardzo zwracano uwagę na to, aby nowe nazwy różniły się między

Niewodniki, niem. Niewodnik, Fischbach 1936 – wieś, gm. Dąbrowa, pow.

sobą i nie były przeszkodą w komunikacji, zwłaszcza dla poczty. W wyniku zmian opol.: Neuodnici 1233 , Nivodnic 1284, Newodnitz 1300, de Newodnik 1333, Dorf administracyjnych i przyłączenia niewielkich osad do gminy wiejskiej powtarza się Newodniky 1497, Niewodnik 168765. Stara nazwa, utworzona od wyrazu niewód nazwa Oderwalde i Oderwinkel, do których dodano człon odróżniający Ausbauten

‘duża sieć rybacka’, oznaczająca miejscowość, której mieszkańcy trudnili się wyro-

‘zabudowania’ i Schleuße ‘śluza’.

bem sieci do łowienia ryb i których powinnością wobec dworu książęcego było także

Podsumowując można stwierdzić, że „chrzty nazewnicze” z lat trzydziestych od-

zastawianie ich na Odrze.

powiadały typowej strukturze nazw niemieckich, a przy wyborze nowej nazwy często

Otmęt, niem. Ottmuth, cz. Krapkowic, pow. krapk. Osada bardzo wcześnie za-

nawiązywano do realiów topograficznych i kultury materialnej najbliższej okolicy. pisana w dokumentach jako: Ocnant 1223, Othmauth 1268, Othm( uth) 1300, Oth-

Świadczą także o tym, że w okresie masowych zmian nazewniczych widoczne są dwie

mant 1302, Othmuth 132566. Nazwa miejscowości równa wyrazowi odmęt ‘głęboka,

przeciwstawne tendencje: jedna − to przymus tworzenia czegoś zupełnie nowego, wzburzona, mętna woda, toń w rzece’. Niem. Ottmuth jest przyswojeniem do reguł

zdecydowanie odmiennego od tego, co było dotychczas, a druga − to potrzeba się-

fonetyczno-graficznych języka niemieckiego.

gania do tradycji i utrwalenia tego, co charakterystyczne i ważne z punktu widze-

nia mieszkańców, jednak w taki sposób, by odpowiadało to oczekiwaniom władz

56 Schlesisches Urkundenbuch, Bd. 2, 4, 6, oprac. W. Irgang, Köln-Wien 1977, 1988, 1998 [dalej

zwierzchnich i ustalonym przez nie zasadom.

SU]; tu: SU 2, s. 73.

57 Brzeg. Dzieje, gospodarka, kultura, red. W. Dziewulski, Opole 1975, s. 32.

Wśród nazw miejscowych są także takie, które tylko pośrednio nawiązują do

58 SU 2, s. 126.

Odry. Wprawdzie tak samo brzmiące nazwy spotykamy nad brzegami innych rzek

59 SU 4, s. 245.

w Polsce, lecz te wymienione poniżej swą nazwę zawdzięczają położeniu nad Odrą.

60 SENG 1, s. 104.

61

Są to:

SOV 1913, s. 50.

62 MB nr 3349.

Brzeg, niem. Brieg. Miasto założone na wysokim brzegu Odry, co potwierdza

63 SOV 1941, s. 278.

64 K. Prus, Spis miejscowości Śląska Opolskiego, Katowice 1939, s. 22.

65 SENG 8, s. 146.

66 SENG 9, s. 111.

77

†Ryczyn to zrekonstruowana na podstawie zgermanizowanych zapisów i używa-

(np. Błonie, część Siołkowic) lub miasta (np. Błonie w Krapkowicach).

na w literaturze nazwa dawnego grodu kasztelańskiego o pierwotnej nazwie Reczeń

lub Rzeczen. Gród, obok którego rozwinęła się wieś, leżał nad Odrą (dziś starorzecze

Mikrotoponimy są najczęściej motywowane cechami fizjograficznymi terenu,

tej rzeki) w pobliżu Brzegu (pow. brzeski). Po raz pierwszy wzmiankowany w 1093 działalnością człowieka, wskazują na dawnych i aktualnych właścicieli oraz na spor. w Kronice Czechów Kosmasa jako castella villas. Późniejsze zapisy: Rechen 1203,

łeczne zróżnicowanie mieszkańców i ważne dla nich wydarzenia. Stanowią świa-

Recen 1239 , Redszen, 1281 Ritschen, 1318 Rycen, 1561 Rytschin67 poświadczają, że dectwo historii i kulturowych przemian danego mikroregionu. Obok tradycyjnych jest to nazwa topograficzna utworzona od wyrazu rzeka i oznacza ‘rzeczny gród, czyli

obiektów terenowych pojawiają się nowe, których nazwy są nadawane przez różnego

położony przy rzece’, tu Odrze. Na jego lokalizację wskazuje zachowane grodzisko rodzaju instytucje i utrwalane w dokumentach urzędowych oraz nanoszone na mapy.

o niemieckiej nazwie Ritsche-Berg nawiązującej do nazwy grodu Rytschin. Nazwy Rze-

Są to m.in. stanowiska różnych ekosystemów (rezerwaty, użytki ekologiczne), miej-

czeń występują na obszarze Słowiańszczyzny, por. Reczeń na Białorusi oraz zgermani-sca rekreacji (parki, ogrody) i przestrzenie przemysłowe.

zowane Rietschen, Rietdorf, Rietz w niemieckiej części Dolnych Łużyc.

Przedstawienie i omówienie wszystkich nazw terenowych występujących wzdłuż

opolskiego odcinka Odry znacznie przekracza ramy niniejszego artykułu, dlatego

Przewóz, niem. Przewos, Fährendorf 1936 – wieś, gm. Cisek, pow. kędz.-koz. ograniczono się jedynie do wskazania: w jakim stopniu największa i najważniejsza Jak poświadczają zapisy: 1492 z Prziewoza68, 1783 Przewoz, 1845 Przewos69, miej-rzeka Śląska wpływała na powstawanie mikrotoponimów, czy położone w jej po-

scowość powstała w miejscu, w którym był przewóz, czyli ‘przystań, z której łodzią bliżu pola, łąki, lasy, wody stojące lub płynące, wzniesienia itp. nawiązują do niej przeprawiano się na drugi brzeg Odry’. Nowsza nazwa niem. Fährendorf również bezpośrednio, jaka jest chronologia „ododrzańskich” mikrotoponimów, ich budowa oddaje to znaczenie, por. Fähre ‘przewóz, prom’, - dorf ‘wieś’.

słowotwórcza i różnice między nazwami niemieckimi a polskimi.

Cytowane mikrotoponimy zostały wyekscerpowane głównie z różnego rodzaju

Nazwy terenowe

map, z materiałów powojennej Komisji Ustalania Nazw Miejscowych i Obiektów

Fizjograficznych oraz z przechowywanej w Archiwum Państwowym w Opolu tzw.

Mikrotoponimy to nazwy małych obiektów terenowych: łąk, pól, lasów, strumy-

kartoteki Flurnamen, powstałej w latach trzydziestych XX w., w której zgromadzono

ków, stawów, bagien, wzniesień, skał, dróg. Powstają one i funkcjonują w lokalnych

nazwy terenowe z Górnego Śląska celem ich zniemczenia.

wspólnotach komunikacyjnych, tam też są przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Mają zatem charakter nieoficjalny, rzadko są odnotowywane w dokumentach admi-

Nazw terenowych jest bardzo dużo, lecz nie są one zbyt zróżnicowane – te same

nistracyjnych lub na mapach. Cechuje je zarówno ulotność, jak i trwałość, a także występują w prawie każdej miejscowości nad Odrą. Są to najczęściej nazwy lasów, wariantywność. Zanikają wraz ze zmianami zachodzącymi w krajobrazie, np. stawy, łąk i pól. Najstarsze są zapisy dotyczące lasów porastających brzegi Odry, jak: Langh jeziorka, starorzecza zarastają i stają się łąkami lub podmokłymi zagajnikami, a wów-134270, Oderny Lang 182071 – las łęgowy w okolicy Brzegu; in dem Eichwalde an

czas zmieniają nazwę lub wychodzą z użycia. Również zmiana właściciela najczęściej

der Oder 142172 – dąbrowa w okolicy Groszowic, być może kontynuuje ją nazwa Im

powoduje zmianę nazwy. Trwałe są nazwy obiektów, które wyraźnie wyodrębniają alten Oderwald 193573; eichwaldt an der Oder 157174, silva supra Odram 165275, się w terenie i zyskują status oficjalnych przez umieszczenie ich na mapach, w prze-Oder- Wald 178976 – dębowy las w okolicy wsi Stradunia.

wodnikach turystycznych czy też na tablicach informacyjnych. Niektóre mikrotopo-

nimy przechodzą do kategorii nazw przysiółków, ulic lub osiedli miejskich, zyskując

70 Codex diplomaticus Silesiae, Bd. 4, 9, Urkunden der Stadt Brieg, Breslau 1863, 1870 [dalej CS];

w ten sposób na trwałości. Np. Odrzysko oznaczające starorzecze lub odnogę Odry tu: CS 9, s. 243. Po cytowanym zapisie historycznym podano rok i odesłano do źródła.

71

często bywało przenoszone na niewielkie osady powstające w ich pobliżu. Podobnie

Kartoteka Zarządu Regulacji Odry, Archiwum Państwowe we Wrocławiu, IV/13 [dalej

WAPWr 2].

nadrzeczne łąki zwane błonia stawały się nazwą łąki, a później określały części wsi

72 CS 4, s. 49.

73 Archiwum Państwowe w Opolu [dalej: APOp], sygn. 45/51/64.

74 Urbarze dóbr zamkowych opolsko-raciborskich z lat 1566 i 1577, oprac. R. Heck, J. Leszczyński,

67 SENG 12, s. 40.

Wrocław 1956, s. 51 [dalej: Urb].

68 H. Borek, Górny Śląsk... , s. 104.

75 J. Jungnitz, Visitationsberichte der Diözese Breslau, Bd. I−IV, Breslau 1902−1907; tu: Bd. 2, s. 7.

69 SENG 11, s. 44.

76 Urbarz zużelski z 1789 roku, tłum. i oprac. H. Dobranowski, Żużela 2015, s. 42.

78

Więcej nazw pojawia się w XIX w. Są to: Popelauer Oderwald 188477, Las Nadod-

Popielowa see alte Oder83, czyli jezioro w starym korycie Odry, a w 1603 r. pod

rzański ok. 195478; Stoberauer Oderwald 188479, Odrzański Las ok. 195480; Oderwald Brzegiem alte Oder84, przy czym nowe koryto zaczyna się nazywać die neue Oder

188481 – las w okolicy Januszkowic oraz nowsze Nad Odrą lub Lasek nad Odrą dla 162985. W XIX w. wraz z pracami nad regulacją rzeki pojawia się więcej starorzeczy, niem. Wäldchen82 – las na wyspie Bolko w Opolu. Podobne znaczenie i budowę mają

zwanych najczęściej Odrzysko i Stara Odra, niem. Alte Oder, sporadycznie Oderize.

powtarzające się nazwy Las nad Odrą, Las pod Odrą w miejsce niem. Eichenwald Często określenia te są używane wymiennie, np. w Przyworach, pow. opol.: Alte Oder

‘dąbrowa’ lub Wäldchen ‘lasek’.

188386; Odrzysko, Stara Odra ok. 195487 i w okolicy Zdzieszowic, pow. kędz.-koz.:

Nazwy łąk i pól należą do najliczniejszych, można je spotkać prawie w każdej Odrzysko, niem. Alte Oder: Odrzysko, Alte Oder88, Stara Odra 201389. Wariantywność nadodrzańskiej wsi. Ich zróżnicowanie jest jednak niewielkie. Zarówno polskie, jak nazw wodnych dobrze ilustruje przykład z terenu Opola, gdzie zarówno w języku i niemieckie to wyrażenia przyimkowe: Ku Odrze // Gegen die Oder, Nad Odrą i Przy niemieckim, jak i polskim dawne koryto rzeki, dzisiejszy Kanał Wiński ma różne na-Odrze // An der Oder, Za Odrą, oraz gwarowe Na Odra. Niemieckie mikrotoponimy zwy: Winske 184590; Winski 1930, Die schmale Oder 193791, Stara Odra, pot. Wińska były niekiedy bardziej rozbudowane, np.: Am Wege nach der Oder (przy drodze ku ok. 195492; Kanał Wiński 197893.

Odrze), Zwischen dem Damm und der Oder (między wałem a Odrą), Im Oderfelde

Na starą odnogę Odry wskazuje też nazwa strugi Odrzyca, niem. Oderwitz Bach,

(na polu przy Odrze). Nazwy te były notowane od połowy XIX wieku i używane Steigegraben w dorzeczu Smortawy: Wasser[…] Oderwicz 141494, Oderwitze 179195,

wymiennie. Wśród nazw niemieckich są też jednowyrazowe złożenia zawierające nie-

Oderwitz 186496, die Oderwitze oder Steigegraben ok. 193797; Odrzyca 198398.

miecki wariant nazwy rzeki oraz obiekt, który ona określa, np.: Oderwinkel : W inkel

‘zakole, kąt’, Oderwiesen : Wiese ‘łąka’, Oderäcker : Acker ‘pole’, Oderdeich : Deich Mikrotoponimy, podobnie jak nazwy miejscowe, również ulegały w drugiej po-

‘wał, grobla; zakole’. Znaczenie niektórych jest kontynuowane w nazwach polskich,

łowie lat trzydziestych ubiegłego wieku urzędowym przemianowaniom. Czyniono

np.: Odertal jako Dolina Odry, Oderstraße i Weg nach der Oder jako Odrzańska Droga.

to przy okazji druku nowych map katastralnych99. Tu także chętnie wykorzystywano

nazwę największej śląskiej rzeki. Przemianowano np.: Jeziora → Am alten Oderarm,

Znaczenie wszystkich nazw jest przejrzyste i wskazuje na położenie obiektu nad

Kąt → Oderwinkel, Doly → Im Oderwerder, Przerycie → Oderdurchstrich, Wyblyszcz Odrą. Nazwy polskie to zestawienia utworzone z przymiotnikami Nadodrzański,

→ Am Oderausblick, Oglondane → Oderfeld, Pod Strugi → Oderfelde, Ogrodek →

Odrzański i bardziej archaiczną formą Oderny oraz członem utożsamianym las i łęg

‘łąka, las nad rzeką w zasięgu wód powodziowych’. W nazwach z wyrażeniem przy-

83 Urb 72.

imkowym nad, pod, ku, za człon określany (las, pole, łąka) był często pomijany.

84 K. Schönwälder, Geschichtliche Ortsnachrichten von Brieg und seinen Umgebungen, Brieg 1846,

Nazwy niemieckie to typowe złożenia składające się z nazwy rzeki oraz członów na-

s. 112 [dalej: Schönwälder].

zywających obiekt: -a cker, -deich, -feld, -straße, -wald, - wiese, - winkel. W nielicznych 85 Schönwälder 47.

86

przypadkach pojawił się przymiotnikowy człon odróżniający, lokalizujący położenie

MB nr 3197.

87 URM 04–98 (MP 5473).

obiektu na gruntach wsi Stoberau (pol. Stobrawa) i Poppelau (pol. Popielów).

88 S. Rospond, Słownik nazw geograficznych Polski Zachodniej i Północnej, Wrocław 1951.

89

Głównemu nurtowi Odry towarzyszą liczne odnogi, zastoiska i starorzecza

Powiat kędzierzyńsko-kozielski dla aktywnych, mapa 1: 20 000, Jelenia Góra 2013.

90 K 473.

w postaci podłużnych jezior. Są one wynikiem działania sił natury oraz człowieka

91 APOp, sygn. 45/51/8.

przystosowującego rzekę do żeglugi. Już w 1566 roku wymienia się w okolicy

92 URM 12–94 (5373).

93 Opole, plan miasta, Warszawa 1978.

94 CS 9, s. 106.

95 WAPWr 2, V/2.

77 MB nr 3082.

96 Schönwälder 332.

78 URM 31-79 (MP 5172).

97 Materiały z kartoteki Flurnamen znajdującej się w Instytucie Herdera w Marburgu.

79 MB nr 3020.

98 H. Borek, Hydronimia Odry, Opole 1983, s. 53.

80 URM 34-72 (MP 5171).

99 W piśmie dyrektora Urzędu Katastralnego w Opolu do sołtysów z 1.02.1935 r. czytamy:

81 MB nr 3253.

„Wkrótce ukażą się drukiem nowe mapy katastralne. Przy tej okazji należy również w miarę możliwości

82 URM 13-94 (MP 5373).

zniemczyć obcojęzyczne nazwy terenowe”, APOp, sygn. 45/51/1222.

79

Odergärten, Na łangu → Im Odermoor, Okol → An der alten Oder 100. W tych nowych twory administracyjno-urzędnicze, nie funkcjonują one w potocznej komunikacji

nazwach nawiązywano do właściwości topograficznych terenu i dodawano nazwę językowej okolicznej ludności, gdyż są zbyt długie i niewygodne w codziennym uży-rzeki, np.: Oderarm ‘odnoga Odry’, Moor ‘bagno’, lub tłumaczono starszą nazwę, ciu. Cechuje je ponadlokalny obieg urzędowy o zasięgu ogólnonarodowym, czasem np.: Przerycie na Oderdurchstrich ‘przekopany przesmyk’, Ogrodek na Odergärten. Na-międzynarodowym. Nazwy te znajdują się w przewodnikach, na mapach, wchodzą

zwy te unaoczniają, że mikrotoponimy słowiańskie rzadko nawiązywały bezpośred-

do literatury specjalistycznej i naukowej102.

nio do nazwy rzeki101, a powstawały z apelatywów określających konkretne miejsce,

np. bagno, jezioro, doły w przeciwieństwie do niemieckich, które oprócz nazywanego

obiektu miały także człon lokalizujący w postaci nazwy rzeki.

Nazewnictwo miejskie

Nowsze mikrotoponimy nadawane urzędowo to określenia obszarów wyznacza-

W województwie opolskim nad Odrą, w dogodnym do przeprawy przez rzekę

nych w celu ochrony przyrody i zachowania cennych i zagrożonych wyginięciem sie-

miejscu ulokowały się stare średniowieczne grody: Koźle (dziś Kędzierzyn-Koźle),

dlisk przyrodniczych. Część z nich należy do Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura

Krapkowice, Opole, Brzeg oraz młodsze Zdzieszowice, które prawa miejskie otrzy-

2000 i są to:

mały w 1962 r. Nazwy ulic, bram, dzielnic, mostów i przedmieść informują o tym,

Użytek ekologiczny „Stara Odra” – od 2001 r. ze względu na cenną roślinność jaką rolę w życiu miasta odgrywała rzeka, czy jego mieszkańcy czynili ją integralną bagienną i ptactwo chronione starorzecze Odry w okolicy Straduni w pow. krap.; częścią miejsca swego osiedlenia. Wśród nich odnajdujemy te bezpośrednio nawią-

oboczna nazwa: użytek ekologiczny „Stradunia” ;

zujące do nazwy „Odra”, jak ulica Odrzańska, Zaodrze, Oderpromenade, i te, które są

motywowane obecnością rzeki, wskazują na zawody mieszkańców, przeprawy, nad-

Użytek ekologiczny „Starorzecze Odry” – przy Ostrowie Narockim w pow. opol-

brzeżne błonia i łęgi, np.: ulica Rybacka, Portowa, Werftweilerstraße, Dreiankerstraße.

skim;

Im starsze i większe miasto, tym więcej urbanonimów związanych z rzeką, o czym

Obszar Specjalnej Ochrony „Grądy Odrzańskie” – utworzony w 2004 roku dla świadczą nazwy w Brzegu, Koźlu i Opolu. Natomiast w Zdzieszowicach, które są ochrony ptactwa, rozciąga się na prawym brzegu Odry od Dobrzenia Wielkiego do wprawdzie osadą wzmiankowaną w XIV w., jednak miastem od 1962 r., występują Wrocławia;

tylko dwie nazwy: ulica Odrzańska i Nad Odrą.

Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Grądy Odrzańskie” – obejmuje kompleks la-

Miasta w przeszłości były otoczone murami obronnymi z bramami, które jako

sów grądowych lewobrzeżnej Odry przy ujściu Nysy Kłodzkiej na terenie gminy Le-

ważne obiekty topografii miejskiej pojawiały się w zapisach wcześniej niż nazwy ulic.

win Brzeski, powstał w 2004 roku.

Te przed mostami na Odrze zwano Oder Thor // Brama Odrzańska, np. w 1515

r. wymienia się Oderthor w Brzegu103, a w Koźlu w 1532 w zapisie zwischen dem

Te wieloczłonowe nazwy zawierają na pierwszym miejscu informację o randze Tor gegen die Oder104. Stanowiły one część fortyfikacji we wszystkich nadodrzańskich obszaru objętego ochroną, np.: użytek ekologiczny oznacza pozostałość ekosystemu miastach województwa opolskiego, lecz w XIX w. zostały zburzone, jedynie w Brzegu mającego znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej, a obszar specjalnej przeniesiono Bramę Odrzańską na nadrzeczny trakt spacerowy. Z funkcjami obron-ochrony informuje, że jest on częścią sieci Natura 2000, ma znaczenie europejskie nymi miast związane są też inne nazwy. Koźle, dawne miasto-twierdza, posiadało i jest chroniony prawem Unii Europejskiej. W dalszej części nawiązują do nazwy geo-Bastion Odrzański, niem. Oderbastion, oraz Lunette de l’Oder. Obie pojawiły się na graficznej (Odra) oraz informują, co jest przedmiotem ochrony (grąd, starorzecze). planach miasta sporządzonych w 1807 r. w związku z oblężeniem twierdzy przez Tylko w jednym przypadku Użytek ekologiczny „Stara Odra” kultywowana jest starsza

nazwa terenowa.

Nazwy obszarów objętych ochroną ze względu na walory przyrodnicze to typowe

102 E. Rzetelska-Feleszko, Nazwy rezerwatów przyrody, [w:] Onomastyka, historia języka, dialek-

tologia, „ Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Językoznawstwo", 1991, z. XIII, s.

271-278.

100 Przytoczone przykłady pochodzą z „kartoteki Flurnamen”, APOp, sygn. 45/51/1222.

103 CS 9, s. 180.

101 M. Łesiów, Terenowe nazwy własne Lubelszczyzny, Lublin 1972, s. 9, 191.

104 T. Enden, Urbar der Stadt Cosel von 1532, Oberglogau 1939, s. 4.

80

wojska napoleońskie i prowadzonymi wówczas walkami105. Niemiecka nazwa ba-

całą długość ulicy od Rynku do Bramy Odrzańskiej (dziś ul. Wojska Polskiego).

stionu była używana do 1945 r., zaś jej dokładne tłumaczenie na język polski – po Oderstrasse pojawia się w latach późniejszych na ówczesnych peryferiach (dziś ul. Bo-zakończeniu II wojny światowej, choć rzadko zaznaczano Bastion Odrzański na pu-

haterów Monte Cassino). Współcześnie w Brzegu jest ulica Nadodrzańska ( Mühlen-

blikowanych mapach i planach. Natomiast nazwa Lunette de l’Oder ‘szaniec, reduta zwinger) oraz Plac nad Odrą, który zastąpił niem. Odertorplatz przypominający, że tu nad Odrą’ pojawiła się tylko na planach natarcia sporządzonych w sztabie księcia znajdowała się Brama Odrzańska ( Oderthor) przeniesiona w 1897 do Parku Nadod-Jérôme’a Napoleona i była francuskim odpowiednikiem niemieckiego Kobelwitzer

rzańskiego, który jako Oderpromenade zaprojektowano w 1846 r.

Redoute, czyli umocnień między wsią Kobylice (niem. Kobelwitz) a Odrą. W Brzegu

także w 1628 r. istniał bastion o nazwie Oderbastion 106, który rozebrano w 1807 r.

Również w Koźlu w połowie XVIII w. zapisano Odergasse 1765109, później zmie-

nioną na Oderstraße. Nazwę zmieniono w 1936 r. na Straße der SA ‘ulica SA’, by upa-

Ku bramom miejskim z głównego placu targowego, jakim był Rynek, biegły miętnić zasłużone dla nowej władzy Oddziały Szturmowe NSDAP, czyli Die Sturm-ulice. Tę prowadzącą do bramy przed mostem na Odrze nazywano Odrzańska, Oder-

abteilungen der Nationalsozialistischen Deutschen Arbeiter Partei, których skróconej

gasse. Najstarsze zapisy dla ulicy Odrzańskiej posiada Opole. Z 1480 r. pochodzi nazwy SA używano powszechnie od 1921 r. Tym samym jej nazwa znikła z krajobra-jej łacińska nazwa platea odere 107, późniejsze to na Odrziske ulicy (1564), Odergasse

zu miejskiego, bowiem w 1945 r., gdy nowe władze przystąpiły do polonizacji i repo-

(1564), Odrzna (1573), Odrni Ulicy (1589). W 1945 r. zastępuje ją ul. Bronisła-

lonizacji nazewnictwa miejskiego, nie powrócono do historycznej nazwy Odrzańska.

wa Koraszewskiego, upamiętniająca redaktora i wydawcę „Gazety Opolskiej”, której Miejska Komisja Obywatelska dla odniemczania miasta w czerwcu 1945 r. zmieniła, redakcja i drukarnia znajdowała się w Opolu przy ul. Odrzańskiej 6, o czym infor-jak wynika z zachowanego protokołu, nazwę S.A. Oderstr[straße] na Św. Anny110.

mował adres umieszczony na pierwszej stronie gazety. Jednak wraz z tym przemia-

W 1947 r. przemianowano ją na Wincentego Pstrowskiego, by po kilku latach powró-

nowaniem nazwa Odrzańska nie zniknęła ze spisu ulic Opola. Pojawiła się w tym cić do ul. Anny już bez określenia „święta” i taką nazwę nosi nadal. W przedwojen-samym roku w innej części miasta, w dawnej niemieckiej „dzielnicy ulic rzecznych”,

nym Kędzierzynie jedna z ulic nosiła nazwę Oderstraße 111. Jej polski odpowiednik to

zastępując niem. Rhein Straße ‘reńska : Ren’, by już w 1947 r. ustąpić nazwie ul. Odrzańska. Tym samym po utworzeniu Kędzierzyna-Koźla ulica Odrzańska 112 poja-Zakopiańska. W latach 1947–1965 w Opolu w znacznej odległości od Odry znajdo-

wiła się powtórnie w przestrzeni miejskiej. Bezpośrednio do nazwy rzeki nawiązują

wała się ul. Zaodrzańska. Dziś w dzielnicy Grotowice prowadząca ku Odrze uliczka jeszcze: ul. Stara Odra – przypominająca, iż znajdowało się tu kiedyś koryto rzeki nazywa się Odrzańską (1976). Bezpośrednio do rzeki nawiązywały także niemieckie oraz Deptak nad Odrą – który zastąpił niemiecką Große Promenade ‘wielka prome-nazwy ulic w samodzielnych miejscowościach przyłączonych do Opola po 1945 r. nada’. Spis mieszkańców Koźla z 1941 r. wymienia ponadto ulicę Oderschlenke, zwią-

Były to: Oderstraße (1938) w dzielnicy Groszowice (dziś Jana Augustyna), biegnąca zaną z dawnym przysiółkiem Lisok, przyłączonym do miasta113.

wśród nadodrzańskich pól Oderfelderstraße (1924) w Nowej Wsi Królewskiej – dziś

Marka z Jemielnicy oraz Linke Oderseite (1909) w Zakrzowie, która wyszła z użycia

Podobnie jak w innych miastach nadodrzańskich, w Krapkowicach od Rynku

już w okresie międzywojennym. Nowszą powojenną nazwą są Bulwary nad Odrą.

do Bramy Odrzańskiej (niem. Oder Thor XVII w.) wiodła ulica Odrzańska, niem.

Także park na wyspie Pasieka położony wzdłuż rzeki nazywany jest obecnie Parkiem

Oderstraße, która nie została ujęta na planie miasta z 1811 r.114, ale opisana w 1854 r.

Odrzańskim lub Nadodrzańskim, co jest tłumaczeniem niem. Oderwäldchen.

w monografii miasta115. Dziś jest to ul. Rybacka. W okresie międzywojennym

pojawiła się Oderstromweg (dzisiejsza Odrzańska)116.

W Brzegu Odergasse pojawia się w 1750 r. na planie narysowanym przez Friedri-

cha Bernarda Wernera108 i jest przedłużeniem Zollgasse, której nazwa z czasem objęła

109 A. Weltzel, Geschichte der Stadt, Herrschaft und Festung Cosel, Berlin 1866, s. 230.

105 K. Jońca, Wielka armia Napoleona w kampanii 1807 r. pod Koźlem, Opole 2003.

110 APOp, sygn. 45/631/13.

106 Schönwälder s. 16.

111 Einwohnerbuch, s. 130.

107 Zapisy dotyczące ulic w Opolu pochodzą z pracy M. Choroś, Ł. Jarczak, Ludzie i historia

112 R. Pacułt, Ulice Kędzierzyna-Koźla, Kędzierzyn-Koźle 1981, s. 7.

w nazwach ulic Opola, Opole 2010.

113 Einwohnerbuch, s. 15.

108 Rękopis Topographia oder Prodromus Delineati Principatus Lignicensis Bregensis, et Wolaviensis 114 APOp, sygn. 45/2634/IX 52.

[…] znajduje się w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu i jest dostępny na stronie http://www.

115 J. Chrząszcz, Geschichte der Stadt Krappitz in Oberschlesien, Breslau 1932, s. 132.

bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/7116/edition/14652/content?ref=desc

116 APOp, sygn. 45/2634/267.

81

Za mostami na Odrze rozciągały się przedmieścia o niemieckiej nazwie Odervor-

na skraju starego miasta ul. Fischergasse ‘rybacka’127, dziś Bartosza Głowackiego. Na

stadt, których nazwy pojawiły się w XIX w. Były one w Krapkowicach, Opolu (dziś

planie miasta z 1939 r. pojawiają się jeszcze: Auenstr. (dziś ul. Głęboka) i Uferstr. (ul.

Zaodrze) oraz Brzegu.

Przybrzeże)128. Nowsze to ul. Wodna i ul. Portowa.

Wiele starszych i nowszych nazw ulic pośrednio nawiązuje do Odry. W Koźlu

Pośrednio do Odry w Opolu nawiązują nazwy ulic: Nadbrzeżna (niem. Uferstr.

w 1431 r. była Brückenstrasse 117 – uliczka prowadząca do mostu. Inne to ul. Portowa,

1894), Brzegowa (niem. Uferstr.) w Groszowicach, Portowa (niem. Auenstr. ) w Za-

której nazwa pojawiła się wraz z uruchomieniem portu jako Hafenstraße, a jej tłu-

krzowie, Rybacka (niem. Fischerstr.), zanotowana w 1531 r. pod łacińską nazwą Pi-

maczenie na język polski w czerwcu 1945 r.118 Również w przedwojennym Kędzie-

scaria, oraz Rzeczna (niem. Bachstr.). W języku niemieckim były jeszcze Hafenstraße rzynie była Hafenstraße 119, której, podobnie jak Schleuseweg ‘droga do śluzy’ już nie (1894) przy starym porcie na Młynówce, dziś ul. Piastowska, Auenstraße (2 razy) ma. Zachowano jednak w tej części miasta znaczenie Auenstraße 120 przez powrót do i Auenplatz ‘na Błoniu’ w dawniej samodzielnych miejscowościach Groszowice, starej nazwy terenowej Błonie 121. Niemieckie nazwy nawiązujące pośrednio do rzeki Nowa Wieś Królewska i Zakrzów, których znaczenia nie kontynuują nazwy polskie.

i obiektów nad nią się znajdujących to Am Petroleum Hafen 122 ‘przy porcie naftowym’,

zwana też obocznie Zum Petroleumhafen 123, czyli ‘prowadząca do portu, a właściwie

Również nazwy brzeskich ulic pośrednio nawiązują do Odry. Podobnie jak

składu paliw płynnych’. Jej nazwa została zmieniona w 1945 r. na Pokucie 124, zapew-

w innych miastach do najstarszych należy Rybacka, niem. Fischergasse, notowana

ne dla upamiętnienia krainy geograficznej na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej

w urbarzu w 1750 r.129 Inne, znacznie młodsze, które pojawiają się na dwudzie-

znanej z wydobycia ropy naftowej. Niewiele współczesnych nazw ulic kontynuuje stowiecznych planach miasta, to: Nadbrzeżna ( Uferweg), Błonie ( Auenstraße), Grobli znaczenie starszych niemieckich. Można tu wymienić Rybarze, niem. Fischerei (w obu

( Mühlendamm), Wał Śluzowy ( Schleusendamm), Trzech Kotwic ( Dreiankerstraße). Ta językach nazwa określa ludzi trudniących się połowem ryb, czyli rybaków), dawną ostatnia upamiętnia herb Brzegu, w którym znajdują się trzy kotwice, tym samym osadę rybacką z 1744 r., która, jak poświadczają zapisy, od początku posiadała nazwę

podkreślając nadrzeczny charakter miasta.

polską i niemiecką ( Fischerei, poln. Rybarzi 1783, Fischerei, Rybarze 1845 i 1939)125.

Zgromadzone urbanonimy związane z Odrą nazywają niewiele obiektów. Są

Włączono ją do Koźla w 1937 r., a współcześnie jest to nazwa ulicy. Pozostałe nie-

to nazwy ulic, bram miejskich, przedmieść oraz parków. W Brzegu, Opolu i Koźlu

mieckie nazwy ulic związane z Odrą to: Werftweilerstraß e ‘droga do przysiółka przy historyczne nazwy Odrzańska // Oderstraße zostały zastąpione nowszymi nazwami stoczni’ (dziś Lasaki) oraz Hafenspitze, od września 1945 r. Wałowa, później też Cypel.

pamiątkowymi, natomiast w Krapkowicach nazwą wskazującą na zawód związany

Znacznie więcej polskich określeń ulic dzisiejszego Kędzierzyna-Koźla pośrednio na-

z rzeką, czyli Rybacką. Przeważają nazwy o funkcji lokalizacyjnej i informującej,

wiązuje do Odry, wskazując na jej rolę w rozwoju miasta i życiu mieszkańców. Są to:

wskazujące na położenie nad Odrą lub przy innym obiekcie z nią związanym, np.

Marynarska, Stoczniowców, Żeglarska, Kanałowa, Mostowa, Nadrzeczna, Stara Śluza, port, grobla. Wśród nowszych urbanonimów pojawiają się nazwy odzawodowe i jed-Wodna, Wyspa 126.

na upamiętniająca herb miasta.

Podobnie w Krapkowicach do starszych ulic związanych z rzeką należy położona

Chrematonimy

117 A. Weltzel, op. cit., s. 100.

Inną wyraźną grupę nazw „ododrzańskich” stanowią chrematonimy130. Terminem

118 APOp, sygn. 45/631/13.

119 Adreßbuch des Kreises Cosel OS. mit den Gemeinden und Gutsbezirken aus dem Kreise, Liegnitz

tym określa się nazwy własne obiektów, np.: instytucji, firm, zakładów przemysłowych

1927, s. 15.

i usługowych, klubów sportowych, sklepów, hoteli, obiektów gastronomicznych,

120 Einwohnerbuch, s. 130.

121 SENG 1, s. 63.

122 Einwohnerbuch, s. 15.

127 APOp, sygn. 45/2634/293.

123 APOp, sygn. 45/2634/817

128 APOp, sygn. 45/2634/267.

124 APOp, sygn. 45/631/13.

129 APOp, sygn. 45/1242/141, s. 8.

125 SENG 12, s. 30.

130 E. Breza, Nazwy obiektów i instytucji związanych z nowoczesną cywilizacją (chrematonimy), [w:]

126 R. Pacułt, Ulice Kędzierzyna-Koźla, Kędzierzyn-Koźle 1981.

Polskie nazwy własne. Encyklopedia, red. E. Rzetelska-Feleszko, Warszawa-Kraków 1998, s. 343-362.

82

seryjnych produktów, jak statki czy samochody. Do chrematonimów zaliczane są

Wśród tego typu nazw najliczniej występują nazwy zakładów pracy oraz firm.

także wytwory intelektu, w tym nazwy świąt, wydarzeń, organizacji społecznych, Niektóre z nich zostały już zamknięte lub połączone z innymi przedsiębiorstwami tytuły dzieł sztuki, czasopism i gazet131. Nazwy tego typu nie są wyłącznie etykietami

i zmieniły swą nazwę. W Brzegu w 1946 r. uruchomiono Fabrykę Wyrobów Cukierni-

obiektów, którym nadaje się nazwy, by je wyeksponować, zindywidualizować, zapa-

czych (przedwojenne Schlesische Schokoladen und Zuckerfabrik Blanke), którą w 1951

miętać i stosować. Kodują także stałą informację o nazywanej rzeczywistości. Nie r. przemianowano na Fabrykę Cukrów „Odra” (dziś Przedsiębiorstwo Wyrobów Cukier-są zbyt trwałe i często ulegają zmianom. Dotyczy to głównie nazw sklepów, lokali niczych „Odra” 134). Też w 1951 r. powstały Nadodrzańskie Zakłady Przemysłu Tłusz-gastronomicznych, tytułów prasowych, które niekiedy ukazują się tylko przez krótki

czowego 135. W Opolu w tym samym roku uruchomiono Cementownię Odra, założoną

czas, a także nazw przedsięwzięć i projektów społecznych.

w 1906 r. jako spółkę akcyjną Portland- Cement- und Kalkwerke „Stadt Oppeln”.

Na Górnym Śląsku znajduje się dość liczna grupa chrematonimów zawierają-

Inne opolskie firmy to: Spółdzielnia Inwalidów Odra (1950), Przedsiębiorstwo Budow-

cych w nazwie toponim „Odra”. Większość z nich powstała po 1945 r., co wynikało

nictwa Hydrotechnicznego Odra 1, Betoniarnia Odra, Baza Sprzętu i Transportu Lądo-

między innymi z przesłanek politycznych i emocjonalnych związanych z nową gra-

wego Odra-L 136. Kilka lat temu pojawiła się firma deweloperska Odra Park budująca

nicą państwową i powrotem ziem zachodnich do macierzy. Odra stała się na powrót

w Opolu-Grotowicach osiedle o tej samej nazwie. W Kędzierzynie-Koźlu wymienić

polską rzeką, nad którą przetrwały polski obyczaj i mowa. Zapanowała wówczas można Odratrans S.A. – firmę transportową i przeładunkową, powołane w 1946 r.

„powszechna nazewnicza fascynacja odrzańska”

przedsiębiorstwo Żegluga na Odrze, dawne warsztaty Odra 137 oraz Odratrans S.A.138

132, a imię rzeki nadawano różnym

obiektom, co żartobliwie ujął Stefan Chmielnicki:

W latach 1950–1956 w Pogorzelcu (dziś część Kędzierzyna-Koźla) istniała Rolni-

cza Spółdzielnia Produkcyjna Odrzańska. Taką samą nazwę nosiła RSP w Popielowie.

Jest „Odra” fabryka co pyli cementem,

W ostatnich latach hodowla kotów w Opolu przyjęła nazwę Znad Odry*Pl.

Jest „Odra” gdzie można dorobić do renty,

W okresie przedwojennym tylko jedna firma wydobywająca żwir i piasek z Odry

Jest „Odra” co filmy wyświetla non-stopem,

nawiązywała w swej nazwie do rzeki, mianowicie „Oderkies- und Sandwerke” J. Gold-

Jest „Odra” co szyje rajstopy na kopy,

mann – Söhne z siedzibą w Koźlu.

Jest „Odra” co chałwę wyrabia i dropsy,

Rzeka użyczyła swej nazwy również lokalom gastronomicznym, handlowym oraz

Jest „Odra” co z ligi zleciała wykopsem,

placówkom noclegowym. Do najstarszych należą karczmy znajdujące się za mostem

Jest „Odra” miesięcznik i odra choroba,

poza murami miejskimi. Przy bramach miejskich, które były zamykane o zmroku,

Tak nam się ta Odra podoba… 133

powstawały zajazdy i gospody, w których podróżni przybyli po zachodzie słońca

mogli się zatrzymać i poczekać na wjazd do miasta następnego dnia. Karczmy te

Satyryk w swym krótkim wierszyku wymienił te obiekty, którym najczęściej nazywały się Oderkretscham, a najstarsze były w Brzegu i Opolu. Długą tradycję po-nadawano nazwy związane z Odrą: zakłady przemysłowe, instytucje kultury i cza-

siada także otworzony w 1912 r. lokal gastronomiczny Zum Odertor 139 w Koźlu, czyli

sopisma. Jeśli uwzględnimy to, że w powojennej rzeczywistości obiekty te były wła-

późniejsza kawiarnia i bar Nad Odrą 140. W okresie międzywojennym na opolskiej

snością państwową, społeczną, to możemy założyć, że motywem wyboru nazwy były

wyspie Bolko w sąsiedztwie ogrodu zoologicznego funkcjonował lokal Oder-Terasse,

raczej przesłanki ideologiczno-polityczne, a funkcja lokalizacyjna, wskazująca na a na Zaodrzu znajdował się browar i piwiarnia Oderschlösschen ‘zameczek odrzański’, położenie nazywanych obiektów w pobliżu rzeki Odry, pełniła drugorzędną rolę.

Potwierdza to m. in. kino Odra w Nysie – mieście oddalonym od rzeki Odry o kil-

134

kadziesiąt kilometrów.

Polskie Książki Telefoniczne. Opole i województwo opolskie 97/98, Warszawa 1997 [dalej: KT].

135 Ibidem.

136 Ibidem.

131 A. Gałkowski, Socjoideonimy a chrematonimy – miejsce nazw organizacji i inicjatyw społecznych

137 APOp, sygn. 45/547/499, s. 98.

w dynamice onimicznej języka, [w:] Nowe nazwy własne – nowe tendencje badawcze, red. A. Cieślikowa,

138 KT.

B. Czopek-Kopciuch, K. Skowronek, Kraków 2007, s. 495-508.

139 H. Probe, Spaziergang durch Vergangenheit der Stadt Cosel / Historyczny spacer po mieście Koźlu,

132 Z. Bednorz, Słowo w stronę rzeki, Opole 1968, s. 54.

Bd. 2, Wetzlar 2013, s. 39.

133 S. Chmielnicki, Modomania, „Trybuna Opolska” 1967, nr 131 z 3-4.06.

140 R. Pacułt, Kędzierzyn-Koźle, Katowice 1981, s. 16.

83

zaś w Brzegu restauracja Zum Oderstrand ‘przy odrzańskiej plaży’141. Nowsze to Odra

W latach 1930–1932 w Popielowie wydawano lokalną gazetę „Oder-Bote”146, na-

i Przystań nad Odrą w Krapkowicach142 oraz bar Odra w Opolu . W Antoninku nad tomiast w kozielskim porcie sprzedawano czasopisma przeznaczone dla ludzi zwią-

Jeziorem Turawskim funkcjonuje camping o tej samej nazwie, a w Przewozie go-

zanych z żeglugą odrzańską, mianowicie „Die Oder. Preußische Schiffahrts-Zei-

spodarstwo agroturystyczne Rancho nad Odrą. Opolski hotel Zaodrze nawiązuje do -tung” (ukazywała się od 1908 roku) oraz „An der Oder” – czasopismo związku dzielnicy, w której się znajduje.

przewoźników odrzańskich147. W 1921 roku w Opolu wydawano niemieckojęzyczne

Człon Odra zawiera niewiele nazw placówek handlowych, gdyż nazwy sklepów pismo „Oderwacht” agitujące za oddaniem głosu na Polskę podczas plebiscytu148.

głównie informują o asortymencie towarów i zachęcają do kupna

Polskie tytuły czasopism to: „Straż nad Odrą” – pismo obejmujące Górny Śląsk

143, natomiast funk-

cja lokalizacyjna, wskazująca na położenie sklepu w pobliżu rzeki, jest mniej istotna.

i ukazujące się w latach 1903–1912149 oraz „Głosy z nad Odry”, tytuł kwartalnika

W Opolu od lat siedemdziesiątych XX w. zaprasza klientów dom handlowy Za Odrą,

społeczno-oświatowego i literackiego wydawanego w Opolu i Mikołowie w latach

a w Kędzierzynie-Koźlu otwarta w 2012 r. galeria handlowa Odrzańskie Ogrody, któ-

1918–1924150. Ten ostatni tytuł pojawił się także w latach 1953–1958 w Opolu

ra jest także organizatorem imprezy o nazwie „Odrzański fest”. Obie placówki to jako tytuł dodatku do „Trybuny Opolskiej”151, która w latach 1975–1981 nosiła duże domy handlowe, w których na klientów czekają nie tylko liczne sklepy, lecz tytuł „Trybuna Odrzańska”. Trzykrotnie i w różnych miejscach wydawano czasopi-również punkty usługowe i gastronomiczne. Inne obiekty to apteka Za Odrą, Galeria

smo „Odra”. Dwutygodnik społeczno-literacki ukazywał się w Katowicach w latach

nad Odrą, dom działkowca Odra oraz nieczynne już dziś kino Odra w Opolu, które

1945–1950, ten sam tytuł pojawił się także w Opolu w 1957 roku już jako mie-

pod tą nazwą funkcjonowało w latach 1948–2003.

sięcznik i jeszcze w tym samym roku został przeniesiony do Wrocławia; tam jest

wydawany po dziś dzień152. Kibice Opolskiego Klubu Sportowego „Odra” wydawali

Niektóre nazwy restauracji czy sklepów także wskazują na rzekę, lecz nie zawiera-

w sezonie 2000/2001 pismo „Oderka”, a w 1991 r. ukazał się w Kędzierzynie-Koźlu

ją jej nazwy. Są to w Kędzierzynie-Koźlu: restauracja Portowa, która po upadku portu

jeden numer czasopisma „Przyodrze”.

zmieniła nazwę na U Stasi, dawna gospoda Schiffersruh ‘odpoczynek żeglarza, wod-

niaka’ w Rybarzach oraz otwarta w 1922 r. na Oderstraße apteka Anker ‘pod kotwicą’

Odrębną grupę chrematonimów stanowią nazwy organizacji, stowarzyszeń

i znajdujący się nieopodal hotel Zum goldenen Anker ‘pod złotą kotwicą’. Powstał on

i inicjatyw społecznych. Ich nazwy, swoiste mikroteksty, zawierają podstawowe in-

w 1856 r., lecz wraz nowym właścicielem w 1918 r. zmienił nazwę na Th. Becker Ho-

formacje o działalności lub idei przedsięwzięcia oraz toponim Odra, który czasem

tel

występuje w formie przymiotnika odrzański, będący centralnym elementem cało-

144. W Opolu w okolicy portu znajdował się bar „Portowy”, a do Brzegu zaprasza

zajazd „Rybiorz”, którego nazwa upamiętnia rybaków – pierwszych mieszkańców ści. Toponim ten pełni funkcję ekspresyjną, wyrażając pozytywne emocje i uczucia osady na wysokim brzegu Odry, zwanych w gwarze śląskiej rybiorzami.

związane z rzeką. Ponadto zawiera funkcję lokalizacyjną, informując, że obszarem

działalności jest miejsce związane z Odrą.

Pozostałe nazwy „ododrzańskie” nie nazywają wprost obiektów materialnych,

lecz związane z nimi działania społeczne i wytwory intelektu, czyli tytuły gazet i cza-

W ostatnich latach widoczne jest wzmożone zainteresowanie Odrą. Władze pań-

sopism, nazwy stowarzyszeń i projektów społecznych oraz klubów sportowych.

stwowe i samorządowe czynią starania o przywrócenie znaczenia gospodarczego rze-

ki, głównie jako szlaku wodnego. Mieszkańcy miejscowości nadodrzańskich większą

W tytułach gazet i czasopism, zarówno niemieckich, jak i polskich, ukazujących

uwagę przywiązują do rzeki jako atrakcji turystycznej, a także istotnego elementu ich

się na terenie województwa opolskiego, również pojawiała się Odra. W Brzegu zmie-

tożsamości regionalnej. W ostatnich latach powstało wiele stowarzyszeń społecznych,

niono w 1862 r. tytuł tygodnika „Das Briegische Wochenblatt” na „Oderblatt”145.

146 B. Gröschel, Die Presse Oberschlesiens von den Anfängen bis zum Jahre 1945, Berlin 1993, s. 222.

147 K. Leder, Das Haus an der Oder, Nürnberg 2007, s. 14, 192.

141 Adreßbuch für den Stadt- und Landkreis Brieg, Brieg 1930, s. 9.

148 B. Gröschel, op. cit., s. 209.

142 KT.

149 Ibidem, s. 121.

143 E. Rzetelska-Feleszko, Najnowsze nazwy sklepów, [w:] Uwarunkowania i przyczyny zmian

150 Ibidem, s. 203.

językowych, red. E. Wrocławska, Warszawa 1994, s. 133-142.

151 J. Glensk, Prasa Śląska Opolskiego w czterdziestoleciu PRL, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej”

144 Probe, s. 38.

1986, nr 3 (25), s. 121.

145 W. Irrgang, Neuere Geschichte der Stadt Brieg 1740–1980, Goslar 1980, s. 92.

152 Ibidem, s. 122.

84

których celem jest promocja Odry. Pojawiły się zatem w przestrzeni publicznej na-

pielęgnowanie żywiołu niemieckiego nad Odrą. Do bardziej znanych klubów spor-

zwy przedsięwzięć kulturalnych, turystycznych, komercyjnych i projektów społecz-

towych należy OKS Odra w Opolu. Powstał latem 1945 roku, a wzór dla wyboru na-

nych. Niektóre z nich mają charakter międzynarodowy i obejmują znaczne obszary zwy stanowiła poznańska Warta155. Inne to drużyna oldbojów Skaut Odra w Opolu, regionów nadodrzańskich, np. realizowany na odcinku Górnej Odry polsko-czeski klub piłki nożnej Odra Kąty w Kątach Opolskich, Klub Sportowy Odra Brzeg, MZKS

projekt na rzecz przedłużenia żeglownego odcinka odrzańskiej drogi wodnej Forum

Odra i Rogowskie Towarzystwo Sportowe Odra w Kędzierzynie-Koźlu oraz Koło PZW

Odrzańskie // Oderské Fó rum, czy obejmujący Środkową i Dolną Odrę polsko-nie-

Odra w Zdzieszowicach. W Opolu w latach 2007–2009 grała Oderka. Wprawdzie ta

miecki projekt Partnerstwo- Odra // Oder- Partnerschaft oraz ogólnopolski Program dla nazwa kojarzy się z rzeką, lecz jest skrótowcem utworzonym od pełnej nazwy przed-Odry Odra 2006 czy Flis Odrzański. W województwie opolskim są to: Stowarzysze-sięwzięcia Opolskie Demonstracje Kulturalne. W mieście wojewódzkim funkcjonują

nie „Rzeki dzielą, Odra łączy” , Stowarzyszenie Bargingu „Odra” propagujące pływanie

ponadto: Klub Kultury Zaodrze, Koło PZW Garnizonowe Zaodrze, Grupa AA Zaodrze

barkami, a także cykl imprez integrujących społeczności i ludzi wokół Odry oraz i Koło Emerytów Zaodrze156 – nie nawiązują one bezpośrednio do rzeki, lecz do nazwy popularyzujących różnego rodzaju aktywności fizyczne na rzece i wzdłuż jej brzegów,

dzielnicy, w której prowadzą swą działalność, zatem do innej nazwy geograficznej

pt. Odra rzeką integracji europejskiej, Odrzański Fest, Piknik Odrzański, Odrzańska utworzonej od rzeki.

Odyseja, Odra Party i wiele innych. Dla Opola ważnym był projekt „Odra uRzeka” –

w ramach którego powstały Bulwary nad Odrą, zrewitalizowano i zmodernizowano

park zwany dziś Parkiem Nadodrzańskim. Zapewne ogłoszenie roku 2018 Rokiem

Podsumowanie

rzeki Odry zaktywizuje różnego rodzaju kampanie i aktywności propagujące rzekę

i wiedzę o niej oraz jej różnorakie walory (gospodarcze, krajoznawczo-turystyczne,

Nazewnictwo związane z największą i najważniejszą rzeką Śląska jest bogate

sportowe), a także przyczyni się do powstania nowych nazw.

i obejmuje różne obszary, od nazw ulic i bram miejskich, firm oraz organizacji po

nazwy przedsięwzięć kulturalnych, turystycznych, komercyjnych i projektów spo-

Znacznie dłuższą metrykę, niż nazwy przytoczone powyżej, posiadają nazwy klu-

łecznych. Posiada także wielowiekową tradycję. Przedstawiony materiał nazewniczy

bów i stowarzyszeń sportowych. Składają się one z reguły z kilku członów: określenia

pozwala na stwierdzenie, że Odra była i jest obecna w onomastycznym krajobrazie

rodzaju klubu często w formie skrótu (np. OKS ‘Opolski Klub Sportowy’, MZKS województwa opolskiego. Rodowód niektórych nazw, głównie miejscowych, bram

‘Międzyzakładowy Klub Sportowy’) lub dyscypliny sportowej153 oraz nazwy rzeki miejskich i ulic sięga odległych czasów, lecz najwięcej nazw „odrzecznych” pojawiło (niekiedy w formie zdrobnienia, np. Odrzanka, lub wyrażenia przyimkowego, np. się w XX w. W okresie międzywojennym w Niemczech masowo tworzono nowe Zaodrze) i miasta.

nazwy miejscowe akcentujące znaczenie Odry jako rzeki istotnej dla gospodarki

Przenoszenie nazwy rzeki na nazwy klubów sportowych, związków i stowarzy-

państwa, a przede wszystkim rzeki niemieckiej. Natomiast w Polsce, szczególnie na

szeń sięga w Polsce początków XX w. i jest nadal popularne154. W 1906 r. powsta-

tzw. Ziemiach Odzyskanych, w pierwszych latach powojennych imię rzeki nadawa-

ło Towarzystwo Sportowe Wisła Kraków, a w 1912 r. Klub Sportowy Warta Poznań.

no przede wszystkim zakładom pracy oraz szeroko rozumianym placówkom kultury

Również na Śląsku powstawały kluby sportowe z nazwą rzeki. Były to Klub Sportowy

i sportu. Motywowane to było także przesłankami politycznymi i emocjonalnymi

Odra Wodzisław założony w 1922 r. i Olza Godów, który powstał w 1926 r. W okre-

związanymi z nową granicą państwową i powrotem Ziem Zachodnich do macierzy.

sie międzywojennym oddział związku wędkarskiego w Koźlu przyjął nazwę „Oder-

Znaczącym czynnikiem wpływającym na kreację nowych nazw była również prężnie

-wacht” (1935), podobnie jak zespół sportowy „Germania” w Dziergowicach (dziś rozwijająca się żegluga oraz zmiany cywilizacyjne, kulturowe i obyczajowe sprzyjające dziergowicki klub sportowy nazywa się Odrzanka). Niemieckie Oderwacht ‘straż powstawaniu nowych obiektów użyteczności publicznej.

nad Odrą’ ma czytelny podtekst ideologiczno-polityczny i podkreśla trwanie oraz

Jednocześnie nazewnictwo to świadczy o tym, że Odra odgrywała znaczącą rolę

w świadomości mieszkańców Śląska, zarówno jako groźny i niszczący żywioł, ważny

153 B. Dunaj, Teoretyczne problemy onomastyki sportowej. Sposoby identyfikacji klubów, [w:] Nowe nazwy własne – nowe tendencje badawcze, red. A. Cieślikowa, B. Czopek-Kopciuch, K. Skowronek,

155 S. Bergiel, „Niebiesko-czerwoni” obchodzą dziś 72 urodziny! <http://www.historia-odry.opole.

Kraków 2007, s. 489-494.

pl/65-aktualnoci/2422-niebiesko-czerwoni-obchodza-dzis-72-urodziny> [dostęp 15 stycznia 2016].

154 Tylko nazw klubów piłki nożnej utworzonych od rzeki Wisły jest w Polsce 38, a od Odry – 24.

156 KT.

85

szlak handlowy i komunikacyjny, rzeka dająca pracę i przyczyniająca się do rozwoju

wydawane od połowy XIX w. do 1944 r.

miast oraz dobrobytu zamieszkujących jej brzegi ludzi, ale także jako stały i istotny

element krajobrazu. Rzeka, z którą mieszkańców łączyły i łączą silne więzi emocjo-

SENG – Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, t. 1, red. S. Rospond,

nalne. Ich wyrazem są nie tylko liczne pieśni ludowe, podania i legendy, wiersze t. 2-4, red. H. Borek, S. Rospond, t. 5-17, red. S. Sochacka, Opole 1997–2016.

i utwory literackie wyrażające przywiązanie do niej, lecz także nazwy.

SOV – Schlesisches Ortschaftsverzeichnis: alphabetisches Verzeichnis sämtlicher Städte,

Zgromadzone toponimy, urbanonimy i chrematonimy wskazują, że Odra jest Flecken, Dörfer und sonstiger Ortschaften und Wohnplätze, Breslau 1913, 1941.

trwałym i wyrazistym elementem krajobrazu onomastycznego województwa opol-

SU – Schlesisches Urkundenbuch, Bd. 2, 4, 6, oprac. W. Irgang, Köln-Wien 1977,

skiego. Wprawdzie zróżnicowanie formalne nazw „ododrzańskich” nie jest zbyt duże,

1988, 1998.

lecz cechuje je powtarzalność i stosunkowo duża trwałość. Nazwy niemieckie to ty-

powe dla tego języka złożenia z nazwą rzeki i nazywanego obiektu. Natomiast wśród

Urb – Urbarze dóbr zamkowych opolsko-raciborskich z lat 1566 i 1577, oprac.

nazw polskich przeważają te równe nazwie rzeki. Pojawiają się także przymiotniki R. Heck, J. Leszczyński, Wrocław 1956.

odrzański, nadodrzański oraz wyrażenia przyimkowe: Za Odrą, Nad Odrą, Ku Odrze.

URM – Materiały terenowe przygotowane dla Komisji Ustalania Nazw Miejscowości

Nowością są nazwy-frazy, typu „Rzeki dzielą, Odra łączy”, „Odra rzeką integracji i Obiektów Fizjograficznych (przechowywane w PIN – Instytucie Śląskim w Opolu).

europejskiej” odnoszące się do przedsięwzięć społecznych. Ich powstanie związane

jest z programami na rzecz integracji, ochrony środowiska oraz rewitalizacji obszarów

WAPWr 2 – Kartoteka Zarządu Regulacji Odry, Archiwum Państwowe we Wrocławiu.

kulturowych, finansowanymi przez Unię Europejską za pośrednictwem lokalnych

samorządów.

W przeszłości nazwy tego typu pełniły głównie funkcję lokalizującą, wskazując

na położenie obiektu nad Odrą lub w jej pobliżu. Z czasem dołączyła do niej funkcja

Inne skróty

emocjonalna podkreślająca przywiązanie do miejsca oraz lokalnej tradycji i wartości.

Współcześnie daje się także zauważyć, że Odra stanowi inspirację do nadawania nazw

nowym obiektom z powodów prestiżowych, co może potwierdzać galeria handlowa cz. – część

Ogrody Odrzańskie, położona bezpośrednio nad Kłodnicą, a dość daleko od Odry, d. – dawny

oraz osiedle Odra Park.

gm. – gmina

kędz.-koz. – kędzierzyńsko-kozielski

krapk. – krapkowicki

Skróty źródeł

niem. – niemiecki

ok. – około

APOp – Archiwum Państwowe w Opolu.

pol. – polski

CS – Codex diplomaticus Silesiae. Bd. 9 Urkunden der Stadt Brieg, Breslau 1870.

por. – porównaj

pow. – powiat

Einwohnerbuch – 1941 Einwohnerbuch der Stadt Cosel OS. mit allen Gemeinden,

pot. – potocznie

Breslau 1941.

przys. – przysiółek

K – Knie J. G., Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht der Dörfer, Flecken, urz. – urzędowy

Städte und anderen Orte der königl. Preus. Provinz Schlesien, Breslau 1845.

KT – Polskie Książki Telefoniczne. Opole i województwo opolskie 97/98, Warszawa 1997.

MB – niemieckie mapy topograficzne w skali 1:25 000, tzw. Meßtischblätter

86

Wpływ rzeki Odry na nazewnictwo województwa opolskiego

Influence of the Oder on the Site Naming in the Opole Voivodeship

Odra odgrywała znaczącą rolę w świadomości mieszkańców Śląska, nie tylko

The Oder has always played a significant role in the minds of people living in

jako stały element krajobrazu geograficznego i istotny punkt orientacyjny, lecz także

Silesia, not only as a constant feature in its geographical landscape and important

jako ważny szlak komunikacyjny, groźny żywioł, rzeka dająca pracę i przyczyniająca

landmark, but also as an important transportation route, dangerous element, river

się do rozwoju osad i dobrobytu ich mieszkańców. Jednym z elementów pejzażu giving sustenance and employment as well as contributing to the development of odrzańskiego jest także nazewnictwo powstające nieprzerwanie od stuleci i obejmu-settlements and the well-being of their dwellers. One of the components of the Oder

jące współcześnie coraz większe obszary codziennego życia, od nazw ulic, obiektów landscape is also its site naming which has been created continuously for centuries miejskich, firm i organizacji po nazwy przedsięwzięć kulturalnych, turystycznych, and which currently embraces more and more areas of everyday life, from the names komercyjnych i projektów społecznych. W artykule omówiono polskie i niemieckie

of streets, city buildings, companies and organizations to the names of cultural, tou-

nazwy nawiązujące do rzeki Odry.

rist, commercial and social projects. The article discusses Polish and German names

referring to the Oder.

Zgromadzone toponimy, urbanonimy i chrematonimy wskazują, że Odra jest

trwałym i wyrazistym elementem krajobrazu nazewniczego województwa opolskie-

The gathered toponyms, urbanyms and chrematonyms indicate that the Oder

go. Wprawdzie zróżnicowanie formalne nazw „ododrzańskich” nie jest zbyt duże, River has been a constant and prominent part of the naming landscape in the Opole lecz cechuje je powtarzalność i stosunkowo duża trwałość. Są wśród nich te bezpo-Voivodeship. While formal differentiation of "Oder-derived" names is not too great,

średnio nawiązujące do nazwy rzeki, np.: Odrzyca, Oderhof, Brama Odrzańska, kino

they are repetitive and relatively stable. There are those that directly refer to the name

Odra oraz motywowane jej obecnością, jak: Brzeg, Rybarze, Niewodniki, Portowa, of the river, e.g.: Odrzyca, Oderhof, Brama Odrzańska [Oder Gate], kino Odra [Oder

Błonie. Pełniły one i pełnią głównie funkcję lokalizacyjną oraz emocjonalną.

movie theater] or were prompted by its presence, such as: Brzeg, Rybarze, Niewod-

niki, Portowa, Błonie [Bank, Firshermen, Seine Fishing Village, Port Street, Riverside

Commons]. They played and still perform mainly locating and emotional functions.

Słowa kluczowe: Odra, onomastyka, toponimy, urbanonimy, chrematonimy

Keywords: Oder, onomastics, toponyms, urbanyms, chrematonyms

87

dOrOta simOnides, teresa smOLińska

wieku ks. Adolf Hytrek plastycznie przedstawiając położenie Górnego Śląska,

który „rozciąga się po obu brzegach Odry”, nie tylko eksponował znaczenie „kolei

Katedra Folklorystyki i Kulturoznawstwa, Uniwersytet Opolski

żelaznych” i głównej „szerokiej bitej drogi”, ale zwracał też uwagę na szlaki wodne,

wyznaczające również naturalne granice tego regionu, pisząc tak: „Odra płynie

środkiem kraju. Po lewej stronie wpada do niej Opawa pod Boguminem, Osobłoga

RZEKA ODRA W FOLKLORZE ŚLĄSKIM

pod Chrapkowicami, Nysa pod Szurgoszczem; po prawej stronie Kłodnica pod

Koźlem i Małapana pod Czarnowąsem. Wisła rozgranicza Szlązk od Galicyi, Przemsza

od Królestwa Polskiego”4. Odra pełniła na ziemiach tych nie tylko funkcję ważnego

szlaku komu nikacyjnego, ale odgrywała dodatkową rolę pośrednika w wymia nie

Uwagi wprowadzające

treści kulturowych, głównie folklorystycznych pomiędzy Śląskiem, Zie mią Lubuską

a Pomorzem Zachodnim. Właśnie dzięki żegludze ze Śląs ka Opolskiego do Szczecina

Rozpoczęte w opolskim środowisku naukowym przez prof. Dorotę Simonides utrzymywała się w dużej mierze ekspansja rodzimej kultury ludowej. Flisacy opolscy, badania nad dziedzictwem kulturowym Ślązaków, którzy życie swoje związali z Odrą,

zwani „odrokami”, „matackourzami”, niejedną polską pieśń, opowieść czy zwyczaj

wymaga współcześnie uzupełnienia. Dziwi fakt, że mimo istotnego znaczenia Odry zdołali w drodze tej wy mienić. Odra była nie tylko nosicielem polskiego repertuaru w życiu Ślązaków i jej ważnego miejsca w kulturze ludowej, rzeka ta nie znalazła się

folklorystycznego, lecz również importerem wielu nowych treści kulturowych,

w centrum uwagi polskich1 i niemieckich folklorystów2. Według Marii Misińskiej, które tą drogą dostały się na Opolszczyznę, a także stąd do Polski. Według Marii

„w literaturze niemieckiej spław drewna ze Śląska Opolskiego traktowano Misińskiej, flisacy śląscy w drugiej połowie XIX wieku „mieli kontakty z Polską marginesowo, poświęcając uwagę głównie samej rzece i jej regulacji”3.

centralną, chodzili bowiem na flis na Wisłę, Narew, Bug i Pilicę, co niewątpliwie

Badania nadodrzańskiego dziedzictwa kulturowego Śląska do drugiej wojny – jak podkreślała – miało pewien wpływ na poczucie odrębności narodowej i więzi światowej były bezpośrednio związane z sytuacją państwową i polityczną, w jakiej z krajem ojczystym”5. Mamy tu zatem do czynienia z ruchem dwukierunkowym, region ten przez wieki funkcjonował. Ta konstatacja wstępna, z pozoru banalna, tzw. sprzężeniem zwrotnym. Jak widać, co dostrzegają też historycy, specyfiką uświadamia wszak wielowiekowe usytuowanie tego regionu, a także Ziemi Lubuskiej

ludności rodzimej Górnego Śląska nawet wówczas, gdy Polska przestała istnieć, były

i Pomorza Zachodniego poza obszarem państwa polskiego. W latach 70. XIX interesujące nas związki kulturowe z nią6. Związki te były i są do dziś najbardziej czytelne na poziomie kultury ludowej, a dokładniej określając – na poziomie folkloru.

1 Chlubny wyjątek stanowi tu monograficzne opracowanie o Odrze w polskiej pieśni ludowej,

Trzeba tu podkreślić, że zainteresowania dziedzictwem kulturowym Ślązaków

zob. A. Dygacz, Rzeka Odra w polskiej pieśni ludowej, Katowice 1966. Zob. też: J. Pośpiech, Tradycje w XIX wieku były związane z tymi samymi tendencjami, które były typowe dla całej

folklorystyczne na Śląsku w XIX i XX wieku (do roku 1939), Warszawa-Wrocław 1977; D. Simonides,

ówczesnej Europy. W Niemczech również nastąpiło wówczas – jak słusznie zauważył

Folklor i folklorystyka śląska na tle źródeł, [w:] Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, red. D. Simonides Jerzy Pośpiech – „nasilenie zainteresowań kulturą ludową, a zwłaszcza folklorem.

przy udziale P. Kowalskiego, Wrocław-Warszawa 1991, s. 302-344; T. Smolińska , Dorobek polskiej

folklorystyki na Górnym Śląsku do drugiej wojny światowej, [w:] Z dziejów i dorobku folklorystyki śląskiej (do 1939 roku), red. J. Pośpiech, T. Smolińska, Opole 2002, s. 27-55.

4 A. Hytrek , Górny Śląsk pod względem obyczajów, języka i usposobienia ludności, „Przegląd Polski”

2 Trafna jest tu uwaga Eugeniusza Kłoska, że „źródła niemieckie ze względu na swój specyficzny

1879, z. 3-4, s. 17.

charakter wymagają osobnego, krytycznego omówienia”; E. Kłosek, Stan i wyniki badań nad kulturą

5 M. Misińska, Z badań nad flisem i łodziarstwem północno-wschodniej Opolszczyzny, „Etnografia

ludową Śląska do II wojny światowej, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, red. B. Bazielich, Wrocław

Polska” 1958, t. 1, s. 199. M. Misińska, prowadząca wieloletnie badania nad flisem w całej Polsce,

1988, s. 70. Zob. np. szerzej: J. Pośpiech, Z dziejów folklorystyki niemieckiej na Śląsku w XIX i XX w. , zwróciła uwagę na bardzo charakterystyczny rys obyczajowo-narodowy „matackourzy” opolskich.

„Kwartalnik Opolski” 1976, nr 1, s. 8-31; Idem, Dorobek folklorystyki niemieckiej na Śląsku (do 1939

W drugiej połowie XIX wieku, „kiedy w Polsce centralnej pewne terminy flisackie zastąpiono

r.), [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, red. B. Bazielich, Wrocław 1988, s. 94-119; Idem , Próba oceny terminami niemieckimi, polscy flisacy na Śląsku Opolskim, otoczeni Niemcami i sami obeznani

dorobku folklorystyki niemieckiej na Śląsku (do 1939 r.), [w:] Z dziejów i dorobku folklorystyki śląskiej (do z językiem niemieckim, trzymali się wytrwale polskiej terminologii”. Zob. M. Misińska, Tradycyjny

1939 roku), Idem, T. Smolińska, Opole 2002, s. 57-79.

spław drewna... , s. 280.

3 M. Misińska, Tradycyjny spław drewna górną Odrą w drugiej połowie XIX i w XX wieku, [w:] Stare 6 F. Hawranek , Historyczne uwarunkowania odrębności regionu Górnego Śląska, [w:] Folklor

i Nowe Siołkowice, cz. II, red. M. Gładysz, Wrocław 1966, s. 262.

Górnego Śląska, red. D. Simonides , Katowice 1989, s. 20, 43.

88

Nowe hasła romantyczne nawołujące do odrodzenia kultury i literatury narodowej

Jak łatwo zauważyć, czytelne jest tu podobieństwo z refrenem polskiego

zbiegły się tu częściowo z oświeceniowymi postulatami zajęcia się życiem chłopa. krakowiaka:

Śląsk stał się od razu dla niemieckich badaczy krainą wprost wymarzoną. Był ziemią

prawie egzotyczną i nieznaną, w dodatku zamieszkałą w większości przez element

Płynie Wisła, płynie,

obcy narodowo”7. Jak wiadomo, dzieje zainteresowań folklorem w Polsce sięgają

po polskiej krainie,

epoki wcześniejszej niż romantyzm. Wiele cennych przykładów średniowiecznych

A dopóki płynie,

źródeł folkloru zarejestrowano również na Śląsku. Jednakże dopiero w XIX stuleciu

nastąpiła zdecydowana zmiana stosunku do folkloru, metod badawczych, w ogóle

Polska nie zaginie.

postrzegania roli ludu w procesie odrodzenia narodowego.

Odrę jako scenerię rebelii chłopskiej przedstawił w 1843 roku anonimowy

autor opisu powstania chłopskiego z Tworkowa pod Raciborzem. Zamieścił go

w leszczyńskim „Przyjacielu Ludu”10. W latach 1844-1851 wędrował po Śląsku

Stan badań

turysta, rysownik, poeta – Bogusz Zygmunt Stęczyński. W poemacie Śląsk. Podróż

Pierwsza wzmianka o Odrze jako istotnym elemencie krajobrazu śląskiego malownicza w 21 pieśniach, wydanym dopiero w 1949 roku11, w wierszowanej pochodzi z utworu poetyckiego pt. Pieśń nowa o szczęśliwej potrzebie pod Byczyną formie zawarł on wrażenia z wędrówki, zamieścił opisy miast, krajobrazu Śląska, jego autorstwa Joachima Bielskiego, w którym autor opiewa słynną bitwę Jana mieszkańców, a wiele fragmentów dotyczy również Odry.

Zamoyskiego pod Byczyną na Śląsku (1558 r.). W pieśni tej występuje dwuwers:

Zbieraczem, który na trwałe wpisał się do dziejów polskiej folklorystyki

na Górnym Śląsku, jest Juliusz Roger (1819-1865), Niemiec, z zawodu lekarz,

A dokąd Odra do morza popłynie

przyrodnik, społecznik, ale też i wielki miłośnik kultury ludowej, a szczególnie pieśni.

Sława, Zamoyski, twoja nie zaginie8.

W 1847 roku został lekarzem nadwornym księcia raciborskiego Wiktora I w Rudach

Wielkich, a w trakcie rozległej praktyki lekarskiej po okolicznych wsiach stał się – jak

Pieśń ta w XIX i na pocz. XX wieku znana była na Śląsku w wielu wariantach, go określił Bogdan Zakrzewski – „zapalonym wielbicielem polskiego folkloru”12. Jego by przywołać tu fragment krakowiaka ze Śpiewnika… Bronisława Koraszewskiego, Pieśni ludu polskiego (546 tekstów, w tym 294 z melodiami), które wydał w 1863 roku bardzo bliski popularnej polskiej pieśni patriotycznej:

we Wrocławiu, stanowią niekwestionowany przykład tradycyjnych pieśni ludowych,

znanych „odwiecznie” w środowisku wiejskim i śpiewanych – jak to się dzisiaj modnie

Na śląskiej krainie

typologizuje – „w języku serca”. Są one cennym dokumentem źródłowym nie tylko

Kręta Odra płynie,

dla etnomuzykologów i folklorystów. Obiektywny ogląd pozyskanych w terenie

A dopóki płynie

materiałów Roger rozpoczął już w Przedmowie, pisząc serdecznie o „ludzie wiejskim

górnoszląskim” z perspektywy jego polskiego rodowodu (jest on „w przeważającej

Śląsko nie zaginie.

większości polski”) i broniąc gwary tutejszej ludności jako „górnoszląskiej polszczyzny”

Niechaj kto chce twierdzi

przed – jak sam skonstatował – „niedorzecznym przesądem” Niemców13. Wśród nich

Że my tu Prusacy,

na uwagę zasługuje pieśń „wojacka” pt. Wlazła na wieżę 14 o bracie „leżącym nad

My protestujemy,

Przecież my Polacy9.

10 A. Dygacz, Rzeka Odra... , s. 28.

11 B. Z. Stęczyński, Śląsk. Podróż malownicza w 21 pieśniach, do druku przygotował i wstępem

oraz objaśnieniami opatrzył F. Pajączkowski, Wrocław 1949.

7 J. Pośpiech, Z dziejów folklorystyki niemieckiej na Śląsku w XIX i XX w. , „Kwartalnik Opolski”

12 B. Zakrzewski, Wstęp, [w:] Pieśni ludu śląskiego ze zbiorów rękopiśmiennych Józefa Lompy,

1976, nr 1, s. 8.

Wrocław 1970, s. 22.

8 Cyt za: A. Dygacz, Rzeka Odra w polskiej pieśni ludowej, Katowice 1966, s. 27.

13 J. Roger, Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką, Wrocław 1863, s. nlb (4).

9 B. Koraszewski, Śpiewnik górnośląski. Wybór najużywańszych piosnek ludowych, Opole 1893, s. 94.

14 Ibidem, s. nlb (3).

89

Odrą”, którego siostra nadaremnie wypatruje. Adolf Dygacz wyróżniał ten tekst jako

Opolskim potwierdzone przez znanego zbieracza folkloru Szy mona Koszyka, wnuka

„wcale oryginalny” wariant ogólnopolskiej pieśni Idzie żołnierz borem lasem 15.

flisaka, zwanego gwarowo matackourzem 20. Koszyk zapisał teksty, które stanowią rodzaj

Określanie Lucjana Malinowskiego (1839-1898) mianem twórcy dialektologii rymowanej geografii. Rzadki to gatunek folkloru, związany wyłącznie z folklorem wod-polskiej jednoznacznie wskazuje na jego zasługi jako językoznawcy i dialektologa. niaków. Wrócimy do niego, omawiając poszczególne zjawiska folk loru odrzańskiego.

Śląskie zainteresowania tego badacza ( Listy z podróży etnograficznej po Szląsku,

Tu warto jedynie odnotować, że jest to rejestr miast, wsi i osiedli, przez które

1872; Zarysy życia ludowego na Szląsku, 1877; Powieści ludu polskiego na Śląsku,

flisacy zwykle płynęli. Ich zapamiętanie sprawiało wiele trudności, natomiast taka

1900, 1901)16 ukazują go również jako wybitnego badacza kultury ludowej tego rymowana geografia, podobna do pieśni, była znakomitym wsparciem dla ich pa mięci.

regionu. Jego spostrzeżenia i wierne zapisy z zakresu historii, folklorystyki, etnografii

W przywołanym tu dziele Wójcickiego znajdujemy opisy wielu zwyczajów, wierzeń,

i kulturoznawstwa stanowią wręcz nieoceniony materiał. Terenowe badania inicjacji do zawodu flisaka. Pozornie wyda wałoby się, iż nie powinna nas ta notatka Malinowskiego trwały na Śląsku jedynie trzy letnie miesiące 1869 roku: przemierzył

interesować, jako że brak w niej odniesienia bezpośrednio do Odry. Jednakże, co się

ten obszar (od Wrocławia poprzez jego południowe tereny ku północnym). Zapisał potem okazało, w czasie naszych współczesnych badań terenowych nad folklorem 25 arkuszy wydawniczych materiałów (bajek zwierzęcych, bajek magicznych, odrzańskim, spotkaliśmy się z podobnymi jak u Wójcickiego materiałami. Okazało się, legend, nowel, bajek ajtiologicznych, opowieści komicznych, podań, opowieści iż są one znane także na Śląsku Opolskim, we wsiach położonych nad Odrą.

wierzeniowych), w tym przeszło 200 tekstów z około 100 miejscowości, wyrażając

Wspominany już ks. Adolf Hytrek w opublikowanej monografii śląskiej kultury

nadzieję, że „kiedyś wydane, będą wymownym świadectwem piękności i starożytności

ludowej nie pominął ekonomicznego aspektu wykorzystania Odry, a konkretnie

mowy Szlązaków”. Wśród wielu zarejestrowanych przez tego uczonego opowieści tradycyjnego wiosennego spławu drewna z Górnego Śląska do Wrocławia i Szczecina, jedna jest szczególnie godna uwagi. Jest to podanie o ka mieniu spoczywającym tak oceniając, że „na szlązkiem drzewie robili i robią jeszcze dotąd niemieccy właściciele długo na dnie Odry, jak długo Śląsk nie zostanie przywrócony Polsce. „[…] w głębi

ogromne interesa”. Zarejestrował interesujący obrazek obyczajowy z życia flisaków

kraju – pisał Malinowski – z dala od granicy, przechowują się podania o tym, że górnośląskich: „Pojawienie się pierwszych «mataczkarzów» górnoślązkich na Odrze Szląsk stanowił niegdyś część państwa słowiańskiego. Jako granicę podają rzekę Odrę.

pod Wrocławiem jest rok rocznie tak regularne jak zapiski kalendarzowe, a lud

W okolicach Opola istnieje podanie, jakoby w Odrze znajdował się kamień, który wrocławski uży wa regularnie corocznie zabawy, idąc nad rzekę w celu oglądania niegdyś stanowił znak graniczny. Lud mniema, że jeżeli kiedyś kamień ten wynajdą,

poczciwych prostaczków górnoszlązkich, którzy za marną opłatą ciężko wysługują

natenczas granica będzie znowu przywrócona”17.

się przemyślnym Niemcom”21. Ten kapłan-regionalista, omawiając zróżnicowanie

Szczególnie interesujące dla omawianego tu tematu są Szkice historyczne z domowego

gwar górnośląskich, próbował również wyjaśnić etymologię słowa („niemieckiego

życia pióra Kazimierza Władysława Wójcickiego. Autor opisał dziedziczenie zawodu nazwiska”, czyli przezwiska mieszkańców powiatu opolskiego i oleskiego) Wasserpolen: flisackiego oraz ukazał obraz przemian dokonujących się w obrębie tej stosunkowo „Zdaje się jednak prawdopodobniejszem, że Niemcy na Dolnym Śląsku przezwali niezwykłej, gdyż mało znanej grupy zawodowej18. Powtarzają się tu informacje tak Górnoszlązaków z powodu, iż widywali ich i widują dotąd głównie na wodzie, o wodniakach zanotowane w XVI wieku przez Sebastiana Klonowica19, a na Śląsku na Odrze, gdy z flisami, czyli «mataczkami», przybywają w strony niemieckie”22.

W 1879 roku śląski poeta ks. Norbert Bonczyk, autor słynnego poematu Stary kościół

miechowski, utrwalił w swej śląskiej epopei relację z budowy kanału Gliwice-Koźle,

15 A. Dygacz, Rzeka Odra..., s. 16.

mającego być ważnym szlakiem przemysłowym, głównie węglowym, prowadzącym

16 Por. też wydane po II wojnie światowej Listy i Zarysy... tego badacza: J. Pośpiech, S. Sochacka, do Odry. W opisie tej budowy w poetycki sposób ukazał trud ludności śląskiej zwią zany

Lucjan Malinowski a Śląsk (Działalność śląskoznawcza, teksty ludoznawcze), Opole 1976, oraz antologie

z kopaniem kanału23.

bajek: L. Malinowski , Powieści ludu na Śląsku, wstęp W. Szewczyk, posłowie M. Gładysz, transkrypcja tekstu i słownik M. Karaś, Kraków 1953; Bajki śląskie ze zbiorów L. Malinowskiego, red. H. Kapełuś,

słowo wstępne J. Krzyżanowski, wybór, wstęp i oprac. E. Jaworska, Warszawa 1973.

20 S. Koszyk , Pogwarki opolskie, Katowice 1959.

17 Cyt. za: J. Pośpiech, S. Sochacka, op. cit., s. 137.

21 A. Hytrek, op. cit., s. 1 8.

18 K. W. Wójcicki, Szkice historyczne z domowego życia…, Kraków 1862, s. 155-178.

22 Ibidem, s. 22-23.

19 S. Klonowic, Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi,

23 N. Bonczyk, Stary kościół miechowski. Obrazek obyczajów wiejskich w narzeczu górnośląskim, wstęp S. Hrabec, Wrocław 1951.

Opole 1918, s. 162.

90

Działalność na polu kultury ludowej Oskara Kolberga wyróżnia się w XIX-

owiana romantyczną przygodą, fascynowała bardzo wielu podróżników. Jednakże

wiecznych zainteresowaniach dziedzictwem kulturowym mieszkańców wsi. Jak nie wszyscy chwytali za pióro, by opisać ich subkulturę i piękno rzeki. Uczynił to wiadomo, Kolberg nie tylko sam prowadził prace zbierackie, korzystał również natomiast chłop spod Opola, samorodny poeta Jan Mehl. Jak utrzymuje Jadwiga z materiałów pozyskanych w terenie przez korespondentów (według opracowanego Kucianka, opublikował on w „Gazecie Opolskiej” przed 1892 rokiem29 pierwszy przez niego kwestionariusza), nadto systematycznie gromadził wycinki prasowe. Jak

utwór w całości poświęcony Odrze, który nazwał „piosnką flisaka” ( Znasz ty tę wodę,

jednoznacznie wynika z jego planów badawczych, zamierzał on opracować Śląsk aż która przez Śląsk płynie)30. Tekst zyskał tak wielką popularność wśród ludu śląskiego, w czterech tomach Ludu (Śląsk pruski – 3 tomy, Śląsk austriacki – 1). Badaniom iż zapomniano o nazwisku autora, a pieśń uczyniono wspólną własnością. Stała się śląskoznawczym Kolberga, w tym pomysłowi prowadzenia prac zbierackich na więc popularnym utworem ludowym. Nie dziwi przeto, że znalazła stałe miejsce Śląsku, towarzyszyło jakieś fatum24. Fakty są jednoznaczne: mimo iż nigdy na prawie we wszystkich śpiewnikach śląskich. Pieśń ta składa się z dziewięciu zwrotek Śląsku nie był, to nie sposób było pominąć w 43 tomie Ludu tematu Odry. Kolberg

ukazujących piękno śląskiego krajobrazu wzdłuż Odry. Wymienione są w niej takie

wymienił rzekę jako ważny element przestrzeni, wydzielił lewy i prawy brzeg, co – miasta, jak: Racibórz, Szczecin, Frankfurt i Wrocław, groźne powodzie, a nade jak wiemy – było historycznie uwarunkowane, gdyż wzdłuż prawego brzegu Odry wszystko towary, które spławiano Odrą. Każda zwrotka kończy się refrenem: mieszkała głównie ludność polska, wzdłuż lewego – niemiecka, osiadła tu w wyniku

kolonizacji. Kolberg dokładnie te realia opisał: „Już półtorej mili od Wrocławia ku

Jest to ta Odra, na której bez miary

Górnemu Śląskowi nad rzeką Odrą i Oławą zaczynają się wsie polskie, to jest takie,

Z Górnego Śląska wozimy towary 31.

gdzie po większej części lub po mniejszej części albo ze wszystkim mówi po polsku

[…]”25. Kolberg zwrócił też uwagę na to, czym się tutejsza lud ność polska trudniła:

Kiedy pod koniec XIX wieku przyjechał na Śląsk znany pisarz polski Artur

„Niedaleko płynie Odra między lasami pięk nymi, gdzie handel drzewem i żegluga Gruszecki, zapisał zdarzenie, które wymownie świadczy o roli, jaką Odra odgrywała całkiem w ręku jest łodników polskich, to jest śląskich Polaków”26. Można żałować, w świadomości rodzimej ludności: „Je den z przechodniów, zapytany o redakcję że badacz nie przytoczył żadnego tekstu pieśni, zwyczaju czy obrzędu polskich «Gazety Opolskiej», wskazał mi po polsku kierunek, drugi poszedł ze mną na matackourzy. Pozostawił natomiast opis żywotnego jeszcze wówczas zwyczaju Ostrówek, gdzie mieści się drukarnia i redakcja tego pisma. Gdyśmy przechodzili Rochwist we wsiach polskich pod Wrocławiem, położonych nad Odrą „o półtorej przez most nad Odrą, towarzysz mój, wieśniak z okolicy, rzekł do mnie z dumą: «To mili od Wrocławia”27. W teczce „Śląsk”, liczącej 88 kart, zachowały się materiały nasza Odra!»”32.

zarejestrowane osobiście przez Kolberga oraz odpisy i wycinki prasowe. Jerzy Pośpiech

dość ostrożnie wypowiada się na ich temat, uznając, że wśród interesujących wypisów

Pod koniec XIX wieku zbieracze dziedzictwa kulturowego interesowali się już

prasowych „nie ma co prawda rarytasów, jest za to dość duży i wyselekcjonowany nie tylko podaniami i bajkami ludu, ale również jego życiem, zwyczajami, a także wybór materiałów, jakie się ukazały w polskiej literaturze etnograficznej w latach genezą i obrzędami flisackimi. W 1895 roku Zygmunt Gloger poświęcił wodniakom 1840-1870, a więc niezwykle ważnych dla rozwoju i przeobrażeń kultury ludowej na

całą książkę pt. Dolinami rzek. Wprawdzie nie ma tu materiałów pochodzących

Śląsku. Brak wypisów z prasy śląskiej nie powinien dziwić, gdyż krąg jej odbiorców bezpośrednio ze Śląska, jednak zawarte tu pieśni, przysłowia i zwyczaje są te w innych częściach kraju był niewielki”28.

same, które później zapisali na Śląsku polscy badacze33. 10 lat później ukazała się

Zawodowa grupa wodniaków odrzańskich, posługująca się specyficzną gwarą,

29 J. Kucianka przedrukowała „Piosnkę flisaka” z XIX-wiecznej antologii pieśni: J. Gallus, Polskie

pieśni używane na Górnym Śląsku, Bytom 1892, z. 5, s. 3 .

30 J. Kucianka, Śląscy pisarze ludowi (1800-1914). Antologia poezji i prozy, Wrocław 1968, s. 240-241.

24 T. Smolińska, Miejsce Oskara Kolberga w badaniach śląskoznawczych [w:] Ja daję właśnie materiał…

31

O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 453-468.

Ibidem.

32 A. Gruszecki A. , Na Górnym Śląsku, Sosnowiec - Mysłowice - Bytom - Opole, „Kurier Warszawski”

25 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 43, Śląsk, Wrocław-Poznań 1965, s. 5.

1897, nr 168, s. 177.

26 Ibidem, s. 5-6.

33 D. Simonides, Baśnie i podania ludowe Nadodrza, „Zeszyty Odrzańskie” 1966, nr 5, s. 1-34;

27 Ibidem, s. 25-26.

Eadem, Folklor odrzański (Stan badań i zarys problematyki), [w:] Odra w gospodarce i świadomości

28 J. Pośpiech, Tradycje folklorystyczne na Śląsku w XIX i XX wieku (do roku 1939), Warszawa-społecznej. Materiały na sesję naukową

Wrocław 1977, s. 79; J. Pośpiech, Śląsk (1864-1918), [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918,

, Opole 1977, s. 1-33; Eadem, Folklor i folklorystyka śląska na

tle źródeł

red. H. Kapełuś, J. Krzyżanowski, Warszawa 1982, s. 518-519.

, [w:] Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, red. Eadem przy udziale P. Kowalskiego,

91

w „Ludzie”, czasopiśmie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, zabytkowa pieśń

i folkloru muzycznego Adolf Dygacz opublikował szkic Odra w śląskich pieśniach 40,

flisacka Flisakowa żona, której tekst wraz z komentarzem podał do druku Emil Kipa34.

którym zapoczątkował zakrojone na szeroką skalę folklorystyczne badania terenowe.

Nawiązał do niego po latach Tadeusz Mikulski, zaznaczając, że jest to najstarsza pieśń

Ich efektem była pierwsza w Polsce monografia zatytułowana Rzeka Odra w polskiej

flisacka. Jej znajomość na Opolszczyźnie poświadczyły powojenne zbiory Szymona

pieśni ludowej 41. W wyniku dziesięcioletnich poszukiwań prowadzonych po obu

Koszyka i Doroty Simonides, o czym będzie jeszcze mowa. Z publikacji zwartych

brzegach Odry Dygacz zebrał około 250 pieśni odrzańskich, spośród których

okresu międzywojennego, poświęconych rzece, na uwagę zasługują dwie: praca aż 95% pochodzi z przekazu ludności rodzimej z ówczes nych województw: Wacława Borowego Wisła w poezji polskiej 35 oraz Seweryna Udzieli Wisła w folklorze 36.

opolskiego, katowickiego, wrocławskiego i zielono górskiego42. Niektóre z tych pieśni

W obu autorzy piszą o Wiśle, w obu zostały ukazane zjawiska kulturowe, które znane

zaprezentujemy w innym miejscu niniejszego szkicu. W tym samym czasie Dorota

są badaczom folkloru śląskiego.

Simonides wraz ze studentami ówczesnej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu

W latach 50. i 60. XX wieku Maria Misińska prowadziła rozległe bada nia nad (dziś: Uniwersytet Opolski) prowadziła badania nad folk lorem odrzańskim43. Wyniki procesem przemian w tradycyjnym spławie („kludzeniu”) drewna na Odrze, techniką

tych prac terenowych zostały opublikowane w trzech studiach44.

spławu, organizacją i specyfiką pracy, społecznymi uwarunkowaniami tego osobliwego

Jak łatwo zauważyć, wciąż brak wyczerpującej pracy monograficz nej o folklorze

zawodu, z ekspozycją znaczenia miejscowej ludności Śląska Opolskiego w transporcie

odrzańskim. To, czym dysponujemy, to raczej wzmianki, artykuły, jedna antologia

drewna na tratwach („matackach”)37. Choć folklor właściwie jej nie zajmował, to pieśni. Jednak wszystkie one dowodzą wyraźnie, że Odra, druga co do wielkości poczynione przez tę specjalistkę ustalenia stanowią bardzo dobrą podstawę dla rzeka w Polsce, zasługuje w pełni na to, aby poświęcić jej uwagę i zaprezentować jej badań nad subkulturą tej grupy zawodowej. Misińska ustaliła, że pierwsza wzmianka

istnienie w różnych przejawach spontanicznego życia ludności rodzimej Śląska.

o spławie drewna górną Odrą pochodzi z 1226 roku, według niej jeszcze w latach

70. i 80. XIX wieku „kludzenie” drewna stanowiło „jedno z najważniejszych źródeł

dodatkowego dochodu dla najbiedniejszej ludności” Śląska Opolskiego, w świetle Przegląd problematyki

jej ustaleń „ostatni flisacy” – bracia Koszykowie mieszkający w Kup i Dobrzeniu

Małym, wsiach opolskich, „byli na spławie jeszcze w 1924 r.”38

Folklor jest funkcjonalnym, międzyludzkim aktem porozumienia, jest bardzo

ważną częścią kultury. Jego analiza w wymiarze odrzańskim przeprowadzona z tej

Wiele materiałów prezentujących życie opolskich „matackourzy”, ich zwyczaje, perspektywy unaocznia, że mieści on w sobie dwa typy dziedzictwa kulturowego: pieśni i „pogwarki” zebrał natomiast i opub likował znany opolanin Szymon Koszyk.

zawodowy i regionalny. Nosiciele folkloru odrzańskiego, tego wodniackiego, rekrutują

Jego zbiór Pogwarki opolskie jest przedziwnym silva rerum, w którym prócz bajek, się przeważnie z byłych flisaków, z przewoźników, łodziarzy i barkarzy. Odbiorcami podań, pieśni, przezwisk i przysłów pomieścił opisy przeżyć młodych flisaków, ich ich przeżyć, opowieści oraz pieśni byli z jednej strony oni sami, z drugiej zaś – ich najrozmaitszych przygód39. W tym samym roku wybitny badacz pieśni ludowej najbliższa rodzina: matki, żony, dzieci, krewni i sąsiedzi. Transmisja przekazywanych treści odbywała się z reguły po powrocie z rejsu i pełniła różnorodne funkcje:

- poznawczą (dzielenie się swoimi nadzwyczajnymi przeżyciami, przy godami

Wrocław-Warszawa 1991, s. 302-344.

34 E. Kipa, Nieznana piosnka flisacka z XVIII w., „Lud” 1905, t. 11, s. 307.

35 W. Borowy, Wisła w poezji polskiej, Warszawa 1920, [w:] idem: Studia i szkice, t. 1, Warszawa 40 A. Dygacz, Odra w śląskich pieśniach, „Trybuna Robotnicza” 1959, nr 116 (4770) z dn. 16-17.04.

1983, s. 412-496.

41 Idem, Rzeka Odra w polskiej pieśni ludowej, Katowice 1966.

36 S. Udziela, Wisła w folklorze, Kraków 1920.

42 Ibidem, s. 27.

37 M. Misińska, Z badań nad flisem i łodziarstwem północno-wschodniej Opolszczyzny, „Etnografia 43 Wśród prac badawczych studentów trzeba wyróżnić tu pracę magisterską o flisakach opolskich

Polska” 1958, t. 1, s. 196-199; Eadem, Z badań nad flisem i łodziarstwem północno-wschodniej

Jadwigi Hlawacz, napisaną pod kierunkiem prof. D. Simonides (WSP w Opolu, 1973).

Opolszczyzny, [w:] Siołkowice Stare. Z zespołowych badań etnograficznych przeprowadzanych na Górnym

44 D. Simonides, Baśnie i podania ludowe Nadodrza, „Zeszyty Odrzańskie” 1966, nr 5, s. 1-34;

Śląsku, red. M. Gładysz, Wrocław 1958, s. 116-119; Eadem, Tradycyjny spław drewna.. .

Eadem, Folklor odrzański (Stan badań i zarys problematyki), [w:] Odra w gospodarce i świadomości

38 M. Misińska, Tradycyjny spław drewna.. . , s. 261-263.

społecznej. Materiały na sesję naukową, Opole 1977, s. 1-33; Eadem, Odra – folklor – pogranicze kultur, 39 S. Koszyk, Pogwarki opolskie, Katowice 1959.

[w:] Rzeki: kultura, cywilizacja, historia, t. 1, red. J. Kułtuniak, Katowice 1992, s. 83-105.

92

w celu wzbudzenia wśród słuchaczy szacunku dla swej odwagi, dla trudnego,

tego właśnie zawodu. W niektórych wypowie dziach czytelna była tęsknota za pracą

pełnego niebezpieczeństw zawodu),

na Odrze. „Jeszcze mi się marzy w no cy dużo o tej wodzie” – wyznał jeden z nich.

- ludyczną, ukazującą psoty wodniaków, płatane sobie na wzajem figle i kawały,

„Pierwej był żeglarzem ino ten, co sam przy Odrze mieszkał. A dzisioj to momy od

- wychowawczo-umoralniającą, mającą cele dydaktyczne.

Krakowa, od wszystkich stron, co oni ani Odry nie znają”. Inny rozmówca dodał:

Folklor odrzański wchodzi więc całkowicie w zasób folkloru regionalnego. „Na Odrę się nie idzie zarobiać, Odrze trza przoć” (przać – sprzyjać, kochać ją).

Jednakże, o czym nie wolno zapominać, czerpie on zarazem wiele z tej właśnie

regionalnej wiedzy ludowej. Toteż folklor odrzański nasycony jest wierzeniami

śląskimi, przesądami, zwyczajami, które wodniak przenosi z domu na „matackę” Zwyczaje i obrzędy

czy później barkę. Badania nad wzajemnym przenikaniem się obu folklorów, nad

mechanizmem selekcji i nowego ujęcia tradycji, wymagają wielokrotnych penetracji

Specyficzna praca wodniaków powołała do życia kilka interesują cych obrzędów.

terenowych, a także wywiadów z rodzinami wodniackimi. Były one prowadzone Zawód „matackourza”, później łodziarza, przekazywany z ojca na syna, wy magał od w okresie ostatnich 40 lat. Zgromadzony w ten sposób materiał badawczy starano starszej osoby przekazania młodszemu potencjalnemu następcy nie tylko praktycznej się uporządkować według tematyki. W ten sposób wyodrębniono kilka głównych wiedzy i wszelkich tajników związanych z pracą na Odrze, ale także nauczenia go tematów, które w sposób natu ralny odzwierciedlają więzi łączące „matackourzy” różnych zachowań społecznych. Trzeba było wiedzieć, jak się w konkretnych sytuacjach z Odrą. Wyłoniły się tu dwie główne grupy tematyczne, wokół których można zachować, co czynić w niespodziewanych warunkach, jak reagować na nieprzewidziane uporządkować zebrane materiały. Są to:

okoliczności.

1. Zjawiska kulturowe, teksty opowiadań, pieśni i wołanek, opowieści

Patronką wodniaków była i jest – tak jak i górników – św. Barbara. Toteż 4 grudnia

wspomnieniowe, relacje o zwycza jach i obrzędach, pełniących funkcję był świętem, które uroczyście obchodzono. Szczególnie interesujący i występujący inicjacyjną, wprowadzających nowych adeptów do zawodu i przygotow każdym zawodzie był zwyczaj włączania nowicjuszy w grupę starszych stażem.

wujących szerzej do pracy na rzece.

I w subkulturze odrzańskiej znany był zwyczaj „frycowania”, który uchodzi w kulturze

ludowej za najstarszy wśród wodniaków. Zwyczaj ten – w zależności od rzeki – odbywał

2. Materiały, które w zróżnicowany sposób odzwierciedlają rolę rzeki Odry się w ustalonych tradycją miejscach postojowych. Był to zwyczaj inicjacyjny, „święcenie w świadomości i tradycji ludności Nadodrza. Mieszczą się tu zatem takie dojrza łości”. Ta uświęcona tradycją forma polegała na tym, że każda osoba przystępująca podtematy, jak: rzeka Odra jako miejsce pracy, a także jako miejsce wy-do zawodu, która pierwszy raz znalazła się na „mataczce” bądź na łodzi, była podda-

poczynku i życia obyczajowego; Odra jako element krajobrazu; Odra jako wana tzw. frycowaniu. Nowicjuszy zwano na Śląsku „Kajtkami”, a poza tym regionem miejsce kultu i dawnych wierzeń wodnych; Odra jako miejsce, w którym – „Fry cami”. Kajtka „golono” cegłą w określonym miejscu rzeki, pasowano szablą lub zamieszkiwały demony wodne; Odra jako powierniczka uczuć (zwłaszcza – co było na Śląsku najczęstsze – wrzucano go po prostu do Odry w celu sprawdzenia w pieśniach i niektórych obrzędach). W zasadzie każdy z wymienionych te-jego odwagi, umiejętności pływania i zręczności. Próba kończyła się na ogół wykupem,

matów zasługiwałby na odrębne omówienie, aby jednak w pełni zadośćuczy-

stawianym przez Kajtka (lub Fryca) całej załodze. Na Odrze scenerią tego zwyczaju był

nić takim aspiracjom naukowym, prowadzone dotychczas folklorystyczne odcinek 444 kilometra. Miejsce to zwane było przez łodziarzy śląskich „diabelską górą”.

badania terenowe musiałyby być kontynuowane.

Z relacji informatorów wynika, że na tym właśnie odcinku Odra skręca gwałtownie

Na szczególną uwagę zasługują nasi informatorzy, którzy dzielili się z nami swoimi

w prawo, co stwarza złudzenie wpływania do tunelu. Sternik lub później bosman

wspomnieniami, opowiadali o wielu przygodach, przeżyciach, przynosili wiele informował o tym fakcie praktykanta na kilkadziesiąt kilometrów wcześniej i wydawał

cennych materiałów, udzielali rozmaitych wskazówek, aktywnie przyczyniając się do

mu rozkazy takie, jak gdyby istotnie łódź miała wpłynąć do tunelu. Kazał mu na

opracowania interesującej nas problematyki. Rozmówcy pochodzili głównie z takich

przykład zawiesić latarnię, aby nie doszło do zderzenia z inną łodzią, czasami – ubrać

nadodrzańskich miejscowości, jak Chróścina Opolska, Rogów Opolski, Koźle-Port, się w odświętny strój i spełniać polecenia sternika45.

Koźle-Rogi. Wszyscy oni byli związani z Odrą pracą na tej rzece przez ponad 20 lat.

Zawód swój dziedziczyli po ojcach, a z ich relacji przebijała duma z wykonywania

45 Z informacji M. Peszkowej, Kędzierzyn-Koźle, zapis. w 1972 r. J. Hlawacz.

93

Z „diabelską górą”, zwaną zresztą oficjalnie Białą Górą, zwią zany jest jeszcze inny

rzeźbą byka. Nowicjuszom mówiono przed zejściem na ląd, że do ich obowiązków

zwyczaj dotyczący nowicjuszy. Na Białej Górze każdy praktykant musiał wrzucić należy prze gryzienie łańcucha i rozkołysanie byka48.

do Odry kromkę chleba. Miało to zagwarantować mu spokojną pracę i strzec

Większość zwyczajów wodniaków opiera się na bezpośrednim kontakcie z wodą.

przed śmiercią w nurtach rzeki. Bywało i tak, że zamiast chleba wrzucano deskę „Chrzczono” więc nowych „matackourzy”, wrzucano do wody, wkupywano się w łaski z napisem „Chcę być dobrym łodziarzem”. Jak widzimy, zwyczaj ten był z jednej

demona wodnego, słowem – czyniono wszystko, aby móc być dobrym „flisakiem”

strony uroczystą deklaracją woli, z drugiej – czymś w rodzaju za ślubin z Odrą, i zapewnić sobie bezpieczeństwo na wodzie.

a zarazem daniną dla groźnych demonów zamiesz kujących rzekę. Jeśli chleb lub

wspomniana deska dopłynęły do Szczecina, był to pomyślny znak dla nowicjusza.

Wiara w skuteczność zapisanych słów jest niewątpliwie reliktem wierzeniowym Wierzenia i podania wierzeniowe

i przypo mina dawne struktury magicznego myślenia. Czasem nowicjusz mu siał się

wkupywać do „bractwa żeglarzy” bochenkiem chleba i wód ką. Uznawano, że jest

Wspomniane już nakładanie się folkloru regionalnego i zawodo wego (w naszym

to ofiara dla demona wodnego, zwanego na Śląsku utopcem. Do wody wrzucano przypadku śląskiego i odrzańskiego) prowadzi do przenoszenia wierzeń związanych kawał żelaza i bu telkę napełnioną wodą, a chleb i alkohol był rodzajem „wkupu”

z polem, z rolą i pracami polnymi na teren wody, a konkretnie rzeki. Tak na

do bractwa. Jeśli młody adept o tym zwyczaju nie wiedział lub też nie przyniósł przykład wierzenie, że godzina 12.00 w południe jest godziną demonów, nabrało

„wkupu”, był wrzucany w nurt Odry. Gdy z niej wyszedł, sam dobrowolnie przynosił

także znaczenia w folklorze wodniaków. Stąd powtarzany często, bez umiejętności

dwie butelki alkoholu46. Zwyczajem inicjacyjnym było także tzw. polowanie na zająca

racjonalnego wyjaśnienia, zakaz wypływania z portu w samo południe. Zdaniem

lub dzikiego królika. Zwierzęta te były zwane „raselbokami”. Polowanie urządzano

naszych infor matorów miało to wróżyć nieszczęście i pecha.

podczas spływu w dół rzeki. Kotwicę rzucano blisko lasów, a nowicju szowi poważnie

wyjaśniano, że odbędzie się polowanie na wyjątkowe zwierzę. Późnym wieczorem

Barka nie powinna też nigdy wypływać z portu rufą, gdyż i to przynosi nieszczęście.

z barki zatrzymującej się na środku rzeki wypływali sternik, bosman i nowicjusz. Jeśli wyprowadzenie jej dziobem jest niemożli we, wówczas trzeba się uciec do innych Dwaj pierwsi mieli latarkę, a nowicjusz worek, w który miał schwytać zwierzę. środków, aby zmylić de mony. Trzeba w tym celu uczynić – jak relacjonowali rozmówcy Pouczenie przewod ników brzmiało:

– kilka kroków do przodu, a dopiero potem w tył. Nie wolno także marynarzom

zazdrościć ich pracy na wodzie, bo i to może się obrócić przeciwko tej osobie, która jest

Ty będziesz ten worek trzymał, a ja będę machał latarnią, a ten drugi będzie gonił i krzyczał,

zazdrosna. Flisak powinien być zawsze wierny swej barce.

to one wszystkie polecą do tego worka. A patrz ino w ten worek, a nie oglądaj się, a na latarkę

Szczególnie cenne są w subkulturze „matackourzy” te struktury wierzeniowe,

też nie zaglądaj 47.

które ujawniają szacunek do wody. Wiadomo było wszystkim, że do Odry nie

wolno spluwać, gdyż można napluć Matce Boskiej w twarz. Odry nie wolno było

W ten oto sposób „wystrychnięty na dudka” nowicjusz czekał z otwartym workiem

zanieczyszczać moczem czy też pomyjami, gdyż człowiek to czyniący mógłby mieć

aż do białego rana, gdy tymczasem sternik i bosman odpływali łódką do barki. ciężkie konanie. W Odrze nie wolno było myć koni, prać bielizny, gdyż mogło się to Bywało i tak, że nowicjusz, wtajemniczony przez ojca lub starszego brata w tajniki skończyć utonięciem. Owe magiczne i religijne sankcje doprowadziły do pewnego polowania na „dzikie króliki”, okazywał się sprytniejszym niż sternik i bosman. rodzaju autodyscypliny, której przestrzeganie miało dobry wpływ na czystość wody.

Zostawiał ich wtedy na lądzie, a sam – zabrawszy łódkę – odpływał do barki. Inną

Znane są opowiadania ilustrujące nieszczęście, które jest skutkiem przenoszenia

próbę zręczności wodniaków przeprowadzano w miejscowości Przybrzeg, w której się z barki na barkę. Zawierają one wyraźne przesłanie, mówiące o tym, że marynarz naznaczony był krótki postój. Na ratuszu tego miasta (według innych informatorów

powinien być przywiązany do własnego warsztatu pracy, w tym przypadku do swej

na wieży kościelnej) znajdował się duży zegar, z którego zwisał łańcuch zakończony barki. W Wielki Piątek należy koniecznie do wody wrzucić kilka obrazów świętych, tylko w ten sposób – jak nam mówiono, powołując się na dziewiętnas towieczne

46 D. Simonides, Baśnie i podania... , s. 15-16.

47 K. Małek, ur. w 1912 roku w Rogowie Opolskim. Pływał na Odrze ponad 47 lat. Pracę na barce

ukończył w randze kapitana. Zapis. w 1972 r. J. Hlawacz.

48 Informator: jak wyżej.

94

źródła – można zażegnać złe moce. Wiele opowieści wspomnieniowych ukazuje

Ojciec, jo i starszy brat.

trudny los „Kajtków” zdanych na łaskę i humory kapitana. A nowicjuszami – co

Życie nasze jest wesołe

warto przypomnieć – byli chłopcy w wieku 14-15 lat, a więc prawie jeszcze dzieci.

Kożdy naszej Odrze rod.

Dopiero po trzyletnim stażu „Kajtek” mógł zostać marynarzem, a po następnych

trzech latach – bosmanem.

I chce pływać na mataczce

Pokwieł [dopóki] styknie zdrowych łot 49.

Praca i życie wodniaków, spędzanie 9 miesięcy w ciągu roku na barce stwarzały

wiele sytuacji folklorotwórczych. „Matackourze” musieli zająć sobie czymś czas,

Na Śląsku Opolskim znana jest także inna pieśń, w której wymieniane są małe

opowiadali więc o przeżytych przeróżnych przygo dach, w ich repertuarze wiele było

wsie, leżące nad Odrą, po obu jej brzegach. Pieśń ta stanowi rodzaj wyliczanki. Dla

opowieści komicznych (kawałów) oraz opowieści wierzeniowych (a wtedy straszyli

historyka, onomasty czy w ogóle badacza kultury interesująca jest z tych względów,

się nawzajem). Maria P., żona barkarza, pływała po zamążpójściu razem z mężem,

że może stanowić doku ment utrwalonych w pamięci mieszkańców nazw. Kiedy

a potem i z cór kami na własnej barce. Nie był to przypadek odosobniony. Kobiety

bowiem Niemcy zmieniali nazwy miejscowości, to łodziarze wyśpiewywali określenia

wnosiły na barkę nie tylko ład, porządek, nie tylko dbały o regularne posiłki, dla nich

wsi i miast w ich pierwotnym brzmieniu:

ważny był stosunek do otaczającej przestrzeni, do rzeki i do wydarzeń dziejących

się na wodzie. Wśród opowieści „matackourzy” najwięcej jest podań o demonie

Mały Kotorz, Wielki Kotorz, Turawa,

wodnym, utopcu, który niszczył śluzy, jazy, wciągał ich w nurty rzeki, nękał różnymi

Luboszyce, Gosławice, Zawada 50.

złośliwymi psotami, np. rozwijał liny, przyjmował postać sternika i wydawał

sprzeczne rozkazy. Inna rzecz, na co jeszcze i współcześnie zwracają uwagę rozmówcy,

Pieśni o Odrze utrwalały nie tylko nazwy poszczególnych miejscowości, świadczyły

wygodnie było wierzyć w utopca, gdyż każde własne uchybienie, przeoczenie czy także o typie wykonywanej pracy, o przewożonych na barkach towa rach. Niektóre błąd można było zrzucić na tego demona.

z takich utworów odzwierciedlały potęgę i grozę rzeki w czasie powodzi, gdy jej wody

wylewały, gdy snopki siana, stodoły i domy znalazły się w niebezpieczeństwie. Toteż

pieśni takie mają często charakter inwo kacji do Odry – żywicielki ludzi.

Ludowe pieśni o tematyce odrzańskiej

Rośnie rei [zboże] na polu

Odra jako żywicielka stała się tematem szczególnie wielu pieśni. Śląscy poeci

samorodni opiewali jej urok oraz życie „łodroków”. Swoistym wynalazkiem opolskich

Bydzie chleb, bydzie chleb.

„matackourzy”, łodziarzy była wspo mniana już „geografia miast”, ułożona przez

Przyniesie nom Odra mocka [dużo] ryb,

twórców w tym celu, aby zamiast mapą kierować się własną pamięcią. „Geografia

mocka ryb 51.

śpiewana” jest zjawiskiem popularnym i powszechnie znanym w folklorze odrzań-

skim. Oto jeden z jej najczęściej występujących wariantów:

Czasem rolnik śpiewał:

Cozes się ty Odro

Od Opola droga wiedzie

Do mnie tak dobrała,

Dniem i nocą po wodzie;

Kiedyś wszystkie mi snopeczki

Brzeg, Oława, Stary Wrocław,

Z pola pozbierała 52.

Piykne miasta po drodze.

Głogów, Krosno, dalej Frankfurt [nad Odrą]

49 A. Dygacz, Rzeka Odra..., s. 20 .

Oglądomy wielki świat

50 Ibidem, s. 67.

Do Szczecina dopływomy

51 Ibidem, s. 66.

52 Ibidem, s. 71.

95

Zarejestrowano pieśni podobne do kolędowych życzeń, co przewija się

Wołanki – prowokanki

w następującym refrenie:

Prócz wymienionych już gatunków folkloru odrzańskiego do jego specyfiki

Żeby tys domostwo wase

należą również krótkie rymowane teksty, których głównym zadaniem było

biyda omijała.

nawiązanie kontaktu między ludźmi na wodzie a tymi na lądzie. Należy sobie

bowiem uzmysłowić, że dawni „matackourze” płynęli cały mi tygodniami. Zajęcie

W polu piyknych urodzajów

to było nudne. Brak im było kontaktów z ludźmi, rozmów, śmiechu dziewcząt. Stąd

Odra nie zmulala 53.

też mikroforma folkloru, czyli „wołanki”, miały charakter zaczepny, ale zarazem

wyraźnie ludyczny, były dowodem bezpo średniego przekomarzania się rozmówców.

Pieśni związane z Odrą odzwierciedlają praktycznie całe życie flisaków oraz Wszak także dla ludzi pracujących na po lu czy też grabiących siano widok „matacki”

ludzi zamieszkałych na brzegu tej rzeki, są więc zróżnicowane tematycznie. Bywają

wraz z flisakami był pewną odmianą w monotonii dnia. Toteż dziewczęta, widząc

miłosne, gdy flisak śle dziewczynie „korespondencję na lis teczku”, obrzędowe, zbliżającą się „matackę”, podchodziły do brzegu i wołały głośno: kolędowe. Jedne są wesołe, inne smutne, po żegnalne. Wszystkie jednak ukazują

silny związek ludności zamiesz kującej teren Nadodrza z rzeką, z której żyją i która

Kapelusik pod piórami

daje im pracę. Tak na przykład dziewczyna, wychodząca za mąż i wyjeżdżająca po

wyglądają wszy dziurami!

ślubie do innej wsi, żegna się zwyczajowo z rodzicami, ro dzeństwem, z najbliższym

środowiskiem i otoczeniem. W tym właśnie otoczeniu znaczną rolę odgrywa Odra.

lub:

Toteż młoda mężatka siada nad brze giem rzeki i śpiewa:

Flisaki, pijaki

Dziękuję ci ostatni roz Odrzicko

Płyniecie na haki.

Coś mie sie ty nawoziła w cołnicku [w czółnie]

Godzinę pływacie

54 .

Tydzień wyciągacie 56.

Nie sposób wymienić tu wszystkich pieśni, których Odra jest tematem głównym.

Warto jednak zacytować zwrotkę jednej z nich, ukazującej związek tej rzeki z miastem

W cytowanej wołance zawarta jest wyraźna aluzja do rodzaju pracy „matackourzy”.

Opolem oraz tęsknotę ludzi za Odrą:

Płynęli oni bowiem w dół rzeki, a w górę, z powrotem, musieli tratwę ciągnąć hakami.

Była to ciężka praca, wymagająca poważnego wysiłku.

Płynie Odra, płynie,

Jeden z dawniejszych flisaków wspominał: „My byli bardzo młodzi, było więcej

Bez lase i pola,

czasu, bo teraz oni za tym holownikiem to czasu nie mają. A my samospławem. Pomału

Płynie se włagami

się płynęło, to sie żodnemu nie dało pokoju”57. Przepływając przez nadodrzańskie

wsie opolskie (np. przez Groszowice, Klink n. Odrą, Siołkowice) i widząc młodych,

Prosto do Opola.

grabiących siano na łące, flisacy głośno wykrzykiwali swą ustaloną dla mieszkańców

Odro nasa, Odro

tej miejscowości rymowankę:

W nasejś ty potrzebie

Byłoby farońsko

Groszowicanie!!!

scemno [tęskno] nom bez ciebie 55.

Kluski w sianie [lub:] Mocie g... w sianie!!!

53 Ibidem, s. 66.

56 M. Misińska, Tradycyjny spław drzewa w Polsce, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego

54 Ibidem, s. 66.

i Etnograficznego w Łodzi” 1962, Seria Etnograficzna, nr 6, s. 108.

55 Ibidem, s. 67.

57 Informator: K. Małek.

96

Dziewczęta, słysząc to, odpowiadały głośno:

Ale i na tego typu pytania były gotowe, tradycyjne odpowiedzi, znane kilku

pokoleniom. „Jak ino wto pytoł, «która godzina?», to my odpowiadali z barki:

Matackourze

Bóg wous skourze

Wpadła do komina

Nic niy robicie

I jeszcze ji ni ma!

Ino z ludzi sydzicie! 58.

Albo też grożono im w ten oto sposób:

Albo tyż:

Dlo smarka

Matackourze!

ni ma zegarka 60.

Ryby wos pożrą,

jak niy bandą miały co jeść!!!

Jeśli natomiast pytanie dziecka skierowane było do nowicjusza, który nie był

Jeżeli z kolei „matackourze” ujrzeli na brzegu Odry wędkarzy, łowiących ryby,

obeznany z tradycyjnymi formami kontaktowymi i uprzej mie podał godzinę,

a było to dawniej zajęcie bardzo częste, gdyż ryby były ważnym źródłem wyżywienia,

wówczas z brzegu padała odpowiedź:

to ich również zaczepiali, wołając:

A to jeszcze mosz czas

Te... powieś se ociepkę siana

Za pół godziny możesz przyjść

To woła złapiesz,

I mie w zadek pocałować 61.

a nie ino ryba!

Owe wołanki-prowokanki były z reguły zawsze satyryczne i stano wiły osobliwy

Innym znanym powszechnie w tradycyjnej kulturze zaczepnym odezwaniem dialog pełen drwin, szyderstw i kpin. Ale, co warto raz jeszcze podkreślić, ich celem było przekorne pytanie:

było nawiązanie kontaktu, zbliżenie się do lądu. Ci na wodzie i ci na lądzie, snując

swe wspomnienia i recytując przytoczone lub podobne teksty, zaśmiewali się,

Te, rybak! Mosz mydło?

podkreślając, że była to zabawa słowna, przerywająca monotonię dnia i pozwalająca

A gdy pytany odpowiedział pytaniem: A po co mi mydło? , wówczas usłyszał ripostę:

nawią zać kontakt międzyludzki. Z treści większości wołanek wynika, że powstały

one w środowisku „matackourzy” i pochodzą z okresu spławu drewna „matacką”.

A czym ręce umyjesz, jak g... złapiesz?

Inną grupą społeczną związaną pośrednio z Odrą są tzw. koszy karze czy

Do osób najbardziej zaczepianych i prowokowanych przez flisaków należały plecionkarze, określani gwarowo „kosykourze”, „ploutkourze”. Zamieszkują oni naturalnie dzieci. Stały one długo na brzegu i przypatrywały się płynącym. Jak takie wsie opolskie nad Odrą, jak: Chrościce, Siołkowice Stare, Kup, Popielów, relacjonują informatorzy, niemal każde dziecko zwyczajowo pytało „łodziarzy” o czas.

Dobrzeń Wielki. Były tam ośrodki pro dukcji wyrobów z wikliny rosnącej nad Odrą.

Wiadomo wszak było, że byli oni ludźmi obytymi w świecie, mającymi kontakt Mieszkańcy tych wsi nie stanowili ścisłej grupy zawodowej, koszyki i inne wyroby z cywilizacją, toteż na ogół posiadali zegarki. Dzieci wiedziały o tym i każdego z nich

wikliniarskie wyplatały w zasadzie kobiety i dzieci. Jednakże podczas ich pracy

pytały: „która godzina?”. Jeden z informatorów wspomina: „Choćby piętnaście razy

tworzono swoisty folklor, zespolony z Odrą. Świadczą o tym liczne pieśni, jak na

przejeżdżała barka, to pytają, która jest godzina. Gęsi pasą albo krowy i jak ino widzą

przykład:

barka, to już krzyczą, «która godzi na?»”59.

58 S. Koszyk, Pogwarki opolskie, Katowice 1959, s. 66.

60 Informator: jak wyżej.

59 Informator: jak wyżej.

61 Informator: M. Cieślik, ur. w 1903 roku w Dobrzeniu Wielkim. Zapis. w 1962 r. D. Simonides.

97

Kosykosz, nic potok

Rzeka Odra w folklorze śląskim

bez tydzień i świątki.

Streszczenie

A któż ci chodzuje

Śląsk jest typowym pograniczem kulturowym, toteż występujące tu zjawiska

nad Uodran na próntki [witki].

kulturowe mają zróżnicowane pochodzenie etniczne, narodowe lub regionalne.

lub:

W szeroko pojętej przestrzeni geograficznej, historycznej i kulturowej Śląska rzeka

Odra zawsze odgrywała ogromną rolę jako cecha naturalna, istotny element krajobrazu,

W Siołkowicach są mietlorze,

droga wodna, szlak handlowy, swoistego rodzaju warsztat i źródło utrzymania licznej

A w Chróścicach kosykourze.

grupy mieszkańców regionu (zwłaszcza flisaków), ale przede wszystkim jako źródło

W Popielowie rybiourze,

kreatywnej twórczości ludowej wyrażanej głównie w pieśniach, podaniach, wierzeniach,

A Dobrzyniu matackourze.

zwyczajach i obrzędach związanych w dużej mierze z pracą flisaków.

Jedni, drudzy, trzeci, cworci

Znaczenie rzeki Odry i rolę, jaką odgrywała ona w życiu mieszkańców regionu,

wielokrotnie opisywali badacze z różnych dziedzin, w tym etnografowie i folkloryści.

na robotan są zażarci.

Jednak wciąż brakuje wyczerpujących opracowań o folklorze odrzańskim zarówno

Choć nie są nicpotoki,

w polskiej, jak i w niemieckiej folklorystyce. W ostatnich latach zgromadzono

wsycki same biydoki 62.

sporo interesującego materiału dzięki badaniom terenowym prowadzonym przez

pracowników naukowych i studentów Uniwersytetu Opolskiego.

Zakończenie

The Odra River in Silesian Folklore

Z zaprezentowanego przeglądu problematyki folkloru odrzańskie go wynika

Summary

wyraźnie, iż Odra stanowiła dla jednej grupy Ślązaków warsztat pracy i była podstawą

ich bytu. Dla innych, mieszkających nad jej brzegami, była ważną częścią ich

Silesia is a typical cultural borderland, the cultural phenomena found here are

codziennego życia. Jeszcze innym (koszykarzom) poprzez nawad nianie przybrzeżnego

of varied ethnic, national or regional provenance. In the geographical, historical and

terenu dostarczała surowca do pracy (wikliny), a dla całej ludności nadodrzańskiej cultural area of Silesia, understood in its widest concept, the Odra river has always była znakiem identyfikacyjnym. Wielu informatorów opowiadało o tym, jak to – played a large role, as a natural feature, a significant element of the landscape, as przebywając za granicą – porównywali Odrę z innymi rzekami, ale żadna im się a waterway, a trade route, a special kind of workshop and the life-supporting basis tak nie podobała. Poprzez spław, potem płynięcie „matacką” lub barką ludzie for a large group of inhabitants of the region (above all the bargemen), but over wody byli pierwszymi importerami nowych zjawisk kulturowych. Byli łącznikiem and above this also as a river inspiring creative folk invention finding its expression pomiędzy światem szero kim, tym spoza granic wsi, miasteczka czy regionu, a małą principally in songs, tales, beliefs, customs and ceremonies to a large degree associated miejscowością rodzinną. Poprzez swój kontakt z cywilizacją, kulturą, nowym życiem

with the river bargeman’s work.

w innych krajach i miastach urastali w opinii lokalnej społeczności do rangi osób

The topic of the role of the Odra river in the life of the inhabitants of the

cenionych. Do nich udawano się z pytaniem o radę. Ich pytano, jak się żyje w innych

region has been taken up time and again by researchers in various fields, including

miastach, jak się dostać do „szerokiego świata”. Dzięki Odrze i „matackourzom” ethnographers and folklore experts. Nevertheless, this river has never as yet been śląska kultura ludowa stała się po prostu bogatsza.

given a full elaboration either in Polish or German folklore studies. A quantity of

interesting material has been amassed during the last years thanks to the field research

carried out by the scientific workers and students of the University in Opole.

62 Informator: jak wyżej.

98

Stefan Podolski – żeglarz i przewoźnik z Koźla-Portu z Jadwigą Hlawacz, 1973 r., fot. Roman Hlawacz

99

Franciszek i Maria Peszkowie – narrato rzy z Koźla-Portu, 1973 r., fot. Roman Hlawacz

Żeglarska rodzina Małków z Koźla-Portu, 1973 r., fot. Roman Hlawacz

Koźle-Rogi – od rzański przewoźnik, 1973 r., fot. Roman Hlawacz

100

Bibliografia

Muzeum Śląska Opolskiego

Album Fotograficzny "Hochwasser der Oder im Kreise Cosel O/S am 28. und 29. Juli 1939", s. 1, 2, 11, 14.

Muzeum Ziemi Kozielskiej w Kędzierzynie-Koźlu – zbiory

I. Źródła

PIN – Instytut Śląski w Opolu

Materiały terenowe przygotowane dla Komisji Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów

Fizjograficznych.

1. Źródła archiwalne

Technische Universität Architekturmuseum Berlin – zbiory archiwalne:

Archiwum Państwowe w Opolu

nr inw. BZ-F 09,022, BZ-F 09,023, BZ-F 15,001, BZ-F 15,002, BZ-F 15,003, BZ-F 15,004,

zespół nr 22, Akta miasta Opola, sygn. 30-31, 37, 1218, 1687-1688, 1691-1697, 2471, 2545,

BZ-F 15,005, BZ-F 15,006, BZ-F 15,007, BZ-F 15,008, BZ-F 15,009, BZ-F 15,010, BZ-F 15,011,

3005, 3086, 3087-3090, 3153, 3162, 3184, 3860, 4947, 5068.

BZ-F 15,012, BZ-F 15,013, BZ-F 15,014, BZ-F 17,033.

zespół nr 51, Urząd do Spraw Górnośląskiego Krajoznawstwa w Opolu, sygn. 8, 1222.

zespół nr 228, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Opolu, sygn. 95, 993.

Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Opolu – zbiór widokówek

zespół nr 540, Zarząd Wodny w Opolu, sygn. 43-44, 138-139, 151, 162, 233, 291, 451, 669, 796,

837, 983, 1033, 1068, 1200, 1463, 1630, 2002, 2007, 2152, 2318, 2386, 2433.

zespół nr 541, Zarząd Wodny w Gliwicach, sygn. 1409.

2. Źródła drukowane

zespół nr 547, Starostwo Powiatowe w Koźlu, sygn. 499.

zespół nr 589, Wydział Powiatowy w Koźlu, sygn. 209, 372-373, 380-381.

Adreßbuch des Kreises Cosel OS. mit den Gemeinden und Gutsbezirken aus dem Kreise, Liegnitz 1927.

zespół nr 631, Zarząd Miejski i Miejska Rada Narodowa w Koźlu, sygn. 13.

Adreßbuch für den Stadt- und Landkreis Brieg, Brieg 1930.

zespół nr 1191, Rejencja Opolska, sygn. 2/3907, 2/3984, 2/4181, 2/4211, 2/4543, 2/4588,

Borek H., Hydronimia Odry, Opole 1983.

2/4604-2/4605, 2/4615, 2/6256, 2/8644, 5/586; Mapy i plany, sygn. 11/66, 11/297.

Choroś M., Jarczak Ł., Ludzie i historia w nazwach ulic Opola, Opole 2010.

zespół nr 1242, Akta miasta Brzegu, sygn. 141.

Codex diplomaticus Silesiae, Bd. 9, Urkunden der Stadt Brieg, Breslau 1870.

zespół nr 1258, Zarząd Regulacji Rzeki Odry w Brzegu.

Der Oderstrom, 1:100 000, Berlin 1896.

zespół nr 2579, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Opolu, sygn.

Dz. U. 2006 nr 14 poz. 98, Europejska Konwencja Krajobrazowa.

1573.

Einwohnerbuch der Stadt Cosel OS. mit allen Gemeinden, Breslau 1941.

zespół nr 2634, Zbiór Kartograficzny Archiwum Państwowego w Opolu do 1945 roku,

Enden T., Urbar der Stadt Cosel von 1532, Oberglogau 1939.

sygn. IX 52, 257, 293, 653, 817.

Jahrbuch für die Gewässerkunde des Deutschen Reichs 1937-1940, Berlin.

Jungnitz J., Visitationsberichte der Diözese Breslau, Bd. I−IV, Breslau 1902−1907.

Archiwum Państwowe we Wrocławiu

Karte der Ueberschwemmungsgebiets der Oder in Jahre 1903, 1:100000, Breslau

Kartoteka Zarządu Regulacji Odry, sygn. IV/13.

Knie J. G., Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht der Dörfer, Flecken, Städte und anderen

Orte der königl. Preus. Provinz Schlesien, Breslau 1845.

Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu

Polskie Książki Telefoniczne. Opole i województwo opolskie 97/98, Warszawa 1997.

Topographia oder Prodromus Delineati Principatus Lignicensis Bregensis et Wolaviensis,

Schlesisches Ortschaftsverzeichnis: alphabetisches Verzeichnis sämtlicher Städte, Flecken, Dörfer und

http://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/7116/edition/14652/content?ref=desc

sonstiger Ortschaften und Wohnplätze, Breslau 1913, 1941.

[dostęp:15.10.2018]

Schlesisches Urkundenbuch, Bd. 2, 4, 6, oprac. W. Irgang, Köln-Wien 1977, 1988, 1998.

Schönwälder K., Geschichtliche Ortsnachrichten von Brieg und seinen Umgebungen, Brieg 1846.

Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, Berlin

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 7, red. B. Chlebowski,

I HA Rep. 93 B nr 4392, 4445-4456, 4458-4469, 4476, 4613-4619, 4621-4623, 4625, 4676-

W. Walewski, Warszawa 1886.

4677, 4702-4703, 5346-5347

„Warszawski Tygodnik Ilustrowany”, 1888.

Zeichnerische Darstellung verschiedener Hochwasser der Oder zwischen 1831 u. 1899. Nachträge

Instytut Herdera w Marburgu

aus 1902 u. 1903. Zusammengestellt in der Königlichen Oderstrom-Bauverwaltung, Breslau 1904.

Kartoteka Flurnamen

„Zentralblatt der Bauverwaltung“ 1891, Jahrgang XI.

„Zeitschrift für Bauwesen“ 1892, Jahrgang XLII.

101

II. Mapy i plany wydane drukiem

Choroś M., Zróżnicowanie motywacyjne tzw. chrztów nazewniczych w niemieckiej części Śląska

w okresie międzywojennym, [w:] Polityka państw narodowych wobec języka na Górnym Śląsku w XIX i XX

Mapa powiatu Koźle 1:100 000, Warszawa 1965.

wieku, red. M. Lis, Ł. Jarczak, L. Drożdż, Opole 2013, s. 81-94.

Mapa powiatu Opole 1:100 000, Warszawa 1964.

Chrząszcz J., Geschichte der Stadt Krappitz in Oberschlesien, Breslau 1932.

Meßtischblätter, niemieckie mapy topograficzne w skali 1:25 000, wydawane od połowy XIX w. do 1944 r.

Czaja S., Ekstremalne zdarzenia meteorologiczne w rejencji opolskiej w I połowie XIX wieku, [w:] Woda

Opole, plan miasta, Warszawa 1978.

w badaniach geograficznych, red. T. Ciupa, R. Suligowski, Kielce 2010, s. 101-110.

Powiat kędzierzyńsko-kozielski dla aktywnych, mapa 1:20 000, Jelenia Góra 2013.

Czaja S., Powodzie w dorzeczu górnej Odry, Katowice 2011.

Stobrawski Park Krajobrazowy, mapa turystyczna 1:50 000, Jelenia Góra 2006.

Czaja S., Wezbrania powodziowe w dorzeczu górnej Odry w małej epoce lodowej, [w:] Zmiany stosunków

Urmeßtischblätter, niemieckie mapy topograficzne w skali 1:25 000 z lat 1826-1831.

wodnych w czasach historycznych, red. A. Kaniecki, A. Baczyńska, „Studia i Prace z Geografii i Geologii”,

Związek gmin Dolna Mała Panew, mapa turystyczna 1:60 000, Jelenia Góra 2013.

nr 9, Poznań 2010.

Czopek B., Duma J., Zum Verhältnis von Orts- und Gewässernamen im Gebiet um Stettin, „Onomastica

Slavogermanica” 1997, XXIII, s. 239-247.

III. Literatura

Der Oderstrom, sein Stromgebiet und seine Wichtigsten Nebenflüsse, Berlin 1896.

Długajczyk A., Rekonstrukcja warunków hydrologicznych i meteorologicznych w rejencji opolskiej

Babik Z., Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich w granicach średniowiecznej w XIX wieku na podstawie źródeł historycznych, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec 2008 [mps pracy Słowiańszczyzny, Kraków 2001, s. 196−198.

doktorskiej].

Bajki śląskie ze zbiorów L. Malinowskiego, red. H. Kapełuś, słowo wstępne J. Krzyżanowski, wybór,

Dunaj B., Teoretyczne problemy onomastyki sportowej. Sposoby identyfikacji klubów, [w:] Nowe nazwy wstęp i oprac. E. Jaworska, Warszawa 1973.

własne – nowe tendencje badawcze, red. A. Cieślikowa, B. Czopek-Kopciuch, K. Skowronek, Kraków

Bednorz Z., Słowo w stronę rzeki, Opole 1968.

2007, s. 489-494.

Bergiel S., „Niebiesko-czerwoni” obchodzą dziś 72 urodziny! <http://www.historia-odry.opole.pl/65-ak-

Dygacz A., Odra w śląskich pieśniach, „Trybuna Robotnicza” 1959, nr 116 (4770) z dn. 16-17.04.

tualnoci/2422-niebiesko-czerwoni-obchodza-dzis-72-urodziny> [dostęp 15 stycznia 2016].

Dygacz A . , Rzeka Odra w polskiej pieśni ludowej, Katowice 1966.

Bethusy-Huc V., Der Coseler Oderhafen, „Die Woche“ 1910, s. 507−509.

Dz. U. 2006 nr 14 poz. 98, Europejska Konwencja Krajobrazowa.

Bonczyk N., Stary kościół miechowski. Obrazek obyczajów wiejskich w narzeczu górnośląskim, Opole

Dziewulski W., Za Piastów opolskich, [w:] Opole. Monografia miasta, red. Idem, F. Hawranek,

1918.

Opole 1975, s. 56-126.

Borek H., Górny Śląsk w świetle nazw miejscowych, Opole 1988.

Eichler E., Slawische Ortsnamen zwischen Saale und Neiße, t. 3, Bautzen 1993, s. 33-34.

Borek H., Nazwy relacyjne w toponimii, [w:] V Ogólnopolska Konferencja Onomastyczna, Poznań 3-5

Fiedor K., „Krwawiąca granica” – hasłem pruskiego nacjonalizmu, [w:] Górny Śląsk po podziale 1922

września 1986. Księga referatów, red. K. Zierhoffer, Poznań 1988, s. 43-51.

roku, t. 3, red. Z. Kapała, W. Lesiuk, M. Wanatowicz, Bytom 1997, s. 103-121.

Borek H., O germanizacji nazewnictwa polskiego na Śląsku, „Studia Śląskie” 1986, t. 44, s. 81-92.

Fiedor K., Walka z nazewnictwem polskim na Śląsku w okresie hitlerowskim (1933-1945), Wrocław-

Borkowski M., Opole przełomu wieków XIX/XX, Łódź 2015.

Warszawa-Kraków 1966.

Born A., Regulacja Odry i rozbudowa urządzeń technicznych, [w:] Monografia Odry, red. A. Grodek,

Filipowiak W., Z najstarszych dziejów Odry jako szlaku komunikacyjnego i handlowego, [w:] Rzeki:

M. Kiełczewska-Zaleska, A. Zierhoffer, Poznań 1948, s. 419-553.

kultura, cywilizacja, historia, t. 1, red. J. Kułtuniak, Katowice 1992, s. 67-80.

Borowy W., Wisła w poezji polskiej, Warszawa 1920, [w:] idem: Studia i szkice, t. 1, Warszawa 1983,

Fischer K., Sommerhochwasser der Oder von 1813 bis 1903, „Jahrbuch für die Gewässerkunde

s. 412-496.

Norddeutschlands“, Besondere Mitteilungen Bd. 1, nr 6, Berlin 1907.

Brázdil R., Climatic conditions of the Little Ice Age In Bohemia, [w:] Proceedings of the International

Gallus J., Polskie pieśni używane na Górnym Śląsku, Bytom 1892, z. 5.

Symposium on the Little Ice Age, red. T. Mikami, Tokyo 1992.

Gałkowski A., Socjoideonimy a chrematonimy – miejsce nazw organizacji i inicjatyw społecznych

Breza E., Nazwy obiektów i instytucji związanych z nowoczesną cywilizacją (chrematonimy), [w:] Polskie w dynamice onimicznej języka, [w:] Nowe nazwy własne – nowe tendencje badawcze, red. A. Cieślikowa,

nazwy własne. Encyklopedia, red. E. Rzetelska-Feleszko, Warszawa-Kraków 1998, s. 343-362.

B. Czopek-Kopciuch, K. Skowronek, Kraków 2007, s. 495-508.

Brzeg. Dzieje, gospodarka, kultura, red. W. Dziewulski, Opole 1975.

Gaziński R., Rzeki Polski w archiwaliach, [w:] Rzeki: kultura, cywilizacja, historia, t. 10, Katowice Chmielnicki S., Modomania, „Trybuna Opolska” 1967, nr 131 z 3-4.06.

2002, s. 59–85.

Choroś M., Jarczak Ł., Ludzie i historia w nazwach ulic Opola, Opole 2010.

Geländeerwerb auf der Bolkoinsel, „Oppelner Zeitung“ 29.10.1910, nr 250.

Choroś M., Jarczak Ł., Nazewnictwo miejscowe w polityce władz rejencji opolskiej (spojrzenie

Glanc-Zagaja G., Tomczak E., Okres rzymski i okres wędrówek ludów, [w:] Archeologia Górny Śląsk,

onomasty), „Studia Śląskie” 2012, t. 71, s. 45-60.

red. E. Tomczyk, Katowice 2013, s. 129-164.

Choroś M., Odra w krajobrazie nazewniczym Górnego Śląska i Moraw, [w:] Kulturowo- językowy

Glensk J., Prasa Śląska Opolskiego w czterdziestoleciu PRL, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1986,

obraz Śląska, red. L. Przymuszała, D. Świtała-Trybek, Opole 2017, s. 259-274.

nr 3 (25), s. 117-131.

Choroś M., Rzeka Odra i jej wpływ na toponimię, „Studia Śląskie” 2015, nr 2 (t. LXXVII), s. 201–218.

Graesse J. G., Orbis latinus oder Verzeichnis der wichtigsten lateinischen Ort- und Ländernamen, Berlin 1909.

102

Gregor J., Die Überschwemmungen an der Oberreit Oder, Ratibor 1903.

Kucianka J., Śląscy pisarze ludowi (1800-1914). Antologia poezji i prozy, Wrocław 1968, s. 234-241.

Gröger J., Kiedy miasto przestało być twierdzą. Rozwój gospodarczy Koźla w latach 1873–1945, Góra

Kulczyk J., Winter J., Śródlądowy transport wodny, Wrocław 2003.

św. Anny 2005.

Kutyma M., Postawy wobec Odry, [w:] Odra w gospodarce i świadomości społecznej, Opole 1977,

Gröschel B., Die Presse Oberschlesiens von den Anfängen bis zum Jahre 1945, Berlin 1993.

s. 1–11.

Grove J. M., The Little Ice Age, London 1988.

Lamb H. H., Climate: Present, Past and Future, vol. 2, Climate History and the Future, London 1977.

Grünhagen C., Wutke C., Regesten zur Schlesischen Geschichte. 1301-1315, Breslau 1892.

Leder K., Das Haus an der Oder, Nürnberg 2007.

Gruszecki A., Na Górnym Śląsku. Sosnowiec – Mysłowice – Bytom – Opole, „Kurier Warszawski”

Lietz G., Zum Umgang mit dem nationalsozialistischen Ortsnamen-Erbe in SBZ/DDR, Leipzig 2005.

1897, nr 168.

Łesiów M., Terenowe nazwy własne Lubelszczyzny, Lublin 1972.

Gruszecki S., Administracja wodna i żegluga śródlądowa na Odrze od maja 1945 r. do sierpnia 1946 r. ,

Malinowski L., Powieści ludu na Śląsku, wstęp W. Szewczyk, posłowie M. Gładysz, transkrypcja

„Studia Śląskie” 1975, nr 27, s. 325-350.

tekstu i słownik M. Karaś, Kraków 1953.

Gruszecki S., Eksploatacja Odry w warunkach gospodarki niemieckiej, „Studia Śląskie” 1982, t. 40,

Mann H., Hochwasser vom August/September 1813 seine Ursachen und sein Verlauf, Berlin 1905.

s. 11-53.

Marszałek E., Odra jako szlak komunikacyjno-transportowy oraz turystyczny. The Oder as waterway,

Hawranek F., Historyczne uwarunkowania odrębności regionu Górnego Śląska, [w:] Folklor Górnego

transport and tourist route, [w:] Krajobrazy kulturowe dolin rzecznych. Potencjał i wykorzystanie, Sosnowiec Śląska, red. D. Simonides, Katowice 1989, s. 17-48.

2010, s. 204-216.

Hellmann G., Elsner G., Meteorologische Untersuchungen über die Sommerhochwasser der Oder,

Misińska M., Tradycyjny spław drewna górną Odrą w drugiej połowie XIX i w XX wieku, [w:]

Berlin 1911.

S tare i Nowe Siołkowice, cz. II, red. M. Gładysz, Wrocław 1966, s. 261-282.

Hellmann G., Regenskarte der Provinz Schlesien, Berlin 1899.

Misińska M., Tradycyjny spław drzewa w Polsce, [w:] „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego

Herrmann K., Die Entwicklung der Oder vom Natur zum Kulturstrom, Berlin 1930.

i Etnograficznego w Łodzi” 1962, Seria Etnograficzna, nr 6.

Hosák L., Šrámek R., Mistní jména na Moravě a ve Slezku, t. 2 , Praha 1980.

Misińska

M., Z badań nad flisem i łodziarstwem północno-wschodniej Opolszczyzny, „Etnografia

Hytrek A., Górny Śląsk pod względem obyczajów, języka i usposobienia ludności, „Przegląd Polski”

Polska” 1958, t. 1, s. 196-199.

1879, z. 3-4.

Misińska M., Z badań nad flisem i łodziarstwem północno-wschodniej Opolszczyzny, [w:] Siołkowi-

Im Oppelner Tierpark, „Oppelner Heimat-Kalender“ 1937, s. 157-159.

ce Stare. Z zespołowych badań etnograficznych przeprowadzanych na Górnym Śląsku, red. M. Gładysz,

Inglot S., Z badań nad wpływem posuchy na rolnictwo na Dolnym Śląsku, „Prace Wrocławskiego

Wro cław 1958, s. 116-119.

Towarzystwa Naukowego”, seria B, nr 139, Wrocław 1968.

Nachtrag zur Zusammenstellung der täglichen Wasserstände der Oder und mehrerer Nebenflüsse.

Inglot S., Zjawiska klimatyczno-meteorologiczne na Śląsku od XVI do połowy XIX wieku, „Studia

Das Hochwasser vom Juli 1903, Breslau 1904.

z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego”, nr 8, Warszawa 1966.

Nationale Jahrhundertfeier in Oppeln, „Oppelner Zeitung“ 12.06.1913, nr 132.

Irrgang W., Neuere Geschichte der Stadt Brieg 1740–1980, Goslar 1980.

Olszewicz B., Najdawniejsze opisy geograficzne Śląska, Katowice 1936.

Janczak J., Odrzańskie archiwalia kartograficzne, [w:] Rzeki: kultura, cywilizacja, historia,

Oder, Odra. Atlas niv Odry // Atlas obszarów zalewowych Odry // Oder-Auen-Atlas, red. G. Rast,

red. J. Kułtuniak, t. 1, Katowice 1992, s. 107–119.

P. Obrdik, P. Nieznański, Ettlingen 2000.

Jońca K., Wielka armia Napoleona w kampanii 1807 r. pod Koźlem, Opole 2003.

Pacułt R., Kędzierzyn-Koźle, Katowice 1981.

Jugenderinnerungen an die Insel Bolko, „Oppelner Heimat-Kalender“ 1934, s. 113-114.

Pacułt R., Ulice Kędzierzyna-Koźla, Kędzierzyn-Koźle 1981.

Kajetanowicz Z., Hydrologia Odry, [w:] Monografia Odry, red. A. Grodek, M. Kiełczewska-

Plit J., Krajobrazy kulturowe Polski i ich przemian y, Warszawa 2016 (Prace Geograficzne / Polska nr 253).

Zaleska, A. Zierhoffer, Poznań 1948, s. 215-267.

Pośpiech J., Sochacka S., Lucjan Malinowski a Śląsk (Działalność śląskoznawcza, teksty ludoznawcze),

Kipa E., Nieznana piosnka flisacka z XVIII w., „Lud” 1905, t. 11, s. 307.

Opole 1976.

Klonowic S., Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, wstęp S.

Pośpiech J., Dorobek folklorystyki niemieckiej na Śląsku (do 1939 r.), [w:] Kultura ludowa sercem

Hrabec, Wrocław 1951.

Śląska, red. B. Bazielich, Wrocław 1988, s. 94-119.

Kłosek E., Stan i wyniki badań nad kulturą ludową Śląska do II wojny światowej, [w:] Kultura ludowa

Pośpiech J., Próba oceny dorobku folklorystyki niemieckiej na Śląsku (do 1939 r.), [w:] Z dziejów

sercem Śląska, red. B. Bazielich, Wrocław 1988, s. 70-93.

i dorobku folklorystyki śląskiej (do 1939 roku), red. J. Pośpiech, T. Smolińska, Opole 2002, s. 57-79.

Knothe H., Das schlesische Sommerhochwasser 1938, Breslau 1939.

Pośpiech J., Śląsk (1864-1918), [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, red. H. Kapełuś,

Kolberg O., Dzieła wszystkie, t. 43, Śląsk, Wrocław-Poznań 1965.

J. Krzyżanowski, Warszawa 1982, s. 490-566.

Kopernicki W., Rzeki i jeziora. Tekst objaśniający do mapy hydrograficznéj dawnej Słowiańszczyzny,

Pośpiech J., Tradycje folklorystyczne na Śląsku w XIX i XX wieku (do roku 1939), Warszawa-Wrocław 1977.

część północno-zachodnia, Warszawa 1883.

Pośpiech J., Z dziejów folklorystyki niemieckiej na Śląsku w XIX i XX w. , „Kwartalnik Opolski” 1976,

Koraszewski B., Śpiewnik górnośląski. Wybór najużywańszych piosnek ludowych, Opole 1893.

nr 1, s. 8-31.

Koszyk S., Pogwarki opolskie, Katowice 1959.

Probe H., Spaziergang durch Vergangenheit der Stadt Cosel / Historyczny spacer po mieście Koźlu, Bd. 2,

Koziarski S. M., Żegluga na Odrze, Opole 1991.

Wetzlar 2013.

103

Prus K., Spis miejscowości Śląska Opolskiego, Katowice 1939.

Sperling W., Geographische Namen politisch instrumentalisiert. Das Beispiel Schlesien, „Studia Śląskie“

Prus K., Spis miejscowości polskiego Śląska Górnego, Bytom 1920.

1997, t. 56, s. 119-145.

Punzet J., Z zagadnień hydrologii górnej Odry, cz. I i II, „Wiadomości Służby Hydrologicznej

Stęczyński B. Z., Śląsk. Podróż malownicza w 21 pieśniach, do druku przygotował i wstępem oraz

i Meteorologicznej”, t. 4, Warszawa 1958.

objaśnieniami opatrzył F. Pajączkowski, Wrocław 1949.

Pyś J., Ustrojowo-prawne uwarunkowania żeglugi na Odrze od XVIII do XXI w. , Wrocław 2005.

Strzelczyk J., Viados, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, red. G. Labuda, Z. Stieber, t. 6, cz. 2, Pyś J., W przededniu 200 rocznicy rozpoczęcia regulacji Odry. Protokół Bohumiński z 7 lipca 1819 r. ,

Wrocław 1980, s. 406–407.

[w:] Technika w dziejach cywilizacji. Z myślą o przyszłości, red. S. Januszewski, Wrocław 2017, s. 95-118.

Szczegielniak C., Powódź na Opolszczyźnie w sierpniu 1977 roku, „Materiały i Studia Opolskie”, rok

Rada U., Odra odkrywana na nowo, [w:] Odra-Oder. Panorama europejskiej rzeki, red. K. Schlögel,

XX, z. 37-38, Opole 1979, s. 9-37.

B. Halicka, Skórzyn 2008, s. 81-91.

Szymański A., Koźle nad Odrą. Miasto i rzeka do 1946 roku, [w:] Odra. Rzeka i ludzie – wzajemne

Rada U., Odra – życiorys pewnej rzeki, Wrocław2015.

uwarunkowania na przestrzeni dziejów, red. E. Nycz, F. Pistelok, Opole 2008, s. 39-56.

Roger J., Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką, zebrał i wydał…, Wrocław 1863.

Treder J., Nazwy ponowione wśród nazw przeniesionych, „Onomastica” 1979, nr 24, s. 19-43.

Rospond S., Słownik nazw geograficznych Polski Zachodniej i Północnej, Wrocław 1951.

Udolph J., Die Stellung der Gewässernamen Polens innerhalb der alteuropäischen Hydronomie,

Rudnicki M., Nazwy Odry i jej ważniejszych dopływów, [w:] Monografia Odry, Poznań 1948,

Heidelberg 1990, s. 204−211.

s. 19−69.

Udziela S., Wisła w folklorze, Kraków 1920.

Rzetelska-Feleszko E., Nazwy rezerwatów przyrody, [w:] Onomastyka, historia języka, dialektologia,

Urbarz żużelski z 1789 roku, tłum. i oprac. H. Dobranowski, Żużela 2015.

„Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Językoznawstwo” 1991, XIII, s. 271-278.

Urbarze dóbr zamkowych opolsko-raciborskich z lat 1566 i 1577, oprac. R. Heck, J. Leszczyński,

Rzetelska-Feleszko E., Najnowsze nazwy sklepów, [w:] Uwarunkowania i przyczyny zmian języko-

Wrocław 1956.

wych, red. E. Wrocławska, Warszawa 1994, s. 133-142.

Weltzel A., Geschichte der Stadt, Herrschaft und Festung Cosel, Berlin 1866.

Schneider J., Über die Herkunft und Varianten des Flussnamens Oder, „Mitteilungen des historischen

Wilkoń A., Polskie nazwy miejscowe od nazw wodnych, „Onomastica” 1967, nr 8, s. 87-124.

Vereins zu Frankfurt (Oder)” 2003, z. 1, s. 7–14.

Wiśniewski A., Połtowicz-Bobak M., Paleolit, [w:] Archeologia Górny Śląsk, red. E. Tomczyk,

Schoffer T., Notatka o etymologii Odry, [w:] Odra – Oder. Panorama europejskiej rzeki, red.

Katowice 2013, s. 7-32.

K. Schlögel, B. Halicka, Skórzyn 2008.

Wójcicki K. W., Szkice historyczne z domowego życia niedawno ubiegłej przeszłości, Kraków 1862.

Schönwälder K., Geschichtliche Ortsnachrichten von Brieg und seinen Umgebungen, Brieg 1846.

Wysocki W., Mapy i plany Zarządu Regulacji Rzeki Odry (XVIII–XIX w.), „Archeion” 1981, t. 71,

Simonides D., Baśnie i podania ludowe Nadodrza, „Zeszyty Odrzańskie” 1966, nr 5, s. 1-34.

s. 109–122.

Simonides D., Folklor i folklorystyka śląska na tle źródeł, [w:] Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej,

Zakrzewski B., Wstęp, [w:] Pieśni ludu śląskiego ze zbiorów rękopiśmiennych Józefa Lompy, wydał,

red. D. Simonides przy udziale P. Kowalskiego, Wrocław-Warszawa 1991, s. 302-344.

skoment. i zarysem monograf. poprzedził…, Wrocław 1970, s. 7-120.

Simonides D., Folklor odrzański (Stan badań i zarys problematyki), [w:] Odra w gospodarce i świado-

Zawadka M., Komisje zagospodarowania Odry. Odrzańska praca u podstaw, Opole 2003.

mości społecznej. Materiały na sesję naukową, Opole 1977, s. 1-33.

Simonides D., Odra – folklor – pogranicze kultur, [w:] Rzeki: kultura, cywilizacja, historia, red. J. Kuł-

tuniak, Katowice 1992, s. 83-105.

Simonides D., Wprowadzenie do śląskiej kultury ludowej, [w:] Kultura ludowa śląskiej ludności rodzi-

mej, red. D. Simonides przy udziale P. Kowalskiego, Wrocław-Warszawa 1991, s. 7-26.

Słodczyk K., Historia Wyspy Bolko, bm., br.

Słodczyk K., Przyroda Wyspy Bolko, bm., br .

Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, t. 1, red. S. Rospond, t. 2-4, red. H. Borek,

S. Rospond, t. 5-17, red. S. Sochacka, Opole 1997–2016.

Smolińska T., Dorobek polskiej folklorystyki na Górnym Śląsku do drugiej wojny światowej, [w:] Z dziejów i dorobku folklorystyki śląskiej (do 1939 roku), red. J. Pośpiech, T. Smolińska, Opole 2002, s. 27-55.

Smolińska T., Miejsce Oskara Kolberga w badaniach śląskoznawczych [w:] Ja daję właśnie materiał…

O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 453-468.

Sochacka S., Uwagi o dawnych i współczesnych nazwach wodnych dorzecza Odry, [w:] Region opolski

jako pogranicze, red. M. Lis, Opole 2010, s. 5−10.

Spallek W., Wieczorek M., Zabezpieczenie przeciwpowodziowe we wrocławskim węźle wodnym w XIX

i pierwszej połowie XX wieku na podstawie niemieckiej mapy topograficznej 1:25000 (Messtischblaetter), [w:]

Z dziejów kartografii, T. XXI, s. 97-118.

Document Outline

- _Hlk525652889

- _Hlk518399555

- _Hlk525640484

- _Hlk525649726

- _Hlk525648519

- _GoBack

- _Hlk526509957

- bookmark1

- bookmark3

- bookmark4

- bookmark5

- bookmark6

- _GoBack

- _Hlk517687630

- _Hlk527033467

- _GoBack

- _GoBack

- _Hlk517938780

Table of Contents

_Hlk525652889

_Hlk518399555

_Hlk525640484

_Hlk525649726

_Hlk525648519

_GoBack

_Hlk526509957

bookmark1

bookmark3

bookmark4

bookmark5

bookmark6

_GoBack

_Hlk517687630

_Hlk527033467

_GoBack

_GoBack

_Hlk517938780