ódłowe do dziejów parafii Górnoślązakó

rź

w

y

w

ł a

T

i r

e

e

k

t

s

a

aeis

M

Kosciuszko

Panna Maria

Cestohowa

Archiwum wiary,

wspomnień, dumy i aspiracji

Patrycja Nosiadek

Archiwum Państwowe w Opolu

pod redakcją naukową

Mirosława Lenarta

Tom XI

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Mirosław Lenart

Aleksandra Starczewska-Wojnar (sekretarz)

Tomasz Heller

Małgorzata Iżykowska

Maria Leśniowska

Sławomir Marchel

Henryk Niestrój

Justyna Sowińska

Archiwum wiary,

wspomnień, dumy i aspiracji

Materiały źródłowe do dziejów

parafii Górnoślązaków w Teksasie

Patrycja Nosiadek

Opole 2019

Recenzent

Ks. dr hab. Erwin Mateja, prof. UO

Redakcja językowa

Małgorzata Iżykowska

Projekt okładki

Mirosław Słomski

Copyright © 2019 Instytut Śląski w Opolu, Archiwum Państwowe w Opolu Publikacja wydana dzięki wsparciu finansowemu

Archiwów Państwowych

ISBN 978-83-7126-341-5, 978-83-953026-4-0 (książka papierowa) ISBN 978-83-7126-344-6, 978-83-953026-5-7 (epub)

ISBN 978-83-7126-345-3, 978-83-953026-6-4 (mobi)

ISBN 978-83-7126-342-2, 978-83-953026-3-3 (pdf)

Projekt typograficzny i skład:

M-13 Studio

Objętość: 11,5 ark. druk.

Nakład: 300 egz.

Druk i oprawa:

Wydawnictwo św. Krzyża

Spis treści

Wstęp    .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   7

1.  Parafie górnośląskie w Teksasie. Stan badań. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

2.  Materiały źródłowe do historii parafii. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12

2.1  Materiały źródłowe do historii emigracji do Teksasu w zasobach Archiwum Państwowego w Opolu  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .12

2.2  Archiwa prywatne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13

2.3  Archiwa parafialne  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  33

2.4  Materiały okolicznościowe  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  34

3.  Stosunek emigrantów i ich potomków do materiałów archiwalnych   .   .   .   .   .    35

4.  Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych  . . . . . . . . . . . . . .  36

4.1  Parafia w Pannie Marii (Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP)  . . . .  36

4.1.1  Szkoła w Pannie Marii  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  43

4.2  Parafia w Banderze (Kościół pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika)   .   .   .    44

4.2.1  Szkoła w Banderze  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  51

4.3  Parafia w St. Hedwig (Kościół pw. Zwiastowania NMP) . . . . . . . . . . .  53

4.3.1  Szkoła i Izba Pamięci św. Jana Pawła II w St. Hedwig  . . . . . . . . . . . .  60

4.4  Parafia w Yorktown (Kościół pw. Świętego Krzyża). . . . . . . . . . . . . .  64

4.4.1  Szkoła w Yorktown   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .    71

4.5  Parafia w San Antonio (Kościół pw. św. Michała). . . . . . . . . . . . . . .  72

– 5 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji 4.5.1  Szkoła w San Antonio  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  76

4.6  Parafia w Cestohowie (Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny)  .   .    78

4.6.1  Szkoła w Cestohowie  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .    84

4.7  Parafia w Inez (Kościół pw. św. Józefa)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  85

4.8  Parafia w Las Gallinas (Kościół pw. św. Józefa)  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .    87

4.8.1  Szkoła w Las Gallinas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  92

4.9  Parafia w Kosciuszko (Kościół pw. św. Anny)  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .    92

4.9.1  Szkoła w Kosciuszko  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  98

4.10  Parafia w Falls City (Kościół pw. Trójcy Świętej)  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .    98

4.10.1  Szkoła w Falls City   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   . 104

4.11  Parafia w White Deer (Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa)  .   .   .   . 106

4.11.1  Szkoła w White Deer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114

4.12  Parafia w McCook (Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP). . . . . . . 115

4.12.1  Szkoła w McCook  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120

Zakończenie  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121

Wykaz ilustracji   . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123

Bibliografia   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   . 127

Aneks  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   . 132

– 6 –

Wstęp

WSTĘP

Archiwum Państwowe w Opolu skrywa w swoich zasobach liczne świadectwa emigracji mieszkańców dawnej Rejencji Opolskiej, udających się w drugiej połowie XIX wieku zwłaszcza do Teksasu. Cieszą się one niesłabnącym zainteresowaniem nie tylko badaczy historii regionu, ale także, a może nawet przede wszystkim potomków śląskich rodzin, którzy coraz częściej przybywają na ziemie swoich przodków. Wizyty te, w mniej lub bardziej zorganizowanych grupach, a nawet indywi-dualne, kończą się zwykle w archiwum, gdzie uczynni pracownicy tej instytucji pokazują zapisy nazwisk, z jakimi identyfikują się przybysze zza oceanu. Nazwiska te, widziane w trakcie pobytu również na nagrobkach cmentarzy w odwiedzanych miejscowościach, są czasami jedynymi uchwytnymi pamiątkami więzi z ziemią pochodzenia własnych przodków. Emocje, jakie nierzadko towarzyszą tym chwilom, mogłyby starczyć za wystarczający argument do powstania niniejszego opracowania. Główne powody podjęcia tego zadania związane są jednak przede wszystkim z dostrzegalnym brakiem opracowania naukowego, które mogłoby zaspokoić

– 7 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji potrzeby tych wszystkich, którzy stawiają pierwsze kroki w procesie odtwarzania historii własnej rodziny, zarówno w Polsce, jak i w Ameryce. Rosnące zainteresowanie badaniami genealogicznymi nie tylko jest źródłem powstawania opowieści o historii własnego rodu, ale wydobywa na światło dzienne wiele nieznanych do-tąd dokumentów czy też artefaktów związanych z przeszłością rodzin, rozdzielonych za sprawą wyjazdu w poszukiwaniu lepszego życia za oceanem. Jest też często związane z decyzją o powierzeniu tych materiałów archiwom i muzeom, co pozwoli przyszłym pokoleniom na odtwarzanie własnej historii, będąc jednocześnie jednym z głównych warunków zachowania poczucia własnej tożsamości.

Przystąpienie do opracowania tematu losów Ślązaków w Ameryce wymagało przede wszystkim zapoznania się z historią parafii, które powstawały na nowej ziemi. Na potrzeby obecnego studium wybrano Teksas jako główne miejsce emigracji.

Wspólna wiara oraz potrzeba jej wyznawania od samego początku spajały wspólnotę śląskich emigrantów, którzy w każdym miejscu, gdzie rzucił ich tułaczy los, starali się zbudować kościół oraz organizować wokół niego życie wspólnotowe, ma-jące na celu wzajemne wspieranie się i pomoc, zarówno duchową, jak i materialną.

Dlatego też właśnie parafie oraz najaktywniejsi członkowie wspólnot przechowali dla potomnych najcenniejsze dokumenty oraz inne pamiątki, które posłużyły do opracowania niniejszej książki.

Jej powstanie nie mogłoby dojść do skutku, gdyby nie nieoceniona pomoc, wsparcie i zaangażowanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Opolu, prof. Mirosława Lenarta oraz pracowników tej instytucji, którzy wspomagali powstanie niniejszego opracowania na każdym etapie, wyszukując i udostępniając cenne materiały archiwalne potwierdzające obecność Górnoślązaków na amerykańskiej ziemi.

Bardzo ważne okazały się również wizyty autorki w „sercu” górnośląskiej tradycji w Ameryce, a mianowicie w San Antonio w Teksasie i wszystkich najstarszych śląskich parafiach, dzięki zaproszeniu wystosowanemu przez Prezesa Fundacji Ojca Leopolda Moczygemby, ks dr. Franciszka Kurzaja, oraz nieodzowna pomoc wszystkich tych, którzy umożliwili zebranie unikatowych materiałów do wykorzy-stania w publikacji. Szczególne podziękowania kieruję do przedstawicieli Kościoła lokalnego w Stanach Zjednoczonych, historyków oraz potomków Górnoślązaków, będących posiadaczami prywatnych zbiorów w Teksasie, którzy zdecydowali się je udostępnić na potrzeby niniejszej książki.

– 8 –

Parafie górnośląskie w Teksasie. Stan badań 1.

Parafie górnośląskie w Teksasie. Stan badań

Migracja od zarania dziejów stanowi nieodłączną część życia ludzkiego i jest warunkowana różnorodnymi względami: ekonomicznymi, politycznymi, kultu-rowymi, religijnymi czy socjologicznymi. Próba odnalezienia własnego, lepszego miejsca na ziemi to jeden z głównych celów stawianych sobie przez każdego czło-wieka. Takie przesłanie towarzyszyło również Górnoślązakom, którzy w XIX wieku wyjechali za chlebem do Teksasu w Stanach Zjednoczonych1, w dużej mierze za namową ojca Leopolda Moczygemby OFMConv.2 Decyzja o migracji nie należała do łatwych. Bodźcem do wyjazdu w nieznane była jednak niezwykle trudna sytuacja w miejscu zamieszkania. Dla Górnoślązaków zachętą do podjęcia wyzwań związanych ze znalezieniem lepszego miejsca do życia okazały się zapewnienia ojca Moczygemby o innym, lepiej urządzonym świecie. I tak, we wrześniu roku 1854 liczna grupa Ślązaków3 wyruszyła w kierunku kontynentu amerykańskiego.

Rzeczywistość na miejscu okazała się jednak dramatycznie różna od składanych wcześniej obietnic. Nieznany ląd, nieurodzajna gleba, trudny klimat, brak podsta-wowych warunków mieszkaniowych, kontakt z nieznaną dotąd fauną i florą, a tak-1  Literatura naukowa dotycząca tego zagadnienia bazowała dotychczas na nielicznych opracowaniach, z których wymienić należy przede wszystkim: L. Baker,  The first Polish Americans. Silesian settlements in Texas, Texas A & M University Press 1996; A. Brożek,  Ślązacy w Teksasie. Relacje o najstarszych osadach polskich w Ameryce, Warszawa PWN 1972;  J. Przygoda,  Texas pioneers from Poland. A study in the ethnic history, b.m.w., 1971; E. Dworaczyk, A. Matula,  The history of Panna Maria, Texas. The oldest permanent Polish Settlement in America 1854-1987, Panna Maria Historical Society, Panna Maria 1987. Pomijając na tym miejscu drobniejsze prace należy zaznaczyć, że wiele z cytowanych w niniejszym opracowaniu tekstów zaliczyć można do druków okolicznościowych bądź ulotnych, z którymi Autorka zapoznała się podczas trwającej kilka miesięcy kwerendy w Teksasie.

2    Monografia na temat tej kluczowej dla polskich emigrantów do Teksasu postaci stała się tematem pracy magisterskiej Anny Nowotarskiej, napisanej pod kierunkiem prof. dra hab. Leszka Kuberskiego i obronio-nej w 2000 roku na Wydziale Historyczno-Pedagogicznym Uniwersytetu Opolskiego. Zob. A. Nowotarska, Ks.   Leopold Moczygemba 1824-1891. Duszpasterz i organizator osadnictwa polskiego w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, Biblioteka Uniwersytetu Opolskiego, mps. Tam m.in. historia kariery duchownego oraz bibliografia.

3    Liczby emigrantów podane w tekście mogą być nie do końca zgodne z tymi, które zbierali specjalni agenci opłacani przez władze Rejencji Opolskiej, do obowiązków których należało zawieranie pisemnych kontrak-tów emigracyjnych w imieniu firm przewozowych. Zob. K. Jońca,  Emigracja ze Śląska Opolskiego do Teksasu (1853 – 1857), „Studia Śląskie”, 57(1998), s. 45. Dane pochodzące z Archiwum Państwowego w Opolu pozwalają przypuszczać, że liczba osób, które wyjechały do Ameryki pomiędzy dniem 30 września 1853 roku a 30 września 1854 roku oraz pomiędzy 30 września 1854 a 30 grudnia 1854, wynosiła 542. Por. AP Opole, Ro: sygn. 1/12129, ss. 223-243.

– 9 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji że niełatwe początkowo relacje z miejscowymi wieloetnicznymi grupami utrudnia-

ły proces asymilacyjny emigrantów.

Trudno się dziwić, że w kontekście nowego, niezrozumiałego w dużej mierze świata wartości religijne oraz przywiązanie do wiary i tradycji stanowiły dla pierwszych osadników ze Śląska źródło siły koniecznej do przetrwania w nowych warunkach. W późniejszym czasie ich głęboka wiara w Boga, wyrażająca się w poboż-

ności opartej na praktykach religijnych wyuczonych na rodzinnej ziemi, stanowić będzie najbardziej rozpoznawalny fundament kształtowania własnej tożsamości.

Należy podkreślić, że Rejencję Opolską, z której wywodzili się emigranci, zamieszkiwało w XIX wieku około półtora miliona osób, z czego ponad pół miliona było wyznania katolickiego4. Wydaje się, że ta religijna jednorodność jeszcze bardziej wpłynęła na chęć przeniesienia w nowy świat znaków i symboli związanych z wiarą, mających za zadanie nie tylko ochronić ludzi przed niebezpieczeństwami, ale także odtworzyć jedyną znaną przestrzeń, którą pozostawiano na zawsze w rodzinnych stronach. Wymownym świadectwem chęci „zadomawiania” nowej przestrzeni jest zabranie przez pierwszych emigrantów w podróż za ocean dużej liczby przedmiotów kultu religijnego, jak np.: Biblie, krzyże, modlitewniki, święte obrazy itd. Przedmioty te, przywiezione z kraju rodzinnego, przypominające im kościół, staną się później rodzajem  axis mundi – środka nowego świata, który będzie z wol-na oswajany i rozpoznawany jako własny. Wymiar religijny tego aktu zespoli się w ten sposób niezwykle mocno z całą sferą odniesień kulturowych, a połączenie to stanie się z czasem podstawowym punktem odniesienia całego życia społecznego na emigracji. Wystarczy przypomnieć, że śpiewy religijne, jak chociażby pochodzą-

ca z XVIII wieku pieśń związana z kultem serca Maryi, zaczynająca się od słów:

„Serdeczna Matko, opiekunko ludzi”, będzie dla następnych pokoleń nie tylko wyrazem pobożności, ale także tekstem identyfikującym społeczność emigrantów ze Śląska, którzy trafili do Teksasu. Śpiewanie tej pieśni kontynuują również współ-

cześni Teksańczycy śląskiego pochodzenia. Wykonywana przy różnych okazjach, staje się dla nich nie tylko wyrazem pobożności Maryjnej, ale także, a może przede wszystkim, rodzajem łącznika między nowymi a dawnymi czasami, przekazanym ustnie, znakiem przynależności do wspólnoty, coraz trudniej możliwym do udo-wodnienia za sprawą materiałów archiwalnych.

Należy przy tej okazji podkreślić ogromną i nieocenioną rolę, którą od kilkudziesięciu już lat pełnią w Teksasie księża diecezji opolskiej, w tym przede wszystkim rolę  ks. dr. Franciszka  Kurzaja, który swą posługę pełni w Teksasie nieprzerwanie od kilkudziesięciu lat będąc duchowym przewodnikiem dla potomków śląskich Teksańczyków. To właśnie Jego śląskie pochodzenie, ogromne zaangażowanie 4    D. Kurpiers,  Górnośląska pobożność [hasło w:] w:  Leksykon mitów, symboli i bohaterów Górnego Śląska XIX – XX

wieku, red. B. Linek i A. Michalczyk, Państwowy Instytut Naukowy, Instytut Śląski w Opolu, Opole 2015, s. 73. Autorka artykułu podaje liczbę 573 023 tys. katolików, mieszkających na terenie ówczesnej Rejencji Opolskiej.

– 10 –

Parafie górnośląskie w Teksasie. Stan badań w życie parafii, radość z pełnienia posługi kapłańskiej w Teksasie oraz przywiązanie do tradycji nie tylko przyczyniły się do organizowanych od wielu już lat corocznych wizyt potomków pierwszych migrantów ze Śląska w kraju ich przodków, lecz także pozwalają im zrozumieć swoje pochodzenie, wartości i zasady, którymi kierowały się poprzednie pokolenia.

Szczególnie cennym świadectwem łączności obecnych mieszkańców Teksasu o śląskich korzeniach są noszone przez nich do dziś nazwiska. Stanowią one często jedyną rozpoznawalną pamiątkę po przodkach opuszczających swoje rodzinne ziemie od końca XIX stulecia. Dlatego integralną częścią niniejszego opracowania jest aneks, w którym oprócz różnych dokumentów związanych z emigrantami, znajdują się też mapy z nazwiskami w dużej części do dziś występującymi w środowisku amerykańskiej Polonii5.

Oprócz siły woli, chęci odnalezienia godnego miejsca dla siebie i swoich rodzin, Ślązacy zabrali ze sobą przede wszystkim wyniesioną z własnych rodzin głęboką wiarę w Boga, przywiązanie do tradycji, kultury i wartości rodzinnych, które naj-pewniej jednoczą ludzi niezależnie od ich miejsca zamieszkania. Jak już wspomnia-no, w nieznanym, nowym i nierzadko niebezpiecznym, dziewiczym terenie pierwsi osadnicy zdołali przetrwać i zwalczyć wszelkie trudności, niewygody i niepowo-dzenia dzięki wspólnotom religijnym, które tworzyli od samego początku. Okoliczności, o jakich mowa, doprowadziły do powstania pierwszej osady nazwanej Panna Maria, założonej w 1854 roku z inicjatywy samych emigrantów oraz ojca Leopolda Moczygemby. Powstanie Panny Marii stało się wzorem dla następnych śląskich parafii, takich jak: Bandera, St. Hedwig, Falls City, Cestohowa, Kosciuszko, Yorktown, San Antonio, Las Gallinas, Inez, McCook czy White Deer, dlatego ich krótka charakterystyka zostanie przedstawiona w niniejszej publikacji. Jak wskazuje stan badań, jedynie nieliczne parafie zostały wspomniane w naukowych publikacjach. Warto więc przybliżyć czytelnikowi polskiemu istotę pierwszych ślą-

skich parafii, których znaczenie jest podwaliną religijności mniejszości górnoślą-

skiej w Teksasie.

5    Zamieszczenie tego aneksu nie byłoby możliwe bez pomocy Pracowników Oddziału Informacji i Udostęp-niania Archiwum Państwowego w Opolu, którym pragnę złożyć podziękowania za pomoc w wyszukaniu i opisaniu wspomnianych wyżej materiałów.

– 11 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji 2.

Materiały źródłowe do historii parafii

2.1

Materiały źródłowe do historii emigracji do Teksasu

w zasobach Archiwum Państwowego w Opolu

Archiwum Państwowe w Opolu gromadzi w swoim zasobie bogatą dokumentację dotyczącą emigrantów z terenu dawnej Rejencji Opolskiej do Teksasu. Naj-cenniejszymi dokumentami z tego zbioru są spisy wyjeżdżających osób, listy emigrantów, pisma urzędowe oraz wszelkiego typu odezwy.

Najciekawsze z dokumentów dotyczących Górnoślązaków z Teksasu takie jak: Apel Centralnego Stowarzyszenia do spraw niemieckiej emigracji i kolonizacji, spis sumaryczny pasażerów wyjeżdżających do Ameryki z 1855 roku, wykaz ilościowy emigrantów z 1857 r. z Rejencji Opolskiej, dokument poświadczający zwolnienie z obywatelstwa pruskiego, pismo z dnia 25 kwietnia 1865 r. dotyczące zwolnienia Simona Brondera ze Związku Obywateli, pismo z dnia 31 października 1865 r. w sprawie załatwienia aktu zgonu kolonisty, który wyemigrował do Teksasu, czy też pismo z dnia 6 września 1869 r. dotyczące emigracji do Teksasu, stanowiące niezwykle cenny materiał badawczy, zostały dołączone w postaci ko-pii do niniejszego opracowania. Zachowane dokumenty stanowią potwierdzenie mobilności w XIX wieku górnośląskich emigrantów do Ameryki, a dokładniej do Teksasu, a tym samym przedstawiają niełatwą historię mieszkańców ówczesnej Rejencji Opolskiej dotyczącą decyzji o opuszczeniu swojego rodzinnego miejsca.

Wybrane dokumenty i mapy zgromadzone w Archiwum Państwowym w Opolu, a wykorzystane w niniejszej książce, to unikatowe zbiory nie tylko umożliwiające rys historyczny emigracji śląskiej do Stanów Zjednoczonych Ameryki w XIX wieku, lecz przede wszystkim będące podwaliną przyszłych prac nad nieprzebadanymi jeszcze aspektami tej emigracji.

– 12 –

Materiały źródłowe do historii parafii

2.2

Archiwa prywatne

Podejmując tematykę powstania parafii w Teksasie należy wspomnieć o najbardziej wartościowych dokumentach gromadzonych przez kolejne pokolenia imigrantów. Wśród tych prywatnych zbiorów szczególne miejsce zajmują zbiory listów wysyłanych na Górny Śląsk i do Teksasu, należące do wyjątkowo cennych form autobiograficznych. Zachowana korespondencja jest nieocenionym źródłem wiedzy na temat codziennych trosk i problemów, z jakimi musieli mierzyć się imigranci w Teksasie oraz ich rodziny w kraju ojczystym. Teksty te, często nacechowane emocjonalnie, zawierają najistotniejsze informacje związane z rodziną, sytuacją polityczną, społeczną oraz stanem ducha rozdzielonych członków rodzin. Archiwalia pozostające przez dziesiątki lat w rękach kolejnych pokoleń imigrantów coraz czę-

ściej przekazywane są takim instytucjom jak muzea czy szkoły przyparafialne, które gromadzą i pieczołowicie przechowują cenne pamiątki, dając możliwość potom-kom przybyszów ze Śląska identyfikacji z krajem pochodzenia oraz jego kulturą.

Wśród pamiątek gromadzonych w domach i przy parafiach materiały archiwalne stanowią tylko pewną część, dlatego też miejsca ich przechowywania i ekspo-nowania mają raczej charakter izb pamięci. W zbiorach tych spory zasób stanowią przywiezione do Ameryki przez pierwszych imigrantów dewocjonalia, wśród któ-

rych znaleźć można modlitewniki, różańce, obrazy świętych, Maryi i Jezusa, krzy-

że, figurki, medaliki, często ręcznie spisane modlitwy lub pieśni religijne. Są one wyrazem charakterystycznej dla drugiej połowy XIX wieku i początku następnego stulecia pobożności katolickiej.

Fot. 1.

Szklane świeczniki.

Darowizna od Państwa

Kotzur. Muzeum przy

parafii Niepokalanego

Poczęcia, Panna Maria

– 13 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 2.

Obraz Matki Boskiej przekazany przez

jedną z rodzin śląskich do muzeum

przy parafii w Pannie Marii

Fot. 3.

Dewocjonalia Ślązaków w Teksasie

zgromadzone w Archiwum

Parafialnym w Banderze

– 14 –

Materiały źródłowe do historii parafii

Fot. 4.

Dewocjonalia Ślązaków w Teksasie zgromadzone w Archiwum Parafialnym w Banderze Oprócz dewocjonaliów w zbiorach prywatnych odnaleźć można przedmioty zwią-

zane z codziennymi zajęciami w ramach pracy na gospodarstwie oraz w życiu do-mowym. Niektóre przedmioty używane były przez całe pokolenia, jak na przykład: żelazka, narzędzia, maszyny rolnicze, kufry, elementy ubioru, rodzinne fotografie itd., nabierając z czasem znaczenia rodzinnych pamiątek, stanowiących swoisty we-hikuł czasu.

– 15 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 5.

Archiwa rodziny A.G. Jureczko z 1896 roku. Na obrazie napis, który w tłumaczeniu na polski brzmi: Boże błogosław naszej rodzinie. Darowizna: P. Thelma Jureczko

– 16 –

Materiały źródłowe do historii parafii

Fot. 6.

Żelazka przywiezione ze Śląska,

należące do rodziny Dziuk

w Teksasie

Fot. 7.

Elementy ubioru pierwszych

emigrantów ze Śląska. Muzeum

przy parafii w Pannie Marii

– 17 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Warto przy tej okazji zaznaczyć, że w archiwach prywatnych potomków Górno-

ślązaków znajdują się jeszcze inne wyjątkowe pamiątki rodzinne, związane z cele-bracją uroczystości takich jak wesela, pogrzeby, narodziny dzieci czy chrzty święte.

Niejednokrotnie w przekazie ustnym można się dowiedzieć, że przodkowie współ-

czesnych Teksańczyków spisywali ulubione śląskie sentencje, modlitwy lub pieśni, przekazując je kolejnym pokoleniom. Często zdarzały się (i nadal zdarzają) prośby o wybraną pieśń lub nawet kolędę, którą zgodnie z życzeniem rodziny śpiewano nad grobem zmarłego. Górnośląskie pieśni śpiewane w domach przy okazji wesel, jak chociażby „Dajcie, dajcie”, również zostały spisane przez pierwszych emigrantów i do czasów współczesnych są istotne dla kolejnych pokoleń, stanowiąc nieod-

łączną część wielu uroczystości.

Dodajmy, że w do-

mach potomków pier-

wszych emigrantów

z Górnego Śląska

w Teksasie są konty-

nuowane praktyki reli-

gijne ich przodków, do

których z pewnością

można zaliczyć za-

wieszanie krzyża nad

głównym wejściem

domostwa, umiesz-

czanie przy drzwiach

wejściowych kropiel-

nic z wodą święconą,

chroniącą domowni-

ków opuszczających

dom, czy też tradycję

zachowywania postu

w Wigilię Świąt Bo-

żego Narodzenia.

Fot. 8.

List napisany przez rodzinę

Zientek w Świbiu w dniu 8 lipca

1936 roku do wujka Janyssek

w Ameryce

– 18 –

Materiały źródłowe do historii parafii

Fot. 9.

List napisany przez Franka Schlapę z Szymiszowa do jego szwagra w Ameryce dnia 20 lutego 1855 roku

– 19 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 10.

Świadectwo naturalizacji wydane przez Stany Zjednoczone Ameryki w stanie Teksas dla Josepha Janyssek, jego żony Karoliny Janyssek i dzieci

– 20 –

Materiały źródłowe do historii parafii

Fot. 11.

Korespondencja pomiędzy Wilhelmem Zientkiem a Józefem Janyssek (Świbie, dnia 5 stycznia 1970)

– 21 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 22 –

Fot. 12, 13.

Korespondencja wysłana dnia 25 lipca 1866 roku od Walentina Schlapy z miejscowości Kadłub do Zofii Skwortz w San Antonio

– 23 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 24 –

Fot. 14, 15.

Korespondencja wysłana dnia 18 sierpnia 1869 roku z miejscowości Kadłub przez Walentina Schlapę do Zofii Skwortz w San Antonio, Teksas, USA

– 25 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 26 –

– 27 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 16, 17, 18, 19.

Korespondencja wysłana w dniu 18 kwietnia 1948 roku pomiędzy Anni Kopecki (Stockdale, Teksas) a Liną Miosga (Leipzig)

– 28 –

Materiały źródłowe do historii parafii

Fot. 20.

Korespondencja pomiędzy Lucy Kopecki (Teksas) i Gertrudą Pawlik (Siemianowice)

– 29 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 30 –

Archiwa parafialne

Fot. 20, 21, 22.

Korespondencja pomiędzy Lucy Kopecki (Teksas) i Gertrudą Pawlik (Siemianowice)

– 31 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 23.

List  wysłany do Ameryki dnia 16 lutego 1867 roku z Laurahütte (Siemianowice) przez Carla Hoffmana

– 32 –

Stosunek emigrantów i ich potomków do materiałów archiwalnych 2.3

Archiwa parafialne

Każda parafia w Teksasie, niezależnie od swojej liczebności lub ilości grup etnicznych, posiada szereg dokumentów kościelnych, takich jak: księgi chrztów, bierzmowania, komunii św., ślubów i pogrzebów. Dokumenty te stanowią potwierdzenie pochodzenia danej osoby, są legalizowane i zwykle niezbędne do przedło-

żenia odpowiednim władzom w celu pozyskania stosownych świadczeń socjalnych, a tym samym potwierdzenia bycia Amerykaninem. Niejednokrotnie zdarzają się sytuacje, w których osoby mieszkające obecnie w innych stanach przyjeżdżają do Teksasu w poszukiwaniu dokumentu chrztu św. z racji swojego urodzenia, chociaż ich nazwiska takie jak Mendoza lub Gonzales wydają się zaskakujące w połączeniu z polskimi imionami Stanisław lub Władysław. Niektórzy proboszczowie parafii już od najwcześniejszych lat prowadzili kroniki parafialne, będące dowodem i podsumowaniem tego, co działo się w danej parafii. Bywały również przypadki indywidualnych parafian decydujących się prowadzić kroniki, które oddawane były później do archiwów lub centrum kultury, czego dowodem są zbiory np. w mieście San Antonio. Obecnie taka dokumentacja parafialna jest kopiowana i w cyfrowej wersji będzie udostępniona kolejnym pokoleniom, między innymi w powstającym właśnie Polskim Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Pannie Marii. W ostatnim czasie mieszkańcy poszczególnych śląskich parafii zostali zachęceni, aby swoje cenne zbiory osobiste, zgromadzone na przestrzeni kilku pokoleń, wypożyczyć oso-bom, które zabezpieczą je na nośnikach cyfrowych lub w innej formie odzwiercie-dlającej oryginał, z którym najczęściej jego właściciele nie chcą się rozstawać. Taka inicjatywa uwrażliwia kolejne pokolenia śląskich Teksańczyków na jakże istotną rolę pochodzenia, historii, kultury i wiary, z jaką identyfikowali się ich przodkowie. Powrót do korzeni pozwala „dotknąć” tradycji i przyzwyczajeń, z którymi do Ameryki przybyli przodkowie – imigranci z Górnego Śląska już w dziewiętna-stym wieku. Ponadto, taka idea, w której Teksańczycy chętnie biorą udział, pozwala zacieśniać więzi śląsko-teksaskie i poszerzać wiedzę na temat dawnej ojczyzny przodków. Przyniesione do parafii zdjęcia i inne pamiątki rodzinne, takie jak: akty urodzeń, listy, testamenty pozwolą ocalić pamięć o imigrantach śląskich od zapo-mnienia, a także wzbogacą archiwa parafialne6.

6    Informacje uzyskane z wywiadu przeprowadzonego przez autorkę opracowania z ks. dr. Franciszkiem Kurza-jem (20.06.2017).

– 33 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji 2.4.

Materiały okolicznościowe

Każda górnośląska parafia w Teksasie ma swój wyjątkowy charakter. Z budową świątyni zwykle związane są nazwiska osób, które chętnie i z poświęceniem nie tylko czasu, ale również własnego majątku partycypowały w jej powstaniu. Oprócz budowy świątyń duże znaczenie miały organizacje przyparafialne, które gromadziły i jednoczyły społeczność śląską, szczególnie w początkowym etapie migracji, kiedy poszukiwano wsparcia i zrozumienia w nowym, nieznanym otoczeniu.

Należy przy tej okazji podkreślić, że ogromną rolę w śląskich parafiach, oprócz duszpasterzy będących duchowymi przewodnikami dla całej społeczności, odgry-wały siostry zakonne. To właśnie one, przybywając z różnych zakonów, były odpo-wiedzialne za tworzenie się szkół, w których mogły pobierać naukę dzieci śląskich emigrantów. Szkoły i kościół parafialny jednoczyły całą społeczność i pomagały funkcjonować w nowym środowisku przy zachowaniu wyniesionych z rodzinnego domu wartości.

Dodajmy, że historia danej parafii lub rocznica jej powstania była okazją do publikacji materiałów, które do dnia dzisiejszego mogą przybliżyć zarówno parafianom, jak i gościom funkcjonowanie danej wspólnoty oraz innych znaczących instytucji z nią związanych. Wspomniane materiały okolicznościowe charakteryzują historię i działalność danej jednostki administracji kościelnej na przestrzeni lat, podkreślając jednocześnie zaangażowanie najważniejszych osób, które zasłużyły się swoją pomocą i wsparciem. Często znajdujemy w nich informacje o fundatorach, weteranach walczących o wolność Stanów Zjednoczonych, biografie duszpasterzy i sióstr zakonnych, fotografie z uroczystości kościelnych oraz innych istotnych wydarzeń, takich jak pielgrzymki parafian czy wizyty lub listy gratulacyjne znanych osób duchownych.

– 34 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych 3.

Stosunek emigrantów i ich potomków

do materiałów archiwalnych

Emigranci ze Śląska poprzez swoje kontakty z rodakami w Starym Kraju zgro-madzili w swych domach niezliczoną liczbę dokumentów osobistych. Wśród nich znaleźć można: listy, testamenty, akty chrztu, urodzenia, ślubów, akty własności ziemi itd. Nie tylko posiadają one znaczną wartość dokumentacyjną, ale także stanowią cenne źródło wiedzy językowej o ludności górnośląskiej, która przybyła do Teksasu. Współcześni potomkowie śląskich emigrantów odnajdują w materiałach archiwalnych sprzed około stu lat informacje na temat swoich przodków, ich tradycji, odkrywają również ślady emocji, jakie towarzyszyły ówczesnym pokoleniom mieszkańców na tamtym terenie. Obecnie materiały te są dostępne w zaangażowanych w ich gromadzenie parafiach lub stowarzyszeniach, jak np. Panna Maria Historical Society. Dokumenty tam zgromadzone posłużyły do tworzenia opracowań, z których warto przytoczyć książkę  Silesian Profiles: Polish Immigration to Texas in the 1850s7, w sposób gruntowny przedstawiającą historię górnośląskich rodzin w Teksasie. Materiały te zachęcają do dalszych badań i jeszcze głębszego poznania historii rodzin. Jedną z osób szczególnie zaangażowanych w prace doku-mentacyjne, o jakich mowa, jest Janet Dawson Ebrom, bibliotekarka i nauczycielka.

Postanowiła ona wykorzystać historię swojej rodziny oraz zachowane materiały archiwalne do napisania książki, pomyślanej jako swoista spuścizna dla kolejnych pokoleń. We wstępie swojego opracowania noszącego tytuł:  The Sowa family history.

Six generations of Polish-Texans [Historia rodziny Sowów. Sześć pokoleń śląskich Teksańczyków] autorka podkreśla, że spędziła „niezliczoną ilość godzin przeglą-

dając mikrofilmy spisów ludności oraz gazet w bibliotekach; w prywatnych bibliotekach i archiwach udało się odszukać dokumenty kościelne. Wizyty w małych wiejskich kościołach, spotkania z księżmi oraz możliwość przejrzenia dokumentów kościelnych, spisanych w języku łacińskim, było niezwykłym wyzwaniem i ogromną przyjemnością”8.

Przykład przedstawicielki kolejnego pokolenia śląskich imigrantów potwierdza istotę dokumentów archiwalnych. Należy jednak podkreślić, że archiwalia stają się również motywacją do odwiedzenia kraju rodzinnego swoich przodków. Zebrane w trakcie tych podróży materiały często stanowią bazę informacji o antenatach 7    Publikacja złożona z dwóch części przedstawia w porządku alfabetycznym historię rodzin z Górnego Śląska, które przybyły do Teksasu w XIX wieku.

8    J. Dawson Ebrom, R. A. Sowa,  The Sowa family history. Six generations of Polish-Texans, Sowa Books, Texas 1981, s. vi (wszystkie tłumaczenia w tekście, jeśli nie zaznaczono inaczej, pochodzą od autorki opracowania).

– 35 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

dla przedstawicieli kolejnego pokolenia imigrantów w Teksasie. Dzięki temu potomkowie śląskich rodzin uzyskują wgląd w statystykę dotyczącą urodzeń, zgonów, zawarcia związków małżeńskich, liczby powołań kapłańskich i zakonnych osób danej parafii. Materiały archiwalne okazują się niezwykle pomocne także w poszukiwaniu informacji dotyczących przodków oraz krewnych, którzy pozostali w kraju. Dzięki pracy genealogów-amatorów spora liczba Teksańczyków odnalazła na przestrzeni lat swoich krewnych i bliskich na Górnym Śląsku, z którymi po dziś dzień utrzymują kontakt. Dodajmy przy tym, że dokumenty przywożone przez obecne pokolenia Teksańczyków do kraju przodków pomagają im nie tylko odnaleźć krewnych, ale też poznać tradycję zakorzenioną w rodzinach od pokoleń, życie codzienne przedstawicieli kolejnych generacji oraz lepiej zrozumieć mentalność Górnoślązaków.

4.

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

4.1. Parafia w Pannie Marii

Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny

– 36 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych Miejscowość i parafia w Pannie Marii pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia położona ok. 52 mil (72 km) na południe od San Antonio w hrabstwie Karnes na skrzyżowaniu rzeki San Antonio i potoku Cibolo w Teksasie liczy obecnie około 96 mieszkańców9. Ocenia się, że około 95% parafian jest pochodzenia polskiego, z czego największą liczbę stanowią osoby mające swoje korzenie na Górnym Ślą-

sku10. Początek zarówno miejscowości, jak i parafii datuje się na 24 grudnia 1854

roku, kiedy to pierwsza liczna grupa emigrantów11 z Górnego Śląska, odpowiadając na wezwanie ojca Leopolda Bonawentury Moczygemby, franciszkanina z Płużnicy (woj. opolskie), przybyła z Indianoli. Wtedy to, jak głosi tradycja, ojciec Moczygemba odprawił pierwszą mszę św. pod okazałym dębem. Od tamtej pory imigranci dzięki ciężkiej pracy rozpoczęli wykup ziemi12, na której chcieli wybudować swoje domy oraz kościół, mający być podwaliną życia parafialnego i społecznego.

Tym samym, Ślązacy według Amerykańskiego Rejestru Miejsc Historycznych stali się założycielami najstarszej polskiej osady w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej.

Osiedlając się w hrabstwie Karnes, śląscy rolnicy zadbali także, aby ich spo-

łeczność przetrwała w trudnych teksaskich warunkach. Dlatego z pomocą ojca Leopolda Moczygemby postanowili wybudować kościół poświęcony Najświętszej Marii Pannie, najprawdopodobniej mając na uwadze dogmat o Niepokalanym Po-częciu, który został ogłoszony w Kościele katolickim 8 grudnia 1854 roku przez Piusa IX. Pierwsze lata były niezwykle trudne i wymagały od Ślązaków ogromnego nakładu pracy. Decyzja o budowie kościoła i cmentarza zapadła na początku 1855

roku. W międzyczasie budynkiem, który posłużył do odprawiania mszy św., stała się szopa należąca do meksykańskich pasterzy. W trudnych warunkach Ślązakom dodawała sił głęboka wiara. Wsparciem finansowym okazało się 30 000 dolarów, które najprawdopodobniej zostały przekazane przez organizację Ludwig-Missions-verein13 ojcu Moczygembie. Finansowa pomoc oraz 300 akrów ziemi pozyskane pod budowę pozwoliło latem tego samego roku rozpocząć budowę świątyni, którą nadzorował niemiecki przedsiębiorca z San Antonio. Jednak ostatecznie budowę ukończono dopiero  we wrześniu 1856 roku z uwagi na choroby, z którymi zmagali 9    Dane z 2000 roku. https://pl.wikipedia.org/wiki/Panna_Maria_(Teksas) [Data dostępu: 30.11. 2017].

10    Informacja na podstawie danych ankietowych zebranych przez ks. dra Franciszka Kurzaja w listopadzie 2017

roku. Dane dotyczyły ilości mieszkańców danej parafii pochodzenia polskiego, liczby rodzin, powołań kapłań-

skich i zakonnych w danej parafii, istnienia muzeów lub izb pamięci oraz polskich elementów w kościołach parafialnych na terenie Teksasu.

11    Nie została dokładnie określona liczba przybyłych rodzin.

12    Krótko po przyjeździe do Panny Marii, pierwsi Górnoślązacy zakupili ziemię od Johna Twohiga w cenie od 5$ do 25$ za akr. Była to stosunkowo wygórowana cena w porównaniu do innych sąsiednich miejsc, gdzie można było kupić ziemię za 1$ lub 2$.

13    „Ludwig-Missionsverein” to organizacja misyjna założona w 1838 roku przez króla Ludwika I Bawarskiego jako pomoc w umocnieniu wiary w nowo tworzonych kościołach katolickich w Ameryce Północnej i Azji.

Źródło: http://www.missio.com/ueber-uns/ludwig-missionsverein/ [Data dostępu: 17.10. 2017].

– 37 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji się imigranci14. Należy podkreślić, że oprócz ofiary darczyńców z Bawarii, pomoc materialna napłynęła również od nieznanego amerykańskiego oficera armii, który stacjonował w tym czasie w San Antonio i zdecydował się sfinansować dach ko-

ścioła. Kościół został poświęcony 29 września 1856 roku. W parafialnej księdze chrztów ojciec Moczygemba zapisał:

„W Roku Pańskim 1856, 29. września, w dwudziestą niedzielę po Ze-słaniu Ducha Świętego oraz święcie Siedmiu Boleści Maryi, Ja, brat Leopold Bonaventura Maria Moczygemba, reprezentujący Zakon św.

Franciszka Braci Mniejszych Konwentualnych, będąc zwierzchnikiem tegoż zakonu w Teksasie, poświęciłem kościół w Pannie Marii na chwałę Najwyższego Boga i Błogosławionej Dziewicy Marii odprawiając tutaj pierwszą Mszę świętą. Świadkami tego wydarzenia byli: John Gawlik, John Dziuk, Catherine Kuhnel i Frances Bomba”15.

Poświęcenie kościoła wiązało się również z innym ważnym dla Górnoślązaków wydarzeniem, które odbyło się 21 marca 1856 roku, a mianowicie poświęceniem pierwszego krzyża w Pannie Marii, wykonanego przez Franciszka Cebulę i przy-wiezionego ze Śląska przez Johanna Rzeppę16. Niestety, pierwszy kościół zbudowany przez imigrantów nie przetrwał próby czasu i warunków. Został bowiem wykonany ze słabej jakości kamienia i wapna, które mieszkańcy wyrabiali samodzielnie. Warto jednak zaznaczyć, że kościół miał 23 metry wysokości i około 11

metrów szerokości, osiem dużych okien i cztery małe (które zostały zachowane w obecnym kościele) oraz jedno okrągłe okno nad niewielkim ołtarzem. Powstała również zakrystia oraz mieszkanie dla księdza, które znajdowało się na piętrze.

Istotnym jest fakt, iż w pierwszym kościele w Pannie Marii nie było posadzki, a jedynie klepisko. Nie było także ławek, chóru, a w oknach zamiast szyb powiewały zasłony. Ojciec Moczygemba otrzymał wtedy z Rzymu przywilej „Porcjunkuli”17, z którego mogli korzystać parafianie nie tylko z Panny Marii, ale też okolicznych 14     Memorial Homecoming. Father Leopold Moczygemba. Liturgical Reinterment, druk okolicznościowy, Panna Maria 1974, ss. 48-49.

15    E. Dworaczyk, A. Matula,  The history of Panna Maria, Texas. The oldest permanent Polish Settlement in America 1854-1987, Panna Maria Historical Society, Panna Maria 1987, s. 24-25.

16    Zapis wszystkich nazwisk w niniejszej publikacji został zachowany w oryginalnej wersji z uwagi na przyszłe badania filologiczne i genealogiczne potomków śląskich Teksańczyków.

17  Porcjunkula (łac. portiuncula, mała cząsteczka, skrawek gruntu) to kaplica pod wezwaniem Matki Bożej Anielskiej, którą św. Franciszek w XIII wieku otrzymał w darze od benedyktynów i odbudował własnymi rę-

kami. Gorąco prosił On Boga o łaskę zbawienia wszystkich ludzi. Wówczas objawili  mu  się  Jezus  i  Maryja, obiecując mu, że kto z wiernych chrześcijan nawiedzi  kapliczkę  Porcjunkuli  pw. Matki Bożej Anielskiej od I nieszporów (czyli zachodu słońca 1 sierpnia) do II nieszporów (czyli zachodu słońca 2 sierpnia) – Uroczystość Matki Bożej Anielskiej, ten dostąpi łaski odpustu zupełnego, czyli odpuszczenia kar za wszystkie swoje grzechy, ale musi się z nich wcześniej szczerze wyspowiadać, otrzymując ważnie sakramentalne rozgrzeszenie.

https://forumdlazycia.wordpress.com/2014/08/02/matki-bozej-anielskiej-odpust-porcjunkuli/ [Data dostę-

pu: 03.11.2017].

– 38 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

miejscowości. Pewne udogodnienia zostały wprowadzone, kiedy ojciec Anthony Rossadowski, franciszkanin z Londynu, został proboszczem. Wykonano wówczas podłogę, dębowe ławki oraz otynkowano zewnętrzną część kościoła.

Fot. 24, 25.

Obecny wygląd kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Pannie Marii

– 39 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Świątynia służyła imigrantom przez wiele lat, nie tylko jako miejsce kultu, ale także miejsce spotkań. W 1877 roku na skutek uderzenia pioruna budynek ko-

ścioła uległ poważnemu uszkodzeniu. Do strat przyczyniła się zapewne słaba ja-kość materiałów, z jakich został pierwotnie wykonany. Ojciec Felix Zwiardowski CR, ówczesny proboszcz, bardzo szybko zachęcił parafian do odbudowy świąty-ni. Projekt nowego kościoła zakładał podobną konstrukcję do pierwotnej wersji, nie wyłączając budowy około trzydziestometrowej wieży. Kontrakt podpisano z dwoma kamieniarzami, rodowitymi mieszkańcami Panny Marii: Johnem Gawli-kiem i Josephem Kyrishem18. Należy podkreślić, że w tamtym czasie na terenie Panny Marii mieszkało zaledwie 70 rodzin, którym jednak udało się zebrać odpowied-nie fundusze na odbudowę świątyni. Ciężka i mozolna praca parafian, w tym dzieci i kobiet, pozwoliła na poświęcenie kamienia węgielnego już w sierpniu 1877 roku.

Ojciec Felix Zwiardowski podczas poświęcenia kościoła podziękował wszystkim darczyńcom. W dniu 10 lutego 1878 r. poświęcono kościół, który służy parafianom do dnia dzisiejszego. Kiedy ojciec Thomas Moczygemba został proboszczem w Pannie Marii, dwa i pół akra ziemi dodano do cmentarza, wybudowano nowe ogrodzenie, zakupiono organy, a Adalbert Kniejski ufundował wielki dzwon umieszczony później na wieży19. Kolejni proboszczowie zadbali również o wyposażenie świątyni w ambonę oraz nowe ławki. W latach 1954-1966 dokonano kolejnych ulepszeń, takich jak instalacja elektrycznych dzwonów w wieży kościelnej, wyłożenie płytek ceramicznych na podłodze oraz montaż nowej drogi krzyżowej, które podniosły wa-lory miejsca sprawowania liturgii. Gruntowny remont świątyni miał miejsce w roku 2000 i wówczas dokonano renowacji sufitu przywracając mu pierwotny wygląd, zmieniając również układ bocznych ołtarzy. Powstały w 1855 roku cmentarz został

przeniesiony na obecne miejsce, oddalone o ok. 0.5 km od kościoła.

Fot. 26.

Cmentarz w Pannie Marii

18    E. Dworaczyk, A. Matula, dz. cyt., s. 62.

19    Tamże, s. 74.

– 40 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Kilka uwag warto poświęcić wnętrzu obecnego kościoła. W głównym ołtarzu znajduje się obraz Niepokalanego Poczęcia NMP, a w ołtarzach bocznych dwa polskie akcenty: po prawej wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej (w formie mo-zaiki, ofiarowany przez prezydenta Lyndona B. Johnsona na pamiątkę tysiąclecia Chrztu Polski) oraz figura św. Anny (ofiarowana przez arcybiskupa Alfonsa Nosso-la emigrantom z Górnego Śląska w 2001 roku). W ołtarzu głównym umieszczono również dębowe krzesła, które zostały pierwotnie wykonane z uwagi na wizytę Jana Pawła II w San Antonio w 1995 roku, a później przewiezione do kościoła w Pannie Marii. Przy wejściu można ponadto zauważyć obraz św. Stanisława Biskupa, patrona Polski, namalowany w Krakowie i przywieziony w 1858 roku do Stanów Zjednoczonych.

Fot. 27.

Mozaika przedstawiająca Matkę Boską Częstochowską

w jednym z ołtarzy kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Pannie Marii

– 41 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 28.

Figura św. Anny,

kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP

w Pannie Marii

Fot. 29.

Obraz św. Stanisława Biskupa

przywieziony z Polski w 1858 roku;

kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP

w Pannie Marii

– 42 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych 4.1.1

Szkoła w Pannie Marii

Elementem adaptacji w nowym miejscu i kolejnym priorytetem dla emigrantów z Górnego Śląska stała się również budowa szkoły w Pannie Marii. W dniu 27

marca 1867 roku podpisano umowę na budowę dwukondygnacyjnego budynku, na którego parterze miała powstać szkoła św. Józefa. Archiwalne materiały wskazują również, że ukończenie budowy, które nastąpiło 15 maja 1868 roku, nie byłoby możliwe bez pożyczki i zbiórek pieniędzy organizowanych przez samych mieszkańców. Według Amerykańskiego Rejestru Miejsc Historycznych była to najstarsza polska szkoła prywatna w Stanach Zjednoczonych.

W dziejach historii Panny Marii odnaleźć można informacje dotyczące nauczyciela pierwszej szkoły, sześćdziesięcioośmioletniego Carola Wareńskiego, który za-jął się edukacją chłopców, oraz ojca Felixa Zwiardowskiego, uczącego dziewczęta20.

W późniejszym czasie rolę nauczyciela po Wareńskim przejął do 1 czerwca 1870

roku Peter Kiolbassa21. Jednak i ta pomoc okazała się niewystarczająca, stąd w 1872

roku na prośbę ojca Felixa Zwiardowskiego swe zaangażowanie w edukację lokalnej młodzieży zaoferowały siostry ze Zgromadzenia Niepokalanego Poczęcia NMP w osobach: siostry Mary Joseph, Mary Louise i Mary Josephine. Siostry uczyły dzieci w języku angielskim, choć ich rodzimym językiem był język niemiecki. W wolnych chwilach jednak zgłębiały znajomość języka polskiego, który pomagał im komunikować się zarówno z uczniami, jak i lokalnymi mieszkańcami wywodzącymi się z Górnego Śląska. Od 1934 roku szkołę włączono do Systemu Szkół

Publicznych. Wszystkie z około 130 dzieci uczęszczały na katechezę po swoich obowiązkowych lekcjach. W latach 1958-1960 wybudowano szkołę podstawową.

Jej dyrektorem został George Kocian22. Dzieci kontynuowały edukację do roku 1989, kiedy Niezależny Okręg Karnes City zadecydował o zamknięciu miejscowej szkoły. W pierwotnym budynku szkoły św. Józefa znajduje się obecnie Muzeum Dziedzictwa Śląskiej Emigracji, nad którym czuwa tzw. Panna Maria Historical Society (Towarzystwo Historyczne Panny Marii), założone w 1966 roku, które z powodzeniem kontynuuje tradycję pielęgnowania górnośląskich korzeni.

20    Tamże, s. 54.

21    Peter Kielbassa był synem Stanka Kielbassy pochodzącego ze Świbia (woj. opolskie), późniejszym posłem do parlamentu stanu Illinois.

22    Tamże, s. 114.

– 43 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 30.

Pierwsza szkoła

im. św. Józefa

w Pannie Marii

4.2. Parafia w Banderze

Kościół pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika

– 44 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 31.

Tablica powitalna

umieszczona

przy wjeździe

do miasta Bandera

Miasto Bandera23 jest stolicą hrabstwa o tej samej nazwie, a założone zostało na płaskowyżu Edwarda. To urokliwe miejsce, rozciągające się na terenie około 2000 km2, należy do często odwiedzanych ośrodków rekreacyjnych w Teksasie i jest położone ok. 53 mile (ok. 85 km) od San Antonio. Swoją rozpoznawalność zawdzięcza nie tylko założonej w XIX stuleciu parafii, ale również dobrze prosperującym ośrodkom agroturystycznym. Historia parafii pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika sięga 1855 roku, kiedy to szesnaście rodzin z Górnego Śląska, w dniu 2 lutego, przybyło do tego miejsca w poszukiwaniu lepszego bytu dla siebie i swoich rodzin. John James i Charles de Montel, którzy byli właścicielami tartaku, za-oferowali Górnoślązakom zatrudnienie w swojej firmie. Udostępnili nawet własne wozy, aby dowieźć imigrantów do Bandery pod warunkiem, że zdecydują się w tym miejscu pozostać. Każda rodzina otrzymała działkę pod budowę własnego domu i możliwość wykupu większej części ziemi za 50 dolarów amerykańskich. Górno-

ślązacy oprócz swojej pracowitości wyróżniali się także gorliwością w przywiązaniu do wiary katolickiej, co najlepiej ilustruje chęć posiadania własnego kościoła.

Dlatego w roku 1858, pomimo ataków ze strony Indian, odkupili za symbolicz-nego dolara ziemię i wybudowali pierwszy drewniany kościół, choć do momentu powołania parafii większość nabożeństw było sprawowanych bez księdza. Jedynie ojciec Leopold Moczygemba z potrzeby utrzymania stałej opieki duszpasterskiej nad nowo przybyłymi osiedleńcami zwykł przyjeżdżać do Bandery raz lub dwa razy w miesiącu, aby odprawić mszę świętą.

23   Nazwa „bandera”, wywodząca się z indoeuropejskiego „bha”, co znaczy ‘ukazywać, demonstrować’, została przejęta w wielu językach na oznaczenie flagi, sztandaru używanego podczas bitew, a także jako znak rozpo-znawczy konkretnego państwa. Na terytorium amerykańskim przeszczepiona z języka hiszpańskiego.

– 45 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 32.

Kościół pw.

św. Stanisława Biskupa

w Banderze, Teksas

Fot. 33.

Wnętrze kościoła pw.

św. Stanisława Biskupa

w Banderze

– 46 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 34.

Godło polskie

i flaga amerykańska

w kościele w Banderze

(fot. ks. Zieliński)

Fot. 35.

Pomnik wzniesiony

ku czci szesnastu rodzin

z Górnego Śląska

w 1955 roku

– 47 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Znamienne jest, że Górnoślązacy nazwali swój kościół

na cześć biskupa krakowskiego Stanisława męczennika,

świętego Kościoła katolickiego, a zarazem jednego

z głównych patronów Polski, czczonego na Ślą-

sku między innymi w Płużnicy, z której pocho-

dził ojciec Leopold Mo czygemba. W 1866 roku

pierwszym proboszczem Bandery został ojciec

Clemens Kucharzyk C.R. (Congregation of

the Resurrectionist), zastąpiony przez ojca

Felixa Zwiardowskiego w roku 1869. Budo-

wa obecnego kościoła rozpoczęła się w marcu

1876 roku i została ukończona zaledwie rok

później. Do budowy głównej części kościoła

wykorzystano wapień, oprócz zakrystii i pro-

bostwa, które wykonano z drewna. Wówczas

dwadzieścia sześć rodzin doczekało się sta-

łego proboszcza w osobie ojca Bronisława

Przewlockiego24. Pierwsze probostwo zosta-

ło wybudowane w 1881 roku, a jego rozbu-

dowa nastąpiła kolejno w latach 1897 oraz

1930. Ostatnia interwencja architektoniczna

została wykonana na podstawie projektu ojca

Henriego Kickxa w 193025. W kolejnych la-

tach z uwagi na zbliżającą się setną rocznicę

powstania kościoła dokonano jego moderni-

zacji, tak jak i szkoły, probostwa oraz klaszto-

ru. Wówczas powstał również pomnik przed

kościołem dla upamiętnienia szesnastu ro-

dzin z Górnego Śląska. Obecnie w kościele

w Banderze można podziwiać elementy wy-

stroju wskazujące na pochodzenie jego bu-

downiczych. Wśród nich wymienić można

Fot. 36.

witraż przedstawiający św. Kazimierza (ufun-

Witraż przedstawiający św. Kazimierza

dowany przez śląską rodzinę Adamietz) oraz

w kościele pw. św. Stanisława

obraz Matki Boskiej Częstochowskiej z pod-

Biskupa i Męczennika w Banderze

pisem „Pod Twoją obronę”.

ufundowany przez rodzinę Adamietz

24    Nazwiska oraz nazwy własne stosowane są w niniejszym opracowaniu w zapisie przyjętym w dokumentach wytworzonych na terenie Stanów Zjednoczonych.

25    T. B. Helbert,  Polish Heritage Center at Panna Maria.  Bandera, St. Stanislaus Parish, druk ulotny, b.m.r., Visitors experience #7 in Series, Texas, ss. 1-3.

– 48 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Po suszy, która dotknęła w latach 50. XX wieku gospodarstwa rolne, ich wła-

ściciele związani z parafią ufundowali pomnik św. Izydora26. Należy przy tej okazji zaznaczyć, że kult św. Izydora jest również zauważalny w innych parafiach założonych przez Górnoślązaków w Teksasie, gdzie figura protektora rolników pojawia się zwykle przed wejściem do kościoła.

W roku 1966 kościół pw. św. Stanisława wzbogacił się

o dzwony karylionowe na pamiątkę tysięcznej rocznicy Chrztu Polski. W kolejnych latach (1988) powstała wieża kościelna i zakupiono dodatkowy obszar ziemi pod cmentarz, który

istniał już w parafii od 1855 roku. Z kolei w 1989 roku zrodził się pomysł umieszczenia wokół kościoła stacji drogi

krzyżowej, która docelowo powstała na pobliskim cmen-

tarzu. Oprócz kolejnych fundacji związanych z wyposa-

żeniem i upiększeniem świątyni (w tym witraży w kaplicy

adoracji i zakrystii), o przywiązaniu wiernych do kościoła świadczą także przejawy zaangażowania w życie religijne

parafii. Warto wspomnieć w tym kontekście o rozpoczę-

tej w listopadzie 1999 roku stałej adoracji Najświętszego Sakramentu, która obecnie jest praktykowana w specjal-nie przygotowanej w tym celu kaplicy. Budynek kaplicy

służył w przeszłości jako mieszkanie sióstr zakonnych,

które pracowały w miejscowej szkole. Natomiast świadec-

twem pamięci o zmarłych parafianach była inicjatywa ojca

Stanisława Oleksego SDS, której efektem było postawienie

ołtarza oraz krzyża na nowym cmentarzu, gdzie do dziś

odprawiane są Msze św. w Dzień Zaduszny.

Obecną parafię zamieszkują różne grupy etniczne,

jednak ocenia się, że 20% parafian jest pochodzenia

polskiego27. To właśnie parafianie śląskiego pocho-

dzenia nadal pielęgnują swoją religię i są dumni ze

swoich korzeni. Warto zaznaczyć, że parafia św. Sta-

Fot. 37.

Pomnik św. Izydora

nisława w Banderze jest również bogata w powołania

w Banderze

kapłańskie. Od momentu jej powstania wydała 5  księży

26    Św. Izydor Oracz urodził się ok. 1080 roku w okolicach Madrytu, jest patronem rolników. Jako sierota podjął

we wczesnych latach życia pracę najemną na roli. Swoją ciężką i sumienną pracą uzyskał funkcję nadzorcy i zarządcy w majątku ziemskim. Niestety, z tego właśnie powodu cierpiał prześladowanie ze strony współ-

pracowników. Był cierpliwy, miłował nieprzyjaciół i wyróżniał się duchem modlitwy. Kult świętego szerzono zwłaszcza na wsiach, nierzadko zakładając bractwa pod wezwaniem św. Izydora, których celem była opieka duszpasterska nad ludnością wiejską. Św. Izydor zazwyczaj jest przedstawiany jako młodzieniec w stroju wie-

śniaka z atrybutami rolniczymi, np. sierpem lub pługiem, czasami z motyką i różańcem. Zob. K. Kuźniak, M.

Jacniacka,  Izydor Oracz, św., [hasło w:]  Encyklopedia Katolicka, t. VII, Lublin 1979, k. 617-618.

27    Dane ankietowe zebrane przez ks. dra Franciszka Kurzaja w Teksasie. Zob. przypis 8.

– 49 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

oraz 9 sióstr zakonnych. Nierzadko organizowane są w parafii festyny parafialne, które są czasem wspólnego świętowania, nawiązywania relacji pomiędzy przed-stawicielami wielu pokoleń Ślązaków, którzy dumni są ze swoich korzeni. Przy tych okazjach z szacunkiem wspomina się pionierów przybyłych w XIX stuleciu ze Śląska, dając początek istniejącej do dziś parafii. Należy również podkreślić, że wspólnota parafialna w Banderze od wielu lat współpracuje z małą miejscowością Rozmierz na Górnym Śląsku (woj. opolskie), miejscem, z którego wyemigrowało wielu mieszkańców. Ideą miast partnerskich Bandery i Rozmierzy jest podtrzymy-wanie związków kulturowych i historycznych oraz wzajemnych kontaktów osobistych kolejnych pokoleń.

Fot. 38.

Tablica informacyjna

w miejscowości Bandera (USA),

upamiętniająca podpisanie

porozumienia partnerskiego

pomiędzy miastem Bandera

oraz Rozmierz

Fot. 39.

Tablica informacyjna

w Rozmierzy (Polska),

upamiętniająca podpisanie

porozumienia partnerskiego

pomiędzy miastem Bandera

oraz Rozmierz

– 50 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

4.2.1

Szkoła w Banderze

W 1875 roku w Banderze powstał budynek, do którego przybyły Siostry Niepokalanego Poczęcia (nazywane „Niebieskimi Siostrami”), przez wiele lat pełniący funkcję szkoły dla lokalnej  młodzieży. Nowa dwupiętrowa szkoła, posiadająca cztery klasy na parterze, została oddana do użytku w 1924 roku. Na piętrze wydzielono dwie części: scenę oraz kawiarnię/audytorium. Z kolei w 1963 roku przy szkole św. Józefa powstał klasztor Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia Słowa Wcielonego.

Siostry przybyły do Bandery w 1882 roku z misją polegającą głównie na edukacji młodzieży. Szkołę zamknięto w 1968 roku, a klasztor zamieniono najpierw na probostwo, później biuro parafialne. W 1970 roku w budynku tym powstało muzeum parafialne. Ze względu na znaczenie tego obiektu dla historii parafii na elewacji umieszczono inskrypcję upamiętniającą historię tego miejsca28.

Fot. 40.

Inskrypcja na budynku

ówczesnej szkoły i klasztoru

w Banderze

Fot. 41.

Biuro parafialne w Banderze

28    T.B. Helbert, dz. cyt., ss. 4-5.

– 51 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Warto podkreślić, że historię Górnoślązaków można również prześle-dzić w Frontier Times Museum w Banderze, założonym w 1933 roku przez Johna Marvina Huntera. To miejsce, gdzie gromadzone są przedmioty, dokumenty osobiste oraz inne pamiątki imigrantów śląskich, przekazane przez ich rodziny. Do zbiorów przyjmuje się jednak również pamiątki przekazane przez członków obecnej parafii niezwiązanych z imigracją Ślązaków na te tereny.

Fot. 42.

Muzeum

w Banderze

Fot. 43.

Kołyska przywieziona przez Josephę Conietzko Adamietz ze Śląska w 1854 roku. Muzeum w Banderze

– 52 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

4.3. Parafia w St. Hedwig

Kościół  pw. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny

Fot. 44.

St. Hedwig

– 53 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Kościół pw. Zwiastowania NMP znajduje się 22 mile (ok. 29 km) na południowy wschód od San Antonio i niedaleko miejscowości St. Hedwig (św. Jadwiga)29 w hrabstwie Bexar, której nazwa nieprzypadkowo przywołuje pamięć śląskiej patronki. Według spisu ludności USA z 2010 roku miejscowość tę zamieszkiwa-

ło 2094 osób30, z których 65% parafian deklaruje pochodzenie polskie. Ogółem wspólnota parafialna liczy około 475 rodzin31. Prawa miejskie St. Hedwig uzyskało w 1957 roku.

29  Jadwiga urodziła się około 1178-80 roku w Bawa-

rii jako córka Bertolda IV i Agnieszki. Otrzymała

wychowanie chrześcijańskie i formację intelektu-

alną w klasztorze benedyktynek w Kitzingen k.

Würzburga. Około 1190 roku została wysłana do

Wrocławia na dwór Bolesława Wysokiego, gdzie

poślubiła jego syna Henryka I Brodatego. Para

doczekała się 7 dzieci. Po objęciu przez Henryka

władzy w księstwie w 1202 roku została księżną

śląską. Jadwiga własne środki przeznaczała na

zorganizowanie szpitala wędrownego, szpitala

dla trędowatych w Środzie Śląskiej, a także na

urządzenie hospicjum dworskiego. Wywierała

znaczący wpływ na działalność polityczną męża,

zwykle popierając jego plany polityczne. Współ-

działała w licznych fundacjach kościelnych, m.in.

klasztoru cysterek w Trzebnicy, który w 1218

roku został afiliowany do cystersów. W swoich

posiadłościach księżna obniżała daniny chłopskie

i gromadziła zapasy żywności wykorzystywane

następnie w czasach głodu i powodzi. Jadwiga

należy do najpopularniejszych świętych w Polsce,

zwłaszcza na Śląsku, a także w Austrii, Czechach,

Niemczech, na Węgrzech oraz we Francji. Nale-

ży podkreślić, że już w średniowieczu wzniesiono

kilkadziesiąt kościołów i kaplic pod jej wezwa-

niem, jednak centrum kultu stanowi od 1267

roku sanktuarium w Trzebnicy. Była też czczona

jako główna patronka konwentu bożogrobców

w Krakowie, gdzie założono szpital jej imienia.

Kult i duchowość Jadwigi pielęgnowały i szerzyły

liczne bractwa pod jej wezwaniem. Jadwiga przed-

stawiana jest w stroju książęcym lub zakonnym

(po 20 latach małżeństwa uzyskawszy zgodę męża

na separację zamieszkała przy klasztorze cysterek

w Trzebnicy) ze statuetką Matki Bożej z Dzie-

ciątkiem, butami w ręku lub modlitewnikiem. A.

Karłowska-Kamzowa,  Jadwiga Śląska, św., [hasło

w:]  Encyklopedia Katolicka, t. VII, Lublin 1979, k.

663–667.

30 A. Kosub, R. Kosub,  Saint Hedwig, Texas, “Polish footprints. Periodical of the Polish Genealogical

Fot. 45.

Society of Texas", vol. XXXIII, n. 2, 2016, s. 16.

Figura św. Jadwigi w kościele pw. Zwiastowania

31  Dane ankietowe zebrane przez ks. dra Franciszka

Najświętszej Marii Panny w St. Hedwig

Kurzaja w Teksasie. Zob. przypis 8.

– 54 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych Także historia tego miejsca wiąże się z falą imigracji z 1855 roku, kiedy to kolejna liczna grupa przybyła w grudniu do Teksasu. Istotnym wydaje się fakt, że Ślązacy, którzy dotarli już rok wcześniej do Stanów Zjednoczonych, osiedlili się w Pannie Marii lub Banderze, kolejni zaś poszukiwali lepszego życia w San Antonio. Pomocną dłoń do czternastu pierwszych rodzin wyciągnął wówczas ich rodak Joseph Dorstin, który pomógł znaleźć imigrantom dogodną lokalizację we wschodniej części hrabstwa Bexar. I tak niedaleko rzeki Martinez, na dziewiczym, zalesionym, jednak niezaludnionym dotychczas terenie, Ślązacy zakupili ziemię od Charlesa Napiera32. W grupie imigrantów, którzy przybyli w 1855 roku do Teksasu, były śląskie rodziny: Tudyk, Krawietz, Golla, Kozub, Pierdolla, Zajac (Zaiontz), Roswadowski, Stanush, Sczodrak czy Katzmarek33. To właśnie ta grupa imigrantów podjęła trud osiedlenia się oraz budowy własnych, drewnianych wówczas, domostw.

Z uwagi na to, że górnośląska grupa imigrantów (tak jak wcześniejsze, któ-

re przybyły do Teksasu) była katolikami, jedną z ich pierwszych inicjatyw była budowa kościoła. I tak na ziemi przekazanej przez Jacoba Zaiontza wystawiono najpierw drewnianą kaplicę, która od 1856 do 1868 roku służyła jako miejsce modlitwy oraz gromadzenia się wiernych na Mszy św. odprawianej przez księży z San Antonio lub Panny Marii. W tym samym czasie powstał również cmentarz przy kaplicy. Pierwszym zapisem archiwalnym parafii jest chrzest Franza Pierdolli pochodzący z lutego 1857 roku, w którym ksiądz Julian Przysiecki zapisał w języku hiszpańskim: „Iglesia de Nuestra Virgin Maria en el Candado Bexar, Tejas, villa Martinez”34. Najwcześniejszą zaś wzmiankę dotyczącą nazwy „St. Hedwig” można znaleźć w archiwalnym zapisie parafialnym z czerwca 1867 roku35. Należy jednak podkreślić, że już w 1866 roku, kiedy do Teksasu przybyli ojcowie rezurekcjoniści, społeczność Górnoślązaków podjęła decyzję o budowie kościoła, szkoły i wynajęciu dodatkowego gruntu pod cmentarz. Ziemię pod budowę przekazali Martin i Franciska Pierdolla, Thomas i Agnes Kravitz, Joseph i Franciska Mihalski oraz Anton i Marya Tudyk36. W dniu 25 kwietnia 1868 roku, dzięki środkom finansowym, materiałom ofiarowanym przez lokalnych mieszkańców oraz ich osobistemu zaangażowaniu w prace, ksiądz Felix Zwiardowski położył kamień węgielny pod budowę świątyni. Kościół, wzniesiony z piaskowca,  został oddany w opiekę Błogosławionej Dziewicy Marii. Ostatecznie parafia katolicka otrzymała nazwę Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w St. Hedwig. Parafia szybko się powiększała, mieszkańców St. Hedwig przybywało i kiedy w 1880 roku świętowano dwudzie-32    Plantator z południa, który sprzedał Ślązakom ziemię w cenie $2 za akr.

33   A. Kosub, R. Kosub,  Annunciation of the Blessed Virgin Mary Parish, St. Hedwig, Texas, “Polish footprints.

Periodical of the Polish Genealogical Society of Texas", vol. XXXIII, n. 2, 2016, s. 4.

34    „Kościół błogosławionej Marii Dziewicy w hrabstwie Bexar, Teksas, wioska Martinez”. Tamże, s. 5.

35    Nazwa „Kościół w St. Hedwig” została zapisana przez księdza Felixa Zwiardowskiego w języku łacińskim przy okazji wpisu do ksiąg parafialnych chrztu Julianny Ploch 29 czerwca 1867 roku. Tamże.

36    Tamże, s. 7.

– 55 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

stopięciolecie budowy kościoła, parafia liczyła już 500 osób. Ten fakt był związany również z kolejnymi falami śląskich migrantów, którzy po 1880 roku dotarli do Stanów Zjednoczonych.

W roku 1900 okazało się, że powiększająca się wspólnota St. Hedwig nie mieści się już w obecnym kościele, podjęto zatem decyzję o jego rozbudowie. W pracach projektowych skorzystano z rad architekta Leo Marii Josepha Dielmanna, który został poproszony o przygotowanie stosownej dokumentacji potrzebnej do wznie-sienia nowej świątyni. Projekt z niewielkimi zmianami doczekał się akceptacji ze strony parafian i wówczas rozpoczęto budowę kościoła, który do dziś można podziwiać w St. Hedwig. Należy zaznaczyć, że podstawa wieży kościelnej oraz zachodnia część zostały przyłączone do istniejącego już budynku z 1868 roku. W 1910 roku zamontowano hełm na istniejącej wcześniej murowanej wieży, a 11 stycznia 1925

roku biskup Arthur J. Drossaerts wraz z liczbą około 5000 wiernych poświęcił ko-

ściół pw. Zwiastowania NMP w St. Hedwig37.

We wnętrzu obecnego kościoła uwagę przykuwa figura św. Jadwigi, patronki Śląska, w centralnej części jednonawowej bryły kościoła, obraz Jezusa Miłosierne-go, złocenia figur drewnianych oraz malowidła ścienne. Sklepienie jest wzorowane na kościele w Pannie Marii. Ciekawostką może być fakt, że do 1955 roku drogę krzyżową odprawiano w języku polskim. Należy również wspomnieć o powołaniach kapłańskich i zakonnych, które świadczą o aspiracjach religijnych tamtejszej wspólnoty. Od założenia parafii wyświęcono jednego pochodzącego z niej księdza, a do zakonów wstąpiło dziesięć późniejszych sióstr38.

Fot. 46.

Kościół w St. Hedwig

(bez wieży) z 1905 roku

(il. z:  Polish footprints.

Periodical of the Polish

Genealogical Society of

Texas, s. 6)

37  Tamże.

38    Dane ankietowe zebrane przez ks. dra Franciszka Kurzaja w Teksasie. Zob. przypis 8.

– 56 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 47.

Kościół w St. Hedwig

Fot. 48.

Wnętrze kościoła w St. Hedwig

– 57 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 49.

Tablica upamiętniająca

150-lecie założenia osady

St. Hedwig

Fot. 50.

Kamień węgielny położony pod budowę kościoła w St. Hedwig

– 58 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 51.

Krzyż „Totus Tuus”

upamiętniający wizytę

Jana Pawła II w USA

Fot. 52.

Pomnik św. Izydora Oracza przed kościołem Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w St. Hedwig

– 59 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji 4.3.1

Szkoła i Izba Pamięci św. Jana Pawła II w St. Hedwig

Historia powstania szkoły w St. Hedwig sięga 1866 roku, kiedy powstała idea budowy kościoła. W latach 1877-1881 za czasów proboszcza Władysława Tyskie-wicza39, do St. Hedwig przeniosły swoją siedzibę Siostry Niepokalanego Poczęcia z Panny Marii, które zajęły się edukacją lokalnej młodzieży40. Do roku 1900 ka-techeza była prowadzona w języku polskim. Decyzję o nauczaniu dzieci angielskiego podjęto dopiero po I wojnie światowej, kiedy zdano sobie sprawę z problemów komunikacyjnych, na jakie narażeni są lokalni mieszkańcy. Nie oznaczało to oczywiście rezygnacji z porozumiewania się w języku polskim (gwarze śląskiej), co było przez wiele lat (i jest do dziś w niektórych przypadkach) praktykowane przez osadników St. Hedwig. Szkoła podstawowa, prowadzona przez siostry zakonne do 1969 roku, stanowi obecnie centrum chrześcijańskiej edukacji.

W 2005 roku dla uczczenia 150. rocznicy parafii w St. Hedwig powstała pierwsza na terenie diecezji San Antonio Izba Pamięci św. Jana Pawła II (St. John Paul II Center), gromadząca świadectwa wiary. To centrum zostało poświęcone 16 paź-

dziernika 2006 roku. Posiada bibliotekę, w której odnaleźć można materiały dotyczące pontyfikatu św. Jana Pawła II, w tym sporą liczbę dzieł dotyczących papieża z Polski, obrazów, pamiątek – w tym krzesła pochodzące z ołtarza przygotowanego na wizytę Papieża Polaka 13 września 1987 roku w San Antonio. Przed kościołem zaś wzniesiono dedykowany św. Janowi Pawłowi II krzyż z napisem  Totus Tuus, nawiązującym do dewizy papieskiej odnoszącej się do Matki Bożej.

39  Władysław Tyszkiewicz (Tyskiewicz) (1849-1894) pochodził z diecezji łucko-żytomierskiej (urodził się w Kijowie). W latach 1873-76 przebywał w Papieskim Kolegium Polskim w Rzymie. Pod koniec 1874 roku wstąpił do nowicjatu u Zmartwychwstańców. Latem 1876 wyjechał do Teksasu. Był proboszczem w parafiach Zwiastowania NMP w St. Hedwig / Martinez (1876-81) oraz w parafii Narodzenia NMP w Cestohowie (1881-86) – obie w diecezji San Antonio. W 1886 wyjechał na północ i został pierwszym proboszczem parafii Matki Bożej Różańcowej w Saginaw, Michigan w diecezji Grand Rapids (1886-89). Zob.  Klerycy z ziem polskich, litewskich i pruskich święceni w Rzymie (XVI – pocz. XX w.). Clerici ex terris Poloniae, Lithuaniae et Prussiae Romae seu Urbe ordinati (saec. XVI ad init. XX), opr. S. Jujeczka na podstawie kwerendy rzymskiej wykonanej wspólnie z ks. H. Gerlicem, Wrocław 2018, s. 171.

40    R.E. Lucey,  Diamond Jubilee 1874-1949. Archdiocese of San Antonio,  Schneider Printing, b.m.r., s. 77.

– 60 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 53.

Centrum św. Jana Pawła II

w St. Hedwig

Fot. 54.

Izba Pamięci św. Jana Pawła II w St. Hedwig

– 61 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 55.

Nagrobek Piotra Kiolbassy –

Górnoślązaka na cmentarzu

w St. Hedwig

Fot. 56.

Nagrobek Lorentza i Franciszki Ploch – pierwszych Górnoślązaków, którzy dotarli do St. Hedwig

– 62 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 57.

Nagrobek rodziny Golla przybyłej w 1855 roku do St. Hedwig. Inskrypcja pod nazwiskiem Anny Golli:

„Odeszła do świata wiecznego gdzie mieszkają świeci i Anieli, by żyć w miłości Zbawcy naszego, z którym na wieki nikt ją nie podzieli”. Inskrypcja pod nazwiskiem Jana Golli: „Chociaż śpi pamięć jego jednak żyje w sercach żałosnych swobodnie sie kryje. Przewodniem jego chrześcijańska była cnota.

W cnocie po chrześcijańsku dokończył żywota”.

– 63 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

4.4. Parafia w Yorktown

Kościół pw. Świętego Krzyża

Fot. 58.

Miasto Yorktown

i liczba jego

mieszkańców

– 64 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych Yorktown to miasto w południowo-zachodniej części hrabstwa DeWitt w stanie Teksas, liczące około 2000 mieszkańców41. Obecnie w mieście mieszka około 335 rodzin, z czego, jak się ocenia, 60 jest pochodzenia polskiego42. Warto podkreślić, że miasto Yorktown zostało założone przez kapitana Johna Yorka (słyn-nego żołnierza Teksaskiej Rewolucji oraz pogromcy Indian) i Charlesa Eckhardta (handlowca z Indianoli). York za swoje zasługi militarne otrzymał ziemię w Coleto Creek i na jego cześć nazwano miasto, które szybko stało się w XIX wieku ważnym celem dla pionierów Dzikiego Zachodu, portem frachtowców i stacją dyliżansów dowożących pocztę i kolejnych pasażerów. Założyciele podjęli w 1848 roku decyzję, aby przekazać 10 akrów ziemi (40 000m2) rodzinom, które chciałyby się osiedlić w tym miejscu. Stąd wielu imigrantów pochodzenia niemieckiego, czeskiego i polskiego podjęło decyzję o założeniu farm, które z czasem zmieniły dziki obszar w dobrze prosperujące miasto.

Historia parafii pw. Świętego Krzyża w Yorktown jest niecodzienna, ponieważ związana z historią miejscowości Meyersville, założonej około 1856 roku w Teksasie, dokąd dotarli imigranci z Niemiec i Górnego Śląska. Msze święte odbywały się wtedy w domu Piotra Bluntzela, który później przekazał grunt pod budowę ko-

ścioła pw. św. Apostołów Piotra i Pawła. Proboszczem w Meyersville został w 1860

roku ksiądz J. A. Koenig, jednak zwiększająca się liczba niemieckich imigrantów oraz narastające konflikty natury językowej43 sprawiły, że z inicjatywy księdza Ko-eniga w 1866 roku dwanaście śląskich rodzin przeniosło się o kilka kilometrów dalej i tam wspólnymi siłami wybudowało mały kościół pw. Św. Józefa. Ślązacy nabyli tam także ziemię przeznaczoną na cmentarz, który istnieje do dnia dzisiejszego. Grupa kilkunastu innych śląskich rodzin przeniosła się z kolei do oddalonej o 20 kilometrów miejscowości Yorktown. Ślązacy jako gorliwi katolicy początkowo spotykali się w domu państwa Lucyi i Antona Kozielskich, gdzie Msze święte od-prawiali dojeżdżający do nich księża z Panny Marii. Jednak coraz liczniejsza grupa śląskich imigrantów, która docierała do Yorktown, w 1867 roku rozpoczęła budowę pierwszego drewnianego kościoła, zakończoną w 1868 roku44. Kościół poświęcił

biskup San Antonio Claude Dubois w dniu 14 września tego samego roku45. Parafia została oddana pod opiekę Matce Bożej Niepokalanie Poczętej. Wspólnota składająca się z 17 rodzin, zamieszkujących Yorktown w 1867 roku, wzrosła do 100 w roku 1897, kiedy proboszczem został ksiądz Thomas Moczygemba. Oprócz 41    Dane zaczerpnięte ze spisu ludności z 2010 roku.

42    Dane ankietowe zebrane przez ks. dra Franciszka Kurzaja w Teksasie. Zob przypis 8.

43    Mniejszość niemiecka zdominowała językowo ten region umniejszając tym samym znaczenie języków innych mniejszościowych grup na tym terytorium.

44    W 1886 roku ksiądz Henry Gerlach, Niemiec z pochodzenia, opuścił wspólnotę Meyersville głównie z uwagi na brak znajomości języka polskiego. To doprowadziło do przemieszczenia się większej liczby śląskich emigrantów do Yorktown. Decyzja ta wpłynęła również na ostateczne zamknięcie szkoły i kościoła św. Józefa w 1902 roku. Zob.  A history of Holy Cross Catholic Church Yorktown, druk okolicznościowy, red. L. Warzecha, ks. F. Lenz, Texas 2000, ss. 16-18.

45    Tamże, s. 14.

– 65 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

śląskich rodzin w parafii zamieszkało 35 rodzin z Czech i kilka rodzin pochodzenia niemieckiego. W archiwach parafialnych kościoła jako pierwszy odnotowany został chrzest Johna Dlugoscha z 1869 roku. Z kolei w maju 1886 roku huragan, który dotknął Yorktown, zniszczył kościół i z tego powodu ksiądz Thomas Moczygemba podjął decyzję o jego rekonstrukcji. W 1887 budynek kościoła (znacznie rozbudowany z uwagi na powiększającą się wspólnotę) wzniesiono na nowo dzięki pomocy darczyńców i parafian46. W 1901 roku nastąpiła kolejna rozbudowa ko-

ścioła i ołtarza, zakupiono nowe figury, a ksiądz Thomas Moczygemba zainicjował

budowę probostwa. Do 1909 roku parafia powiększyła się do 160 rodzin (Meyersville zamieszkiwało wówczas jedynie 50 rodzin)47.

W 1915 roku kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Yorktown spłonął

doszczętnie. Ksiądz John Jachtyl próbował ocalić hostie pozostawione w tabernakulum, ale niestety udało mu się ocalić jedynie monstrancję i kilka szat liturgicznych. Uratowano również krzyż z wieży kościelnej, co uznano za wydarzenie cudowne. Po pożarze jedna

z sal lekcyjnych pobliskiej

szkoły została zaadaptowana

jako kaplica, w której odby-

wały się nie tylko niedziel-

ne Msze święte, ale również

chrzty i wesela48. Niedługo

po tych tragicznych wyda-

rzeniach rozpoczęto budowę

nowego murowanego ko-

ścioła pw. Świętego Krzyża,

którego kamień węgielny

został położony 14 września,

w uroczystość Podwyższenia

Krzyża Świętego, a całkowi-

ty koszt, znany z dokumen-

tacji archiwalnej, wyniósł

28 000 dolarów.

Fot. 59.

Tablica upamiętniająca

założenie parafii w Yorktown

przez Górnoślązaków

46    Istotną rolę odegrał Caspar Kasprzik, prapradziadek biskupa Johna W. Yanty oraz prapradziadek Marty Respondek, którzy zebrali sporą sumę na odbudowę kościoła w Yorktown.

47    L. Warzecha, Fr. F. Lenz, dz. cyt., s. 15.

48    Tamże, s. 19-20.

– 66 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 60.

Kościół pw. Świętego Krzyża

w Yorktown

Fot. 61.

Wnętrze kościoła pw. Świętego Krzyża w Yorktown

– 67 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

W komitecie odbudowy kościoła zasiedli: Franciszek Kolodziej, Stefan Ledwig, Frank Kolodziejczyk, Frank Gaida Sr. i Joseph Broll49. Wyposażenie nowego ko-

ścioła pochłonęło sumę około 20 000 dolarów, przy czym ogromnym wsparciem okazały się liczne datki Górnoślązaków. Należy podkreślić, że w kościele w Yorktown można dziś podziwiać przepiękne witraże z podpisami w języku polskim, których fundatorami były śląskie rodziny,

Fot. 62.

Fot. 63.

Witraż z wizerunkiem św. Anny.

Witraż z wizerunkiem św. Barbary.

Darczyńcy: Robert i Anna Burda Ledwik.

Darczyńcy: Anton i Josefa Broll Kolodziej.

Kościół pw. Świętego Krzyża w Yorktown

Kościół pw. Świętego Krzyża w Yorktown

49    Tamże, s. 21.

– 68 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

oraz drogę krzyżową, umieszczoną na ścianach kościoła, z podpisami w języku polskim z elementami gwary śląskiej.

Fot. 64.

Fot. 65.

Piąta stacja Drogi Krzyżowej z napisem w języku

Ósma stacja Drogi Krzyżowej z napisem w języku

polskim:  Jezusowi dopomaga Szymon Cyrenejczyk.

polskim:  Jezus napomina Niewiasty Płaczące.

Kościół pw. Świętego Krzyża w Yorktown

Kościół pw. Świętego Krzyża w Yorktown

Ponadto Górnoślązacy, jak chociażby Edmund i Barbara Kasprzik Respondek, ufundowali rzeźbiony ołtarz przedstawiający Ostatnią Wieczerzę50, a Franciszek Kolodziej jeden z dzwonów kościelnych. W dniu 19 maja 1916 roku biskup Shaw poświęcił kościół pw. Świętego Krzyża w Yorktown. W następnych latach dokonano licznych modernizacji świątyni, a w 1979 roku na cmentarzu, którego powstanie datuje się na rok 1866, został umieszczony marmurowy obelisk ufundowany przez panią Elizabeth Wollny, przedstawiający ukrzyżowanego Jezusa. W 1999 roku na cmentarzu wykonano również niezbędne prace renowacyjne z uwagi na ulewne 50    Ołtarz ze wspomnianą tu predellą powstał z uwagi na zmianę przepisów liturgicznych, zawartych w konstytu-cji o liturgii będącej efektem prac Soboru Watykańskiego II. Parafianie początkowo chcieli zastąpić pierwotny ołtarz mniejszym, ale ostatecznie dzięki stolarzom p. Augustowi (Doc) Kozielskiemu i Paulowi Stepanskiemu udało się zachować, ku satysfakcji parafian i księdza Bena Kaminskiego, elementy pierwotnego wystroju prezbiterium. L. Warzecha, Fr. F. Lenz, dz. cyt., s. 35.

– 69 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

deszcze, które doprowadziły do erozji gruntu i spustoszenia na tym terenie. Ślą-

skich elementów w kościele w Yorktown jest wiele, jak chociażby drzwi wejściowe wykonane ręcznie z drewna mahoniowego, których fundatorami byli Lawrence i Helen Jendrzey51.

W latach 2010-2011 dokonano niezbędnej renowacji wnętrza kościoła, a 13

września 2015 roku w parafii obchodzono setną rocznicę powstania świątyni.

W uroczystościach wziął udział biskup Brendan John Cahill oraz ksiądz proboszcz Roger Hawes52. Należy podkreślić, że obecnie parafia w Yorktown gromadzi grupy etniczne różnego pochodzenia, które w swoich własnych językach (polskim, hiszpańskim i angielskim) aktywnie uczestniczą w jej życiu. Co roku też w każdą drugą niedzielę września parafianie urządzają festyn z okazji rocznicy poświęcenia kościoła, poprzedzony Mszą św.

Także ta parafia może poszczycić się

licznymi powołaniami. Ze wspólnoty

tej wyświęcono 4 księży, a 5 kobiet i 2

mężczyzn wybrało życie zakonne53.

W latach 30. XX wieku parafianie

wyszli z inicjatywą budowy Domu Pa-

rafialnego (Community Hall), który

miał służyć całej wspólnocie jako miej-

sce organizowania uroczystości para-

fialnych, spotkań rodzinnych, a w póź-

niejszych latach, kiedy centrum po

rozbudowie mogło pomieścić już 500

osób, również przyjęć weselnych.

Fot. 67.

Grób rodziny Respondek –

jednych z założycieli Yorktown, Teksas

Fot. 68.

Fot. 66.

Budynek, w którym

Cmentarz w Yorktown

mieści się obecnie

(fot. ks. Zieliński)

Activity Center

w Yorktown, Teksas

51    Tamże, s. 52.

52    M. Respondek,  Polish Heritage Center at Panna Maria. druk ulotny, Holy Cross Parish, Yorktown, b.r.  Roots of faith. The story of Sacred Heart Parish White Deer. 100th Anniversary Edition, druk okolicznościowy, Amarillo 2013,  s. 6.

53    Dane ankietowe zebrane przez ks. dra Franciszka Kurzaja w Teksasie. Zob. przypis 8.

– 70 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

4.4.1

Szkoła w Yorktown

Pierwsza parafialna szkoła (St. Mary’s Parochial School) została wybudowana w 1897 roku z inicjatywy księdza Thomasa Moczygemby, który już w 1894 roku zwrócił się z prośbą do Zgromadzenia Sióstr Wcielonego Słowa o pomoc w edukacji młodzieży. W budynku były trzy klasy oraz szatnia, gdzie uczniowie nie tylko pozostawiali swoje rzeczy, ale też jedli posiłki54. Znajdowała się tam także sala z pianinem oraz dwie klasy, połączone przesuwny-mi drzwiami, umożliwiające organizację większych uroczystości szkolnych.

Kiedy w 1915 roku spłonął kościół, Msze święte przeniesiono do pomieszczeń szkolnych. W 1947 zakupiono ziemię pod budowę nowej szkoły parafialnej, ponieważ stara została zburzona. Nadzór budowlany przejął wówczas ksiądz Benjamin Kaminski, który był proboszczem parafii55. W 1962 roku w szkole uczyło się 120 uczniów w klasach od pierwszej do ósmej. Szkoła parafialna Świętego Krzyża miała własną bibliotekę, stołówkę oraz „Klub Matki” (Mother’s Club) zrzeszający około 50 kobiet. Należy również zaznaczyć, że od 1935 do 1969 roku – data zamknięcia szkoły – siostry felicjanki zajmowały się edukacją młodzieży. Po zamknięciu szkoły, która z czasem została przekształ-

cona w Centrum

Aktywności (Activi-

ty Center)56, siostry,

przy wsparciu świec-

kich osób, zajmowały

się nadal nauczaniem

religii.

Fot. 68.

Budynek, w którym

mieści się obecnie

Activity Center

w Yorktown, Teksas

54    L. Warzecha, Fr. F. Lenz, dz. cyt., s. 76.

55    Tamże, s. 78.

56    Activity Center służyło parafianom Yorktown jako miejsce edukacji religijnej.

– 71 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

4.5. Parafia w San Antonio

Kościół pw. św. Michała

San Antonio to siódme najbardziej zaludnione miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, położone 121 km na południowy zachód od Houston.

Zostało założone w 1718 roku, pierwotnie jako misja hiszpańska i placówka kolo-nialna, a swoją nazwę zawdzięcza wyprawie hiszpańskich katolików i misjonarzy, którzy już w 1691 roku przekroczywszy rzekę i osadę Indian Payaya 13 czerwca (wspomnienie św. Antoniego) nazwali ten teren i rzekę właśnie San Antonio. Miasto jest siedzibą hrabstwa Bexar i prężnie rozwijającym się ośrodkiem gospodar-czym, zamieszkiwanym obecnie przez około 1,5 mln osób. San Antonio to miejsce o bogatej historii, gdzie można znaleźć pięć osiemnastowiecznych misji, do których zaliczyć można Alamo (pierwotna nazwa San Antonio de Valero) będące częścią San Antonio Missions National Historical Park, wpisanego w 2015 roku na światową listę UNESCO57. W tym właśnie mieście powstała piąta najstarsza śląska parafia w Stanach Zjednoczonych, św. Michała (St. Michael’s).

57    https://en.wikipedia.org/wiki/San_Antonio [Data dostępu: 06.01.2018].

– 72 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych Historia parafii pw. Św. Michała jest związana z tzw. polską dzielnicą, która w XIX wieku powstała w mieście San Antonio i w której zaczęli osiedlać się śląscy imigranci. Wielu z nich było rzemieślnikami, budowniczymi i dlatego próbowa-li znaleźć swój nowy dom w mieście, nie zaś, jak pozostali przybysze z terenów Śląska, w okolicznych wsiach. Wzrastająca liczba śląskich imigrantów będących katolikami była motywacją do budowy kościoła. Ksiądz Vincent Barzynski, który został proboszczem nowej personalnej parafii58, odprawił wówczas dla nich pierwszą Mszę św. w San Fernando Cathedral. Po tym wydarzeniu bardzo szybko po-czyniono wstępne plany dotyczące budowy kościoła w polskiej dzielnicy, a Msze święte wówczas odprawiano w wynajętym jednokondygnacyjnym budynku nale-

żącym do Emanuela Rzeppy, piekarza pochodzącego z Toszka na Śląsku. Budowę kościoła zakończono w 1868 roku i 6 stycznia odprawiono pierwszą Mszę świętą.

Parafia w San Antonio liczyła wtedy 36 rodzin, z których każda zobowiązała się przekazać (za namową i prośbą księdza Barzynskiego) 100 dolarów na jego budowę lub, jeśli nie pozwalała na to sytuacja finansowa, rodzina decydowała się pomóc przy pracach budowlanych. Powstały kościół nie należał do największych, ale był

za to murowany59.

W archiwach parafii można znaleźć informacje dotyczące pierwszych dwóch chrztów: Valentine Wiesiorek60 (ur. 5.12.1866) oraz Anny Goryl (ur. 16.12.1866)61.

Odnotowano również śluby oraz pogrzeby, które odbyły się w tym właśnie roku.

Kolejni duszpasterze parafii przyczynili się znacznie nie tylko do rozwoju du-chowego, ale i kulturalnego parafii. Ksiądz Stanislaus Wojciechowski zachęcił młodych parafian do wystawiania polskich amatorskich widowisk (minstrel shows)62.

Z kolei ksiądz Louis Dombrowski podjął się budowy probostwa oraz zapoczątkował obchody patronalne parafii. W święcie tym, rozpoczynającym się uroczystą Mszą świętą, brali udział nie tylko parafianie, ale też przedstawiciele okolicznych wspólnot. Ksiądz Dombrowski wprowadził też coroczny zwyczaj odwiedzania cmentarza i modlitwy za dusze zmarłych.

We wrześniu 1912 roku, kiedy proboszczem został Thomas J. Moczygemba (pierwszy rodowity Teksańczyk, który został wyświęcony na księdza), parafia 58    Parafia personalna – w kościele katolickim taka parafia obejmuje wyodrębnioną z diecezji wspólnotę wiernych, której na stałe, z jakiegoś istotnego powodu, niezależnie od ich miejsca zamieszkania, został przydzie-lony proboszcz jako jej własny pasterz. Powodem tym może być m.in. obrządek, język, narodowość wiernych czy przywiązanie do rytu trydenckiego. https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_personalna [data dostępu: 01.09.2018].

59     St. Michael’s Catholic Church. 150th Anniversary Book, druk okolicznościowy wydany z okazji 150-lecia istnienia parafii, Polish Heritage Center at Panna Maria Foundation, Panna Maria 2016, s. 59.

60    Inna wersja nazwiska prawdopodobnie Wiesiołek.

61     St. Michael’s Catholic Church. 150th Anniversary Book, dz. cyt., s. 59.

62    Minstrelsy – to wywodzące się z XIX wieku amerykańskie widowiska rozrywkowe, na które składały się pio-

senki, taniec, skecze,  zabawne scenki rodzajowe,  parodie.  Na temat fenomenu tych przedstawień zob:  Inside the minstrel mask. Readings in nineteenth-century blackface minstrelsy, ed. by Annemarie Bean, James V. Hatch, and Brooks McNamara, foreword by Mel Watkins, Hanover Wesleyan University Press, London 1996.

– 73 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

liczyła już około 60 rodzin. Konserwatyzm, pobożność, skromność, a jednocześnie ogromne zaangażowanie pozwoliły księdzu Moczygembie w sprawny i korzystny dla wiernych sposób zarządzać szybko rozwijającą się parafią oraz przyczyniły się do powstania tzw. rady powierniczej, która podjęła decyzję o budowie nowego kościo-

ła. St. Albert’s Hall63 posłużyło wówczas za miejsce odprawiania Mszy świętych64

na czas budowy. I tak w kwietniu 1922 roku rozpoczęto wznoszenie świątyni, a 4

lipca biskup Arthur Jerome Drossaerts w asyście 20 księży poświęcił nowy kościół.

Dzień został wybrany nieprzypadkowo, ponieważ miał podkreślić przywiązanie pionierów emigracji do ceny wolności, którą osiągnęli w Stanach Zjednoczonych i własnego rozwoju osobistego, który powinni kontynuować ich następcy. W archiwach parafialnych odnotowano pierwszy w nowym kościele ślub Stanleya Gorrella i Constance Danysh, który odbył się 24 października 1922 roku, oraz chrzest Charlesa Leopolda Sismelicka z dnia 19 listopada65. Całkowity koszt budowy kościoła pw. św. Michała, który wyposażono w organy, elektryczne dzwony i ogrzewanie, pochłonął 65 000 dolarów. Parafia jednak ciągle się rozrastała i w 1922 roku liczy-

ła już około 75 rodzin.

Parafianie byli hojnymi

darczyńcami i to wła-

śnie dzięki ich pomocy

zakupiono szaty i na-

czynia liturgiczne do

kościoła, zamontowano

witraże, trzy ołtarze

marmurowe, balaski oł-

tarzowe oraz pozłacane

tabernakulum.

Fot. 69.

Trzy kościoły w San Antonio.

Pierwszy kościół z roku 1868.

Drugi z roku 1922. Trzeci

kościół (obecny) z roku 1967 (il.

z:  St. Michael’s Catholic Church.

150th Anniversary Book, s. 7)

63    Nazwa St. Albert pochodzi od słowa Adalbert (Wojciech) i została błędnie zaadaptowana.

64    Rada podjęła wówczas decyzję o zburzeniu starego kościoła i budowie na tym miejscu nowego.

65     St. Michael’s Catholic Church. 150th Anniversary Book, dz. cyt., s. 65.

– 74 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Istotny dla parafii pw. św.

Michała w San Antonio był

również rok 1947, kiedy to arcy-

biskup Robert E. Lucey ogłosił

zniesienie jej granic. W ten spo-

sób dopuścił inne mniejszości

etniczne do aktywnego udziału

w wybranej przez nich wspól-

nocie wiernych, nie wyłączając

osób gromadzących się wokół

kościoła św. Michała. Tak więc

do wspólnoty dołączyła liczna

grupa wiernych, a liczba rodzin

wzrosła do 900. W 1952 roku

dokonano kolejnej moderni-

zacji kościoła. Wnętrze świą-

tyni oraz stacje Drogi Krzyżo-

wej zostały odmalowane oraz

wstawiono nowe konfesjonały.

Fot. 70.

Wszystkie te prace nadzoro-

Kościół św. Michała i pierwotna dzielnica polska w czasie wał ksiądz Edward Dwora-prowadzonych prac urbanistycznych w latach sześćdziesiątych czyk. Liczne inwestycje miały

w San Antonio (il. z:  St. Michael’s Catholic Church. 150th miejsce w kolejnych latach, jak

Anniversary Book, s. 24)

chociażby zakup autobusu do-

wożącego wiernych na Mszę świętą w niedziele oraz dzieci na lekcje religii.

I tak w roku 1964 parafię przejęli ojcowie augustianie, natomiast przełom na-stąpił rok później, kiedy jej teren został wykupiony za kwotę 370 tysięcy dolarów przez Urban Renewal Agency, aby na tym obszarze zorganizować międzynarodo-wą wystawę Hemisfair (Expo) i w ten sposób przeprowadzić modernizację miasta San Antonio66. Wiązało się to z decyzją o przeniesieniu kościoła w inne miejsce.

Pierwszą Mszę w nowym miejscu i kościele odprawiono w grudniu 1966 roku, a celebrował ją ks. Luis Uriza. Niestety, decyzja o przeniesieniu kościoła w inne miejsce spowodowała, że śląski charakter wspólnoty został na zawsze utracony67.

Obecna parafia68 liczy około 230 rodzin, z czego jedynie 5 procent przyznaje się do polskiego pochodzenia.

66     St. Michael’s Catholic Church. 150th Anniversary Book, dz. cyt., s. 69.

67    F. Kurzaj,  Osady i parafie Ślązaków w Teksasie, w:  Śląscy Teksańczycy II. Emigracja ze Śląska do Teksasu w latach 1853-1870, oprac. przez Silesian Profiles Committee w składzie: M. A. Moczygemba Watson – przewodn., J. W. Beard [et al.], przeł. i przygot. do druku Wojciech Reisch, Wydawnictwo i Drukarnia Świętego Krzyża, Opole 2007, s. 5.

68    W 1968 roku kościół z uwagi na zagospodarowanie terenu został przeniesiony do innej dzielnicy w San Antonio.

– 75 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji 4.5.1

Szkoła w San Antonio

Historia szkoły w San Antonio związana jest z rokiem 1873, kiedy to ksiądz Anthony Heinke postanowił przysposobić kilka pomieszczeń przykościelnych na sale lekcyjne. Zwrócił się również do księdza Felixa Zwiardowskiego o pomoc w zorganizowaniu zajęć dla dzieci. I tak siostry ze Zgromadzenia Niepokalanego Poczęcia rozpoczęły nauczanie dzieci nie tylko języka angielskiego, ale przede wszystkim języka polskiego oraz podstaw religii. Ich rolę na prośbę biskupa Johna A. Foresta w następnych latach przejęły siostry urszulanki, które w 1898 roku zainicjowały budowę szkoły na ich własny koszt69. Grunt pod budowę został przekazany na rzecz zgromadzenia pod warunkiem, że w szkole zawsze będzie polski nauczyciel. W 1901 roku nadzór nad szkołą został powierzony siostrom ze Zgromadzenia Opatrzności Bożej, które odkupiły szkołę od sióstr urszulanek za kwotę 8 tysięcy dolarów. Jeszcze w tym samym roku we wrześniu do pierwszej klasy przystąpiło 29 uczniów. Aby umożliwić edukację większej liczbie młodzieży, ksiądz Thomas Moczygemba rozpoczął starania o założenie szkoły średniej, któ-

ra miała być kontynuacją dobrze już wówczas prosperującej szkoły podstawowej.

W głównym budynku stworzono więc szkołę średnią, a Halę Świętego Alberta wykorzystano na sale lekcyjne dla potrzeb szkoły podstawowej. W taki sposób szkoła działała do lat czterdziestych. Siostry ze Zgromadzenia Opatrzności Bożej, które zakupiły i zaadaptowały budynek naprzeciw szkoły na klasztor, zdecydowały o za-

łożeniu szkoły dla dziewcząt. To z kolei doprowadziło do zamknięcia szkoły średniej w 1951 roku70. W latach 1956-1957 dokonano kolejnych zmian w budynku szkoły, a w 1965 roku ostatecznie szkołę zamknięto z uwagi na budowę HemisFair Park71, który powstał w tym miejscu. Należy podkreślić, że w chwili jej zamknięcia szkoła posiadała osiem klas, bibliotekę oraz salę muzyczną, a uczęszczało do niej około 300 uczniów72.

69     St. Michael’s Catholic Church. 150th Anniversary Book, dz. cyt., s. 74.

70  Tamże.

71   Hemisfair Park to miejsce zajmujące spory obszar centrum miasta San Antonio, będące obecnie centrum kulturalnym, rekreacyjnym, sportowym i rozrywkowym, w którym odbywają się liczne koncerty, wystawy lub festyny.

72    Tamże, s. 75.

– 76 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 71.

Szkoła przy parafii św. Michała w San Antonio (il. z:  St. Michael’s Catholic Church. 150th Anniversary Book, s. 74)

Fot. 72.

Pierwszych siedmioro absolwentów szkoły średniej świętego Michała w San Antonio z 1935 roku (il. z:  St. Michael’s Catholic Church.

150th Anniversary Book, s. 111)

– 77 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

4.6. Parafia w Cestohowie

Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny

Fot. 73.

Kościół pw. NMP

w Cestohowie, Teksas

– 78 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych Cestohowa73 to mała miejscowość położona w południowej części Teksasu, od-dalona o 54 mile (ok. 87 km) od San Antonio, a swą nazwę zawdzięcza polskiemu miastu Częstochowa, słynącemu z kultu cudownego obrazu Matki Boskiej. Ze względu na bliskość geograficzną Częstochowa to dla ludu śląskiego jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc kultu. Początki parafii w Teksasie sięgają roku 1873, kiedy to 40 górnośląskich rodzin, pochodzących z oddalonej o 8 km Panny Marii, podjęło decyzję o budowie szkoły św. Józefa, która posłużyła im również jako ka-plica74. Ziemię pod budowę przekazali Ślązacy: Anthon Jarzombek (2 akry) i Frank Mutz (1 akr). Ksiądz Felix Zwiardowski, który wówczas był proboszczem w Pannie Marii, zdecydował się odprawiać raz w miesiącu Mszę św. w Cestohowie. Kiedy w 1877 roku ksiądz Zwiardowski zainicjował budowę nowego kościoła w Pannie Marii, mieszkańcy Cestohowy postanowili wznieść własną świątynię. Po długich pertraktacjach i rozmowach biskup Anthony Pellicer wyraził zgodę na budowę kościoła75. Prace więc rozpoczęto, a kamienie pod budowę transportowano z po-bliskiego pola, którego właścicielem był Matthew Pawelek. Poświęcenie kamienia węgielnego było w Cestohowie nie lada wydarzeniem z uwagi na obecność biskupa Pellciara76, który przy tej okazji obiecał, że parafia będzie otoczona jego bezpośrednią opieką.

Kościół wraz z probostwem został poświęcony 10 lutego 1878 roku77. W tym samym też roku we wrześniu ksiądz Adalbertus Pelczar został proboszczem nowego kościoła i w pierwszej kolejności zajął się wyposażeniem jego wnętrza. Parafianie ufundowali ołtarze – boczne oraz główny, w którym umieszczono ofiarowany przez księdza Felixa Zwiardowskiego obraz Matki Boskiej Częstochowskiej78

przyniesiony do Cestohowy w uroczystej procesji przez parafian z Panny Marii.

73    Pisownia nazwy miejscowości ewoluowała, jednak ostatecznie zdecydowano się na zapis „Cestohowa”, który jest oficjalną nazwą sankcjonowaną prawnie.

74    Rodziny te chciały znaleźć teren, na którym mogłyby wybudować swoje domy, musiały więc zadowolić się mniej urodzajną ziemią oddaloną od Panny Marii o kilka kilometrów.

75   Rozmowy pomiędzy Ślązakami, księdzem Felixem Zwiardowskim i biskupem były długie i mozolne, ponieważ ksiądz Zwiardowski nie chciał podziału parafii, a tym samym odmawiał zgody na budowę kościoła w Cestohowie. Ślązacy w osobach: Jacob Lyssy, Steve Tycman i Anton Jarzombek stawili się więc kilkakrotnie u biskupa San Antonio zapewniając go, że spełnią wszystkie wymogi, aby świątynia w Cestohowie powstała.

Zob.   Centennial History of the founding of Nativity of the Blessed Virgin Mary parish Czestochowa, Texas 1873-1973, druk okolicznościowy wydany z okazji stulecia powstania parafii, b.m.r. [1973], s. 16.

76    Parafianie Cestohowy byli zaniepokojeni faktem, że opieka nad świątynią zostanie powierzona ojcom rezu-rekcjonistom. Kamień węgielny miał więc poświęcić ksiądz Felix Zwiardowski, który z uwagi na toczący się konflikt odmówił parafianom.

77     Centennial History of the founding of Nativity of the Blessed Virgin Mary parish Czestochowa, dz. cyt., s. 18.

78    Wizerunek Matki Boskiej został namalowany przez jedną z sióstr zakonnych i różni się nieco od pierwowzo-ru, który znajduje się w sanktuarium w Częstochowie. Charakter tej różnicy najlepiej oddaje będąca w użyciu nazwa obrazu: Matka Boska Uśmiechnięta.

– 79 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 74.

Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej

w kościele pw. Narodzenia NMP

w Cestohowie, Teksas

Fot. 75.

Witraż w kościele pw. Narodzenia NPM

w Cestohowie ufundowany przez rodziny

Pawellek i Camber, Teksas

– 80 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Warto podkreślić, że ołtarz główny św. Józefa został ufundowany przez Jacoba i Catherine Opiela79, a wykonany (podobnie jak i ołtarze boczne) przez Alberta Pawelka. Po tym jak ksiądz Pelczar został przeniesiony do parafii St. Hedwig, proboszczem w Cestohowie został ksiądz Lisicki, a później ksiądz Władysław Tyszkiewicz. To właśnie on założył Stowarzyszenie św. Jana Kantego, ufundował

bibliotekę i dom parafialny. Kolejnym proboszczem w parafii w Cestohowie został ponownie w 1866 roku ksiądz Felix Zwiardowski, który pełnił tę posługę do roku 1891. Jego następcami w parafii byli ksiądz Thomas Moczygemba i Stanisław Przyborowski. I to właśnie księdzu Przyborowskiemu parafia zawdzięcza nie tylko odmalowanie wnętrza kościoła, ale również ukończenie budowy wieży kościelnej w 1902 roku80.

Fot. 76.

Pierwszy kościół pw. Narodzenia NMP

w Cestohowie z roku 1878 (il. z:  Centennial

History of the founding of Nativity of the Blessed

Virgin Mary parish Czestochowa, s. 15)

W roku 1931 podjęto decyzję

o budowie drugiego (obecnego) ko-

ścioła, którego całkowity koszt wy-

niósł 30 tysięcy dolarów. Parafianie

nalegali jednak, aby zachować część

zewnętrznej konstrukcji pierwotnej

budowli. Dług, który ciążył wówczas

na parafii, został umorzony, a ksiądz

Przyborowski otrzymał Złoty Medal

Zasługi od polskiego rządu81. W roku

1956 ksiądz Julius Dworaczyk objął

probostwo przy kościele w Cestoho-

wie. Niedługo potem, w 1959 roku,

obok kościoła powstała grota „Naszej

Matki z Lourdes”, która istnieje do

dnia dzisiejszego.

79    Jacob i Catherine Opiela ufundowali również stacje drogi krzyżowej w parafii.  Centennial History of the founding of Nativity of the Blessed Virgin Mary parish Czestochowa, dz. cyt., s. 18.

80    Ukończenie wieży kościelnej było możliwe dzięki wsparciu Adalberta Kniejskiego, który przekazał pokaźną sumę na jej budowę.

81     Centennial History of the founding of Nativity of the Blessed Virgin Mary parish Czestochowa, dz. cyt., s. 26.

– 81 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Przy tej okazji należy zaznaczyć, że parafia pw. NMP w Cestohowie była bogata w powołania kapłańskie i zakonne. Z parafii pochodzi dziesięć sióstr zakonnych i jeden ksiądz: Henry Moczygemba, który został wyświęcony 8 lutego 1949 roku.

W 1973 roku dokonano niezbędnej renowacji kościoła polegającej na wymianie dachu i odmalowaniu zarówno wnętrza, jak i elewacji. Na terenie parafii istnieje cmentarz, który powstał już w 1878 roku. Na wielu nagrobkach można nadal znaleźć inskrypcje w języku polskim. Na cmentarzu pochowani są m.in. ksiądz Przyborowski, który służył parafii przez 35 lat, oraz ksiądz Edward Dworaczyk – autor wielu książek opisujących historię pierwszych migrantów ze Śląska do Teksasu.

Obecnie w parafii mieszka około 185 rodzin82.

Fot. 77.

Grota ,,Naszej Matki z Lourdes" w Cestohowie, Teksas

82    Dane ankietowe zebrane przez ks. dra Franciszka Kurzaja. Zob. przyp. 8.

– 82 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 78.

Cmentarz w Cestohowie, Teksas

Fot. 79.

Pomnik ks. Henry’ego Moczygemby na

cmentarzu w Cestohowie

– 83 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

4.6.1

Szkoła w Cestohowie

Pierwsza szkoła powstała w Cestohowie już w 1873 roku i od czasu swego za-

łożenia służyła lokalnej społeczności za kaplicę. Opiekę nad nią sprawowało Zgro-madzenie Sióstr Miłosierdzia i Słowa Wcielonego. Niestety, regularne uczestnic-two w zajęciach utrudniały warunki pogodowe. W porze deszczowej występująca z brzegów rzeka uniemożliwiała uczniom dotarcie na zajęcia. Dlatego w latach 80.

XIX wieku podjęto decyzję o budowie kolejnej szkoły nazwanej Bartole83, niedaleko Pawellekville, na ziemi należącej do rodziny Pawlik. Z uwagi na brak funduszy potrzebnych do utrzymania dwóch szkół, pierwotna szkoła św. Józefa stała się placówką prywatną. Około roku 1892 na ziemi należącej do rodziny Felux powstała The Pulaski Public School. Na terenie parafii Cestohowa istniały jeszcze: szkoła św.

Stanisława oraz szkoła św. Antoniego. Dokumenty archiwalne podają liczbę oko-

ło 150 uczniów uczęszczających wówczas do tych szkół84. W 1929 roku powstała szkoła św. Piotra, ok. 4,8 km na północny zachód od Cestohowy, mając wówczas do dyspozycji trzy budynki, w których odbywała się nauka dla lokalnej młodzieży.

Opieka nad szkołami została powierzona siostrom ze Zgromadzenia Miłosierdzia Słowa Wcielonego, benedyktynkom, felicjankom oraz świeckim nauczycielom.

Szkoła św. Piotra została zamknięta w 1963 roku85, a uczniów skierowano do po-bliskich miejscowości Poth

i Kosciuszko. W 1986 roku

zamknięto również szkołę

podstawową w Cestohowie,

a obecnie budynek ten służy

do organizowania wydarzeń

kulturalno-religijnych.

Fot. 80.

Budynek szkoły podstawowej

w Cestohowie, zamkniętej w 1986 roku

83    Nazwa „Bartole” wywodzi się od budynku San Bartolo usytuowanego trzy mile (ok. 4,8 km) od Cestohowy, wykorzystywanego wcześniej przez Hiszpanów jako kaplica.  Centennial History of the founding of Nativity of the Blessed Virgin Mary parish Czestochowa, dz. cyt., s. 18.

84    Tamże, s. 68.

85    Materiały promocyjne kościoła pw. NMP w Cestohowie, Teksas (Nativity of the Blessed Virgin Mary Catholic Church, Est. 1873, Cestohowa, Texas, U.S.A.)

– 84 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

4.7. Parafia w Inez

Kościół pw. św. Józefa

Fot. 81.

Kościół św. Józefa w Inez

(fot. strona parafii)

– 85 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji Inez to miejscowość położona 59 mil (ok. 95 km) na północny wschód od miasta Victoria i 214 km od San Antonio w Teksasie, w niewielkiej odległości od hrabstwa Jackson. Miejscowość liczy około 2000 mieszkań-

ców86, a jego historia sięga siedemnastego wieku, kiedy to francuska kolo-nia, nazywana Fortem św. Louisa, uzurpowała sobie prawo do tychże terenów. Pierwotnie miejscowość nosiła nazwę „Arenosa”, która pochodziła od nazwy strumienia Arenosa Creek87. W 1882 roku przez miejscowość przeprowadzono linię kolejową łączącą Nowy Jork z Meksykiem. Głównym budowniczym był Joseph Telfener, którego córka nosiła imię Inez, i właśnie od jej imienia miejscowość przyjęła do dziś istniejącą nazwę.

Pierwsi Ślązacy zaczęli przybywać na te tereny już w 1858 roku. Po-czątkowo osiedlili się w miejscowości Garcitas (nazywanej potocznie przez nich „gazeta”), dokąd przybywali okoliczni misjonarze, m.in. Jean Baptiste Teiten, aby odprawić Mszę świętą. Należy zaznaczyć, że brak ko-

ścioła zmusił księży do odprawiania Mszy świętych w domu p. Franka Garvela, który również oddał część swojej ziemi pod budowę pierwszej świątyni pw. św. Teresy z Avila. Niestety, w 1886 roku burza zniszczyła ten budynek. Powstał wtedy pomysł budowy nowego kościoła w miejscowo-

ści Inez. Pieczę nad przedsięwzięciem objął ksiądz Thomas Moczygemba, a ziemię pod budowę przekazał p. Henry Clay Koontz88. Nowy kościół pw.

św. Józefa został poświęcony 1 listopada 1890 roku. W niedługim czasie powstał przy nim również cmentarz, a w 1895 roku dobudowano probostwo. Pierwszym duchownym, który zamieszkał w Inez, był ks. Godfrej Hendricks. Parafia z biegiem lat zaczęła się rozrastać, włączając pod swoją jurysdykcję nawet tak odległe miejsca jak: El Campo, Blessing czy Pa-lacios89. Kolejna przebudowa i modernizacja świątyni nastąpiła w 1944

roku. Nowe ławki oraz ołtarz zamontowano w kościele w 1948 roku, kiedy proboszczem był ksiądz Harold Ehlinger. W 1952 roku parafianie wybudowali nowe probostwo za kwotę ok. 15 000 dolarów oraz zakupiono nowe organy.

Niestety, 30 czerwca 1963 roku pożar pochłonął kościół św. Józefa.

Dzięki zaangażowaniu księdza Edwarda Janskiego oraz architekta Chri-stophera Di Stepano udało się szybko odbudować kościół, który został

poświęcony 21 maja 1964 roku. Remontu generalnego wymagało również 86    Spis ludności z 2000 roku. American FactFinder. United States Census Bureau [data dostępu: 31.01. 2008].

87    https://tshaonline.org/handbook/online/articles/hli05 [data dostępu: 18.07.2018].

88    R. E. Lucey,  Diamond Jubilee  1874-1949. Archdiocese of San Antonio,  dz. cyt., s. 172.

89  Tamże.

– 86 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

probostwo. W roku 1992 powstało także przy parafii Centrum Edukacyj-ne, poświęcone tego samego roku 4 października90.

Warto odnotować, że z tej niewielkiej parafii pochodził ks. Benton Thurmond, wyświęcony na kapłana w 1946 roku. Parafia od początku gromadziła przedstawicieli różnych narodowości, takich jak Polacy, Czesi, Niemcy czy Hiszpanie. Na terenie parafii mieszka obecnie około 15 procent parafian pochodzenia polskiego.

4.8. Parafia w Las Gallinas

Kościół pw. św. Józefa

90    B. A.  Thurmond, A. Benton,  Historical sketch of St. Joseph’s church of Inez, b.m., 1993, s. 3.

– 87 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 82.

Drogowskaz z nazwą miasta Las Gallinas, Teksas

Las Gallinas91 to niewielka miejscowość położona na południowy zachód, 26

mil (ok. 42 km) od San Antonio, w hrabstwie Atascosa, gdzie już w latach 60.

XIX wieku osiedlili się pierwsi Ślązacy. To właśnie rodziny Skwortz, Wyglądacz i Kotulla zakupiły ziemię na tych terenach już w 1860 roku i pojawiły się w spisie ludności. Kolejne rodziny przybyły do miejscowości po wojnie domowej, m.in.

z Bandery i Panny Marii, a ich nazwiska odnaleźć można w spisie ludności z 1870

roku. Jednym z pierwszych duchownych był ks. Claud Jaillet z Somerset, który pełnił posługę kapłańską dla śląskich rodzin od lutego 1872 roku92. Parafia powstała w 1876 roku, założona przez osiem rodzin, wśród których możemy odnaleźć takie nazwiska jak: Kalka, Korus, Skwortz, Kindla, Salzman, Zienc, Lipok czy Hug. Właśnie w domu Kaspra Kalki gromadziły się rodziny górnośląskie, aby pod przewodnictwem wędrownego misjonarza ks. Chapolarda93 odmawiać litanię do Wszystkich Świętych oraz tajemnice różańca świętego. Pierwszy kościół, do które-go budowy przywieziono na wozach drewno z Cuero, postawił John Kalka. Ławki w kościele pozbawione były oparcia. Ksiądz Chapolard wraz z innymi księżmi: ks.

Penrdem, Riguad, Moulin Darsche i Vento, którzy dojeżdżali konno do Las Gallinas, współtworzyli nową parafię.

91    Nazwa miejscowości oznaczająca ‘kury’ została nadana przez imigrantów posługujących się językiem hiszpań-

skim.

92     Polish Heritage Center at Panna Maria Foundation, druk okolicznościowy, San Antonio 2018, s. 2.

93    Imię księdza nie zachowało się w dokumentach parafii ani w pamięci mieszkańców.

– 88 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Ziemię pod świątynię, przy której prace rozpoczęto w 1881 roku, oddali Anna Salzman, Kasper Kalka94 oraz John Korus95. Kościół powstał wyłącznie dzięki pracy parafian, ochoczo angażujących się w budowę. W 1896 roku prace ukończono, dobudowano wieżę kościelną, ołtarz (wykonany przez parafian Bena Arnolda i Fritza Herra) i ławki wewnątrz obiektu. W kolejnych latach parafianie przekazali kolejne dotacje, dzięki którym zakupiono figurę Najświętszej Marii Panny z Dzieciątkiem (ufundowaną przez p. Justine Stanush), dzwon kościelny (ufundowany w 1918 roku), chrzcielnicę, lampy, klęczniki (których fundatorami byli Julius i Adeline Skwortz Espey), kropielnicę (p. Anna Haiduk) oraz krzyż cmentarny (p.

Thomas Haiduk)96. Poświęcenie dzwonu, którego głównym sponsorem był Joseph Kinsela, było bardzo uroczyste. Wszyscy fundatorzy trzymali w dłoniach szarfy przed poświęceniem. Pierwsze organy zakupiono w 1913 roku, a organistą przez kolejne czterdzieści dziewięć lat był Joseph Hug.

Należy zaznaczyć, że aż pięć dziewcząt pochodzących z tej parafii wybrało życie zakonne: Katherine Hug (siostra Benedicta), Mary Stanush (siostra Mary Christi-na),  Cecilia Hug (siostra Mildred), Mary Espey (siostra Julie Adele) oraz Cecilia Rodriquez (siostra Joan Elise), zasilając zakony na terenie Teksasu97. Kościół Św.

Józefa został zamknięty w 1981 roku, a dwa lata później, 15 grudnia 1983 roku, dziewiętnastowieczny budynek kościoła spłonął w pożarze.

Fot. 83.

Obelisk pamiątkowy w miejscu kościoła św. Józefa w Las Gallinas 94    Rodzina Kalka przekazała również ziemię pod budowę cmentarza.

95    http://www.texasescapes.com/SouthTexasTowns/Las-Gallinas-Texas.htm [data dostępu: 30.07.2018 r.].

96     Polish Heritage Center at Panna Maria Foundation, dz. cyt., s. 4.

97    Dane ankietowe zebrane przez ks. dra Franciszka Kurzaja w Teksasie. Zob. przyp. 8.

– 89 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 84.

Tablica pamiątkowa

przedstawiająca

krótką historię kościoła

w Las Gallinas

Fot. 85.

Tablica pamiątkowa

przedstawiająca kościół

pw. św. Józefa

w Las Gallinas

– 90 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 86.

Cmentarz św. Józefa

w Las Gallinas z 1875 roku

Fot. 87.

Fot. 88.

Nagrobek Kathariny Haiduk,

Nagrobek Johna Korusa,

przedstawicielki jednej z najstarszych

potomka jednej z najstarszych

rodzin w Las Gallinas

rodzin w Las Gallinas

– 91 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

4.8.1.

Szkoła w Las Gallinas

W roku 1919 William i Justine Drzymala Stanush przekazali 1,25 akra ziemi pod budowę szkoły. Grupa ośmiu sióstr benedyktynek pod kierunkiem matki prze-

łożonej Lidwiny Weber opuściła Kubę i przeniosła się do Teksasu. Wtedy również zapadła decyzja o przygotowaniu dla sióstr osobnego budynku, który ukończono w październiku 1919 roku. Jeszcze w tym samym miesiącu otworzono szkołę św.

Józefa98. Benedyktynki pracowały jako nauczycielki w Las Gallinas oraz sąsiednich miejscowościach: Loire, Leming i Rockne. W 1921 roku państwo Jacob i Hedwig Kaczmarek Korus sprzedali akr ziemi na rzecz kościoła i szkoły w Las Gallinas.

Zaś w 1936 roku miejsce, które służyło jako szkoła przez piętnaście lat, zostało ponownie sprzedane przez zarząd powierniczy szkoły rodzinie Korus99.

4.9. Parafia w Kosciuszko

Kościół pw. św. Anny

98     Polish Heritage Center at Panna Maria Foundation, dz. cyt., s. 2.

99     Polish Heritage Center at Panna Maria Foundation,  dz. cyt., s. 6.

– 92 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych Miejscowość Kosciuszko100 położona jest w hrabstwie Wilson, ok. 45 mil (72

km) od San Antonio i ok. 12 km na północ od Cestohowy. Historia miejscowości i parafii sięga 1880 roku, kiedy to 65 śląskich rodzin, wśród których były m.in. osoby noszące nazwiska: Pruski, Korzekwa, Wiatrek, Keller, Dworaczyk, Moy, Nestroy czy Drzymala, opuściło Cestohowę udając się na północ w poszukiwaniu nowego miejsca pobytu. Rezultatem tej peregrynacji było osiedlenie się na zakupionej w 1850 roku ziemi, którą początkowo nazwali „Mały Egipt”. Osada oficjalnie za-częła istnieć z dniem 12 marca 1880 roku i wtedy też Górnoślązacy zmienili jej nazwę na Kosciuszko101. Należy przy tej okazji zaznaczyć, że społeczność Górno-

ślązaków była wówczas jedyną śląską kolonią w hrabstwie Wilson, a Kosciuszko było misją Cestohowy, do której mieszkańcy dojeżdżali na Msze święte.

W 1898 roku, na ziemi przekazanej przez rodzinę Dugi i Keller, rozpoczęła się budowa kościoła pw. św. Anny nadzorowana przez księdza Stanisława Przyborow-skiego (ówczesnego proboszcza Cestohowy). Parafianie, w liczbie 65 rodzin, zebrali na jego budowę ok. 2000 dolarów, a własny wkład pracy umożliwił powstanie świą-

tyni, która pierwotnie była drewniana z pięknie zdobionym ołtarzem. Była to jedna z największych świątyń w hrabstwie Wilson. Kościół poświęcił 27 października urzędujący wówczas biskup John Anthony Forrest. Parafia pw. św. Anny pozostała misją Cestohowy do roku 1901. Cztery lata później, kiedy opiekę nad świątynią przejął ksiądz Theodor Jaron, dokonano rozbudowy parafii, zagospodarowano teren wokół kościoła, a także, z inicjatywy wspomnianego tu duchownego, powo-

łano do życia liczne przykościelne organizacje. Po śmierci księdza Jarona pieczę nad świątynią św. Anny przejęli kolejno ksiądz Joseph Karcz i Mariano Garriga102.

Kiedy w 1918 roku proboszczem parafii Kosciuszko został ksiądz Piotr Grzesiak, zapadła decyzja o budowie klasztoru, który powstał na jej terenie. W roku 1933

świątynię powiększono o 20 stóp (ok. 6 metrów), obniżono wieżę oraz odmalowano stare i dodano nowe ławki.

W 1934 roku liczba parafian wzrosła do 700, a parafia Kosciuszko pozyskała kolejny akr ziemi (ok. 0.40 ha), za który zapłacono 62 dolary. Zakupiono wtedy również figury świętych do wystroju wnętrza kościoła. W kolejnych latach dużym udogodnieniem okazało się elektryczne oświetlenie oraz instalacja organów. W na-stępnym roku wybudowano nowe zmodernizowane probostwo za kwotę ok. 6000

dolarów103. Starą plebanię zaadaptowano na potrzeby parafii.

We wrześniu 1937 roku opiekę duszpasterską nad wspólnotą przejął ksiądz Piotr Foegelle. Jego posługa zaowocowała powstaniem stowarzyszeń kościelnych 100  Pisownia nazwy miejscowości wielokrotnie ulegała zmianie. Inny zapis to „Kosciusko”.

101  Niestety, nie zachowały się dokumenty, które wyjaśniałyby przyczynę zmiany nazwy miejscowości.

102  Dane zaczerpnięte z archiwum parafialnego przy kościele św. Anny w Kosciuszko.

103   Centennial St. Ann’s Catholic Church 1898-1998. Sto Lat, druk okolicznościowy wydany z okazji  stulecia powstania parafii, Texas, 1998, ss. 69-71.

– 93 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

takich jak Sodalicja Mariańska czy Arcybractwo Różańca Świętego. Duchowny zaangażował się ponadto w utworzenie chóru kościelnego. W grudniu 1941 roku rozpoczęła się zbiórka funduszy na budowę większej świątyni. Zaledwie po siedmiu latach od podjęcia tej inicjatywy na koncie funduszu zabezpieczono ponad 30 000 dolarów. W roku 1945 rozebrano stary klasztor, z którego materiał posłużył

w części do konstrukcji nowego budynku przeznaczonego dla zakonnic pracują-

cych w parafii.

Nowy kościół w parafii Kosciuszko, służący wspólnocie do dnia dzisiejszego, istnieje od marca 1951. Całość pochłonęła koszt ok. 120 000 dolarów, a  budowę nadzorował A. J. Kliefoth (inżynier) i Leo Maria Joseph Dielmann (architekt) pochodzący z San Antonio. Świątynia mogła pomieścić 450 osób. Oprócz wieży kościelnej wykonanej z miedzi o wysokości 68 stóp (21 metrów) powstały dwie zakrystie, baptysterium oraz wydzielone miejsce

dla matek z dziećmi. W trakcie budowy nowe-

go kościoła większość figur świętych została roz-

dana, a niektóre elementy wyposażenia (takie jak

chociażby stary, pięknie zdobiony ołtarz) trafiły

do kościoła św. Marii w  Stockdale104. W koście-

le pozostała jednak płaskorzeźba przedstawiająca

Ostatnią Wieczerzę oraz figura Marii Dziewicy.

Fundatorem nowego ołtarza był Jerome Olejnik.

Z kolei na budowę ołtarzy bocznych środki ofia-

rowali państwo Jarzombek i Moczygemba. Wieża

kościelna została nazwana Philip z uwagi na fakt,

że rodzina Philipa Niestroya była fundatorem

dzwonu w pierwszym kościele. Obecne probo-

stwo zostało wybudowane w trakcie urzędowania

w parafii księdza Edwarda Wanata SDS (1994-

2000).

W 1986 roku wybudowano salkę parafialną,

w kolejnych latach zamontowano w świątyni kli-

matyzację i wymieniono dach, a okna i drzwi

odmalowano. Drewniany krzyż pochodzący

1900 roku został odnowiony przez Antona

Kollodzieja i umieszczony przed frontem

kościoła105.

Fot. 89.

Tablica budowniczych kościoła

104  Parafia w Stockdale była misją parafii św. Anny w Kosciuszko.

pw. św. Anny w Kosciuszko

105   Centennial St. Ann’s Catholic Church 1898-1998, dz. cyt., s. 181.

– 94 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 90.

Kościół pw. św. Anny w Kosciuszko, Teksas

Fot. 91.

Wnętrze kościoła pw. św. Anny w Kosciuszko

– 95 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 92.

Witraż w kościele pw. św. Anny ofiarowany pamięci Edmunda i Barbary Dziuk

– 96 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Warto zaznaczyć, że parafia św. Anny była bogata w powołania kapłańskie i zakonne. Trzech młodych mężczyzn: Edward Dworaczyk, Benedict Pruski i Julius Dworaczyk zostało wyświęconych na księży, a dwie dziewczyny: Emilia Korzekwa (siostra Cyrilla) i Florence Kolodziej (siostra Mary Marits)106 wybrały życie zakonne.

W 1901 roku przy parafii pw. św. Anny założono cmentarz. Teren pod budowę przekazali Wojciech i Petronella Lyssy, Loen i Tekla Lyssy oraz Henry i Regina Lyssy107. Na cmentarzu św. Anny spoczywają przodkowie rodzin górnośląskich, jak również meksykańskich. Ksiądz Thomas Lyssy zainicjował powstanie komitetu cmentarnego, którego zadaniem było zbieranie funduszy i opieka nad cmentarzem.

W 1992 roku rodzina Scheffler zgodziła się opiekować parafialnym miejscem prze-znaczonym na pochówki. To właśnie dzięki ich pracy na cmentarzu do dnia dzisiejszego można podziwiać piękne jodły zdobiące główną aleję.

Fot. 93.

Nazwiska Górnoślązaków na cmentarzu w Kosciuszko

106  Dane ankietowe zebrane przez ks. dra Franciszka Kurzaja w Teksasie. Zob. przyp. 8.

107  Tamże, s. 200.

– 97 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

4.9.1

Szkoła w Kosciuszko

Kiedy w 1892 roku powstała parafia św. Anny, V.J. Keller sprzedał dwa akry ziemi biskupowi Johnowi Claudowi Nerazowi pod budowę szkoły.

W jednej klasie młodsze dzieci miały zajęcia po jednej stronie, starsze po drugiej. Na środku klasy znajdował się grzejnik. Do 1940 roku dzieci uczyły się po polsku, później wprowadzono język angielski. Szkoła została nazwana imieniem św. Anny, z czasem nazywana była też Santa Anna108. Opiekę nad szkołą przejęły siostry ze Zgromadzenia Słowa Wcielonego, które zamieszkały w pokoju przy szkole, służąc parafii przez kolejne siedemdziesiąt lat. W 1930 roku Konsul Generalny z Chicago, Aleksander Szczepański, znający Śląsk, przybył ze specjalną wizytą do szkoły w Kosciuszko. W swojej przemowie zwrócił wówczas uwagę na jednokondygnacyjny drewniany budynek, w którym uczyło się ponad 70 uczniów, mówiąc: „Patrząc na te dzieci czuję się, jakbym był w Łaziskach Górnych, Miechowicach czy Królewskiej Nowej Wsi”109. W 1986 roku siódmą i ósmą klasę przeniesiono do szko-

ły w Poth, a w następnym roku szkołę w Kosciuszko zamknięto. Klasztor został sprzedany, a drewno pozostałe z rozbiórki szkoły wykorzystano do rozbudowy centrum parafialnego110.

4.10. Parafia w Falls City

Kościół pw. Trójcy Świętej

Fot. 94.

Miejscowość Falls City

z podaną liczbą mieszkańców

108  Tamże, s. 27.

109  Tamże, s. 57.

110  Tamże, s. 160.

– 98 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Falls City to niewielka miejscowość w Teksasie, w hrabstwie Karnes, położona 31 mil (ok. 50 km) na południowy wschód od San Antonio. Siedlisko to, charakteryzujące się upalnym podzwrotnikowym i wilgotnym klimatem, zamieszkuje ok.

611 osób111.

Historię powstania miejscowości Falls City, której pierwotna nazwa brzmia-

ła „Breckenridge”, datuje się na rok 1884.  Dwudziestego kwietnia 1886 roku Marcian i Mary Pollock sprzedali swoją ziemię firmie San Antonio Aransas Pass Railroad pod budowę linii kolejowej łączącej San Antonio z Breckenridge. W 1893

roku Ślązacy, którzy osiedlili się w tej miejscowości, zmienili nazwę na Falls City (miasto wodospadów)112.

111  Dane zaczerpnięte ze spisu ludności z 2010 roku. https://en.wikipedia.org/wiki/Falls_City,_Texas [data do-stępu: 02.09.2018].

112  Nazwa Breckenridge istniała również na północy Teksasu, co utrudniało pracę poczty.

– 99 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 95.

Wodospady w Falls City, od których wzięła się nazwa miasta, położone na prywatnym terenie rodziny Dziuk

Początkowo mieszkańcy Falls City, w którym już wówczas znajdowały się liczne sklepy, tartak, hotele, banki, a nawet salon samochodowy Chevroleta, dojeżdżali na Msze św. do Cestohowy i innych okolicznych miejscowości. Dopiero 29 maja 1899

roku J. M. Kenedy, burmistrz San Antonio, przekazał kościołowi katolickiemu ziemię na własność. Czwartego lipca tego samego roku Czesi, Niemcy i Ślązacy zwró-

cili się z prośbą do biskupa Johna Anthony'ego Forresta o możliwość wybudowania własnej świątyni113. Biskup wyraził zgodę na budowę kościoła, ale jako jego lokalizację wskazał miejscowość Hobson, oddaloną 2 km od Falls City, gdzie na nabo-

żeństwa zaczęli uczęszczać również Górnoślązacy. Nie porzucili oni jednak marzeń o budowie własnego kościoła. Dlatego też w 1902 roku ksiądz Stanisław Przyborowski, J. W. Moczygemba, Piotr Kowalik, Piotr Pawlik, Ramuald Kyrish i Urban Kotzur stworzyli własny projekt, którego realizacją zajęli się: Alex  Gabrysch, John Szczepanik, Lawrence Swierc, Domin Gabrysch oraz A. T. Morwietz114.

Granicą parafii i jednocześnie miejscowości od wschodniej strony miała być rzeka San Antonio, natomiast strumień Martinez wyznaczył ich północną granicę.

Kamień węgielny pod budowę nowej świątyni został poświęcony 11 lutego 1902

roku. Kościół, w całości wybudowany z drewna,  miał około 21.5 metra długości i 9

metrów szerokości. Główny ołtarz został zakupiony w całości, natomiast boczne 113   Diamond Jubilee Celebration 1902-1977. Holy Trinity Catholic Church, druk okolicznościowy wydany z okazji 60. rocznicy powstania parafii, Texas 1977, s. 9.

114  Tamże, s. 10.

– 100 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych ołtarze zostały zaprojektowane i wykonane przez Antoniego Horeczego. W tamtym czasie do parafii należało około 70 rodzin. W 1904 roku utworzono także cmentarz, który był oddalony od kościoła o około 3 km115. W 1905 roku powstało probostwo, a w roku 1907 wybudowano klasztor.

Rok 1916 okazał się szczególny z uwagi na fakt, że Falls City przestało być parafią filialną, a wysłany na placówkę proboszcz Antonio Wensorr zamieszkał

w nowym, wcześniej zajmowanym przez siostry, dwukondygnacyjnym probostwie.

W lutym roku 1920, po porannej Mszy świętej, piorun uderzył w kościół, niszcząc część dachu i ołtarza. Także w 1942 roku huragan dokonał kolejnych zniszczeń w kościele. Mało stabilna konstrukcja zmusiła parafian do budowy nowej świą-

tyni. I tak w lipcu 1948 roku utworzyła się rada (skład: Benjamin Pawelek, Ed Jendrusch, Conrad Moczygemba, Louis Rapstine, Louis Swierc, Nick Nieschwitz i Gus Moczygemba)116, która zobowiązała się nadzorować budowę świątyni. Od sierpnia 1949 roku zaczęły się prace nad budową kościoła. Z rozebranej świątyni wykorzystano ołtarz, ławki i organy, które zostały na czas budowy przeniesione do budynku zastępczego, gdzie odprawiano Msze święte, pogrzeby i chrzty przez kolejnych dziewięć miesięcy, do momentu ukończenia i poświęcenia nowego ko-

ścioła w kwietniu 1950 roku przez przedstawiciela archidiecezji San Antonio, księ-

dza Patryka Geehana. Budowa nowego kościoła pochłonęła kwotę ośmiu tysięcy dolarów117. Trzeciego października 1950 roku w kościele zamontowano automa-tyczne dzwony oraz zawieszono na ścianach stacje drogi krzyżowej. Grota Matki Boskiej, która znajduje się obok kościoła, została poświęcona 30 marca 1955 roku.

W 1962 roku zakupiono organy, które ufundowali Joseph i Agnes Mutz. W tym samym roku biskup Stephen Leven z San Antonio poświęcił nowe probostwo118.

Natomiast we wrześniu 1974 roku ksiądz Theo Janysek, wraz z towarzyszącym mu księdzem Juliuszem, poświęcił ręcznie rzeźbiony marmurowy ołtarz w kościele.

Zaangażowanie górnośląskich rodzin w rozwój i upiększenie parafii było od zawsze sprawą priorytetową.

Parafia w Falls City była bogata w powołania do życia konsekrowanego. Aż trzynaście dziewcząt wybrało życie zakonne: Siostra Vivian Hale, Gabriel Hueh-lefeld, Aquinas Janacek, Constance Kapitza, Stephanie Marie Martinez, Charlotte Moczygemba, Dorothy Moczygemba, Edith Mzyk, Terisita Schultze, Jean Marie Sczepanik, Theophane Sprencel, Leocadia Sturm i Maria Goretti Warzecha.

Wśród mężczyzn, którzy zdecydowali się poświęcić życie Bogu, wymienia się brata Leo Kapitza (trapista), Emila Pawelka oraz Lawrenca Swierca  (trapista)119.

115  Kiedy 1 stycznia 1904 roku zmarła Olga, córka państwa Franka i Elizabeth Moczygembów, spółka Schulze Livestock postanowiła przekazać pod utworzenie cmentarza 1 akr ziemi.  Diamond Jubilee Celebration 1902-1977. Holy Trinity Catholic Church, dz. cyt., s. 10.

116  Tamże, s. 12.

117  Tamże, s. 13.

118  Tamże, s. 14.

119   Dane ankietowe zebrane przez ks. dra Franciszka Kurzaja w Teksasie. Zob. przyp. 8.

– 101 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 96.

Obecny wygląd kościoła

pw. Trójcy Świętej w Falls City

Fot. 97.

Tablica upamiętniająca poświęcenie

kościoła w Falls City

Fot. 98.

Wnętrze kościoła w Falls City

– 102 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 99.

Cmentarz w Falls City

Fot. 100.

Nazwiska Górnoślązaków na cmentarzu w Falls City

– 103 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

4.10.1

Szkoła w Falls City

W 1905 roku w Falls City wybudowano pierwszą szkołę. Opiekę edukacyjną nad dziećmi i młodzieżą przejęły siostry ze Zgromadzenia Słowa Wcielonego z San Antonio. Nauka trwała wówczas przez trzy miesiące w roku.

Siostry nauczały w szkole Trójcy Świętej przez cztery lata. Kiedy w 1909

roku proboszczem został ksiądz John Jakcyl, 5 mil (ok. 8 km) od Falls City wybudowano szkołę św. Stanisława. Wówczas siostry franciszkanki z Chicago zajęły się edukacją młodzieży, zarówno w tej placówce, jak również w szkole Świętej Trójcy. Ich posługa trwała nieprzerwanie aż do roku 1913.

Siostry były Polkami i prowadziły wszystkie lekcje w języku narodowym120.

W 1923 roku do parafii przybył ksiądz Leo Moczygemba, który zajął się po-zyskaniem nauczycieli do szkoły parafialnej. Trzy lata później szkołę Trójcy Świętej rozbudowano z uwagi na zwiększającą się liczbę uczniów. Rodzice zaczęli więc przenosić swoje dzieci ze szkoły publicznej ponownie do szkoły parafialnej121. W 1931 roku wybudowano nową szkołę podstawową w Falls City. Koszt budowy,

na który złożyły się

głównie datki para-

fian, wyniósł czte-

ry tysiące dolarów.

Powstanie nowej

szkoły spowodowało

zamknięcie szkoły

przyparafialnej św.

Stanisława w 1940

roku. W budynku

pierwotnej szkoły

znajduje się obecnie

biblioteka miejska.

Fot. 101.

Budynek pierwszej szkoły w Falls City (fot. galeria obecnej szkoły) 120  Niektórzy z rodziców sprzeciwiali się nauczaniu przez siostry wyłącznie w języku polskim i docelowo umowa podpisana z siostrami została zerwana. Szkoły parafialne zostały zamknięte, a dzieci zaczęły uczęszczać do szkoły publicznej.

121   Diamond Jubilee Celebration 1902-1977. Holy Trinity Catholic Church, dz. cyt., s. 12.

– 104 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 102.

Obecny budynek szkoły w Falls City

Fot. 103.

Tablica z nazwiskami (w tym polskimi) uczniów drużyny „Bobrów” w Falls City

– 105 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

4.11. Parafia w White Deer

Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa

Fot. 104.

Miejscowość White Deer

– 106 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych White Deer to miejscowość położona 506 mil (ok. 810 km) na północ od San Antonio w hrabstwie Carson w Teksasie. Według danych z 2010 roku miasto liczy ok. 1000 mieszkańców122. Jest częścią aglomeracji Amarillo, tzw. Texas Metropo-litan Statistical Area. Klimat tego miejsca jest określany jako suchy i nawiedza-ny przez cyklicznie pojawiające się tornada o dużej sile. Miejscowość, założona już w 1882 roku przez Brytyjczyków, początkowo nosiła nazwę „Paton”123, później

„Whig”124, a w 1899 roku przemianowano ją na „White Deer” (biały jeleń).

Pierwszymi Polakami, którzy wyruszyli na północ Teksasu w 1900 roku, było pięciu mężczyzn z Panny Marii: John Kotara, Ed Gawlik, Frank Gawlik, Lewis Lyssy i Moe Kopuli. Wyprawa okazała się niezwykle wyczerpu-jąca. Wspomniani Ślązacy żywili się głównie upolowanymi królikami oraz prowiantem zabranym z rodzinnych stron. Niestety, tylko jeden z nich dotarł wówczas do Pandhandle125. W lipcu 1909 roku kolejna grupa Ślązaków: Henry Czerner, John Krol i Matt Labus wyruszyła do Munday w hrabstwie Knox, gdzie mieli się spotkać z Johnem, Benem i Felixem Urbanczykami, synami Antona Urbanczyka pochodzącego z Rozmierzy, którego rodzina zamieszkała w tymże hrabstwie już w 1902 roku. W sierpniu tego samego roku Henry Czerner wraz z Timothym Dwightem Hobartem, agen-tem nieruchomości firmy White Deer Land z siedzibą w Pampie, udali się do White Deer, aby ocenić i ewentualnie zakupić tamtejszą ziemię. Grunt w północnej części został „zarezerwowany” dla Ślązaków i tak w grudniu 1909 roku ojciec Henry’ego Czernera – Crispian Czerner – sprzedał swoją ziemię w Pannie Marii i wyruszył do White Deer. Nabył wówczas 640

akrów ziemi i w ten sposób został pionierem osady śląskiej na północy Teksasu. Kolejną katolicką rodziną, która dołączyła do Czernerów w 1910 roku, była rodzina Urbanczyków pochodząca z miejscowości Kosciuszko. Kolejno rodzinne strony Panny Marii opuścili również państwo Haiduk i Bednorz przenosząc się do White Deer126.

Pierwszą myślą Ślązaków, którzy przenieśli się na północ Teksasu, była budowa kościoła. Jednak początkowo rodziny uczęszczały na Msze do miejscowości Groom. W listopadzie 1922 roku ks. Charles J. Bier odprawił

122   https://www.citypopulation.de/en/usa/places/texas/ [data dostępu: 25.11.2018].

123  Nazwa nadana na cześć Johna Patona – misjonarza.

124  Nazwa nadana na cześć „brytyjskiego stronnictwa politycznego, następnie partii politycznej w parlamentach

Anglii, Szkocji, Wielkiej Brytanii i Irlandii, powstałego w końcu XVII w. przeciw absolutyzmowi Stuartów”

https://pl.wikipedia.org/wiki/Brytyjska_Partia_Wig%C3%B3w [data dostępu: 02.11.2018].

125  Reszta uczestników wyprawy miała zamiar sprzedać konie, aby dotrzeć do Amarillo, jednak ta transakcja się nie powiodła i musieli wrócić do Panny Marii.  Roots of faith. The story of Sacred Heart Parish White Deer. 100th Anniversary Edition, druk okolicznościowy, Amarillo 2013, s. 16.

126  Tamże, s. 17.

– 107 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji pierwszą w polskiej osadzie Mszę, w której uczestniczyło pięć rodzin (ok. 35

osób). Od tego momentu White Deer stało się misją kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa w Amarillo, a później parafii św. Franciszka w diecezji Dallas. Od 1910 do 1913 roku Msze święte były odprawiane raz w miesiącu w różnych domach. Pod nieobecność księdza, śląska społeczność gromadziła się w jednym z domów prywatnych, aby wspólnie wysłuchać czytania i psal-mu z Pisma Świętego przypadającego na daną niedzielę. Z czasem polska wspólnota katolików wzmocniła się do tego stopnia, że Edward Czerner został wyznaczony do nauczania religii. Katolicy ze Śląska podtrzymywali swoje głębokie przywiązanie do wiary w White Deer, zanim jeszcze powsta-

ła ich własna świątynia. Świadectwem tego było m.in. śpiewanie kolęd, pie-

śni wielkopostnych i gorzkich żali w języku polskim. Ksiądz Charles J. Bier, który pracował w White Deer, odnotował w swoim dzienniku zachowanym w Diecezjalnym Archiwum w Amarillo następujące spostrzeżenie: „Wszyscy katolicy w White Deer i okolicy byli Polakami, bardzo przywiązanymi do swojej wiary. Na Mszę św. zawsze przygotowywali ołtarz przyozdobiony obrazkami świętych i sztucznymi kwiatami. Podczas Mszy świętej odma-wiali litanię do Wszystkich Świętych oraz modlitwę różańcową w języku polskim. Po Mszy rozmawiałem z dziećmi, ale one rozumieją bardziej język polski niż angielski”127.

Część ziemi pod budowę kościoła zakupiono już 29 czerwca 1911 roku, jednak firma White Deer Company wycofała się ostatecznie z przekazania całości gruntu pod budowę świątyni, ofiarując w zamian 750 dolarów. Plany dotyczące budowy zostały oficjalnie zaakceptowane 1 marca 1913 roku128.

Większość prac została wykonana przez parafian samodzielnie. W tym czasie Msze święte i spowiedź nadal były celebrowane w domach rodziny państwa Haiduk i innych śląskich rodzin. Pierwsze nabożeństwo w nowym kościele, który nie był jeszcze ukończony, zostało odprawione 30 maja 1913

roku, w uroczystość Najświętszego Serca Pana Jezusa. Parafianie zadbali wówczas o prowizoryczny ołtarz, przy którym ks. Bier odprawił Mszę świę-

tą. Z czasem udało się ukończyć i wyposażyć wnętrze kościoła. Zaopatrzono je przede wszystkim w piec, dwa boczne ołtarze poświęcone Najświętszej Pannie Marii i Rodzinie Świętej. Darczyńcami witraża w prezbiterium była rodzina Czernerów, która przekazała na ten cel kwotę 65 tysięcy dolarów.

Z kolei pan Anton Urbanczyk zasponsorował dzwon w wieży kościelnej, 127  Tamże, s. 21.

128  Tamże, s. 26.

– 108 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

który na cześć darczyńcy został nazwany „Anton”129. Niestety, parafianie musieli się również zmierzyć z zadłużeniem nowego kościoła w wysokości czterystu tysięcy dolarów, które starali się w kolejnych latach spłacać. Pierwszym dzieckiem ochrzczonym 3 sierpnia 1913 roku w kościele w White Deer był Charles Casimir Warminski130.

Fot. 105.

Kościół pw. Najświętszego Serca

Pana Jezusa w White Deer

Fot. 106.

Tablica upamiętniająca polskich

imigrantów – założycieli parafii

w White Deer

129   Tamże.

130   Tamże.

– 109 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 107.

Wnętrze kościoła pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w White Deer Należy podkreślić, że w początkach istnienia osady w White Deer Ślązacy byli dominującą grupą etniczną, która znała się i nawiązała bliskie relacje jeszcze przed przybyciem do Panhandle. To oni zakładali pierwsze organizacje kościelne i to w ich domach odbywały się Msze święte. Z biegiem czasu do White Deer przybyli też Polacy z innych regionów kraju, którzy również pragnęli włączyć się w życie parafii131. Do Polaków dołączyli w końcu także Latynosi, którzy przybywali do White Deer w poszukiwaniu pracy.

Parafia powiększała się bardzo szybko i już w 1927 roku liczyła około 172 ro-dzin132. Z inicjatywy kolejnych duszpasterzy silnie rozwinęły się stowarzyszenia kościelne, takie jak Sodalicja Mariańska czy chór parafialny. W 1960 roku zapadła decyzja o budowie nowego kościoła. Po przygotowaniu projektu nowej świątyni pierwotny kościół został rozebrany, a jego poszczególne części sprzedane. Nawet dzwon ,,Anton”, który wielokrotnie ogłaszał najważniejsze wydarzenia kościelne, został przekazany do kościoła Sunray w Teksasie133. Inne wartościowe elementy będące wyposażeniem starego kościoła przekazano do świątyni pw. Wszystkich Świętych w Pampie w Teksasie. Jedynie drogocenne witraże ostały się i zostały zamontowane w nowym kościele. Ostatnia Msza św. w starym kościele odbyła się 30 lipca 1961 roku. Od sierpnia 1961 roku do marca 1962 roku Msze św. odbywały się w sali przyparafialnej.

131  To zrodziło pewne nieporozumienia, które rzutowały na sprawne funkcjonowanie parafii pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa i wytworzyły rodzaj niewidzialnego muru kulturowego pomiędzy członkami wspólnoty, dającego się odczuć przez wiele późniejszych lat.

132   Roots of faith. The story of Sacred Heart Parish White Deer. 100th Anniversary Edition,  dz. cyt., s. 29.

133  Tamże, s. 40.

– 110 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Budowa nowego kościoła w White Deer zakończyła się w 1962 roku. Dnia 18

marca tego samego roku została odprawiona pierwsza Msza święta, a 6 maja 1962

roku biskup John Morkovsky poświęcił nowy kościół w White Deer. Budynek powstał z wapienia sprowadzonego z okolic Austin, posiadał dwudziestopięciome-trową wieżę kościelną i elektryczne dzwony. Główny ołtarz, dwa boczne ołtarze i balaski wykonano z marmuru. Reformy liturgiczne Soboru Watykańskiego II wprowadziły wiele zmian, które zostały wdrożone również w kościele w White Deer. Zmieniono miejsce ołtarza i prezbiterium tak, aby ksiądz mógł odprawiać Msze św. będąc zwróconym twarzą do ludu. Najświętszy Sakrament został umieszczony w bocznym ołtarzu. W głównej nawie pojawił się czerwony dywan, a ściany pomalowano na beżowy kolor. Często parafianie śląskiego pochodzenia byli głównymi darczyńcami wartościowych przedmiotów będących częścią wyposażenia nowej świątyni; przykładem jest pani Rose Urbanczyk, która sponsorowała witraż Matki Boskiej Częstochowskiej. Z kolei dla uczczenia pamięci pani Proxie Haiduk Warminski, Towarzystwo Historyczne Najświętszego Serca Pana Jezusa zleciło księdzu Andrzejowi Kafarze z San Antonio namalowanie obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, które to dzieło zostało umieszczone w kaplicy Najświętszego Sakramentu w 1997 roku134.

Fot. 108.

Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej w kościele w White Deer 134  Tamże, s. 54.

– 111 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Fot. 109.

Witraż Matki Boskiej Częstochowskiej w kościele w White Deer Z biegiem lat obok kościoła powstało tzw. Activity Center (Centrum Parafialne), w którym odbywały się liczne ważne wydarzenia związane z życiem parafii, jak chociażby: Polish Sausage Day (Polski Dzień Kiełbasy). Świętowano kolejne jubileuszowe rocznice powstania kościoła pod przewodnictwem biskupa Johna W.

Yanty w White Deer, który 15 grudnia 2004 roku podczas jednej z uroczystości wygłosił kazanie: „Dziedzictwo wiary”.

Do parafii w White Deer kierowano na posługę różnych kapłanów, z których wspomnieć należy np. księdza Mieczysława Przepiórę. Przybył on do wspólnoty w 2003 roku i wprowadził m.in. Msze pierwszopiątkowe, nabożeństwo Gorzkich Żali, adorację Najświętszego Sakramentu, akt zawierzenia Najświętszemu Sercu Pana Jezusa, modlitwę uwielbienia i inne nabożeństwa oraz modlitwy, umacniające w wierze i utrwalające polską  tradycję.

– 112 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Warto podkreślić, że w 1913 roku firma White Deer Co. przekazała parafii 5 akrów ziemi, na której powstał cmentarz parafialny. Pierwszą Górnoślązaczką, która spoczęła na cmentarzu, była pani Elizabeth Tuleja. Biały krzyż będący częścią nagrobka miał symbolizować młodą pionierkę, która pozostawiła swoją rodzinę i dzieci w młodym wieku. Początkowo każda rodzina mogła wejść w posiadanie jednego miejsca pochówku, za które musiała zapłacić i dbać o jego utrzymanie w należytym porządku. Krzyż, który ustawiono na środku cmentarza, został ofiarowany przez rodzinę, która jako jedna z pierwszych przybyła do White Deer – Vin-centa i Francis Haiduk. Z czasem zasadzono drzewa cedrowe w alejach cmentarza, powstała również murowana brama wejściowa oraz ogrodzenie ukończone w 1989

roku. W skład komitetu, który obecnie dba o cmentarz w parafii w White Deer, wchodzą potomkowie Górnoślązaków. Wśród nich znajdziemy takie osoby jak: Robert Bichsel, Dean Wyatt, Randy Warminski czy John Kotara III.

Fot. 110.

Alma i Morgan Haiduk z synem – potomkowie ojców założycieli parafii w White Deer Parafia pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa wzbogaciła się również o powołanie zakonne w osobie siostry Mildred Warminski, która zasiliła zakon Sióstr Słowa Wcielonego135.

135  Tamże, s. 158.

– 113 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji 4.11.1.

Szkoła w White Deer

Pierwsze szkoły, które powstały w hrabstwie Carson, były szkołami wiejskimi i znajdowały się poza granicami miejscowości White Deer. W 1895 roku wybudowano małą drewnianą szkołę Bell School (3,6 metra długości i 3 metry szerokości), która znajdowała się we wschodniej części hrabstwa. Uczęszczały do niej dzieci państwa Skibinskich oraz Eda i Johna Warminskich. Szkołę zamknięto jednak w 1937 roku.

Kolejną wiejską szkołą była Lakeview School, która znajdowała się na północny-wschód od miejscowości White Deer. Szkoła została wybudowana na ziemi, której właścicielem był Frederic Foster, przedstawiciel firmy Pampa. To właśnie on przekazał grunt pod tę budowę. Do szkoły w 1910 roku uczęszczała spora liczba polskich dzieci, jak np.: Emil Urbanczyk, Mary i Helen Haiduk, Henry Urbanczyk czy Clifford Bednorz.

W roku 1913 znaczny demograficzny rozwój społeczności White Deer zachęcił

mieszkańców do budowy własnej szkoły, którą później przekształcono w szkołę średnią. W dokumentach z tamtego czasu można znaleźć informacje opisujące ówczesną szkołę w White Deer jako jedną z najnowocześniejszych szkół w ca-

łym Teksasie. Budynek był nowy, murowany, dwukondygnacyjny, zaprojektowany zgodnie ze współczesnymi wymogami architektonicznymi. Koszt budowy wyniósł

11 tysięcy dolarów. Na pierwszym piętrze znajdował się korytarz i cztery sale lekcyjne, z kolei na drugim piętrze – jedna sala lekcyjna i wyposażona nowocześnie aula. Biblioteka szkoły liczyła wówczas 176 woluminów, map oraz publikacji ency-klopedycznych136. W 1921 roku w szkole podstawowej i średniej było 197 uczniów.

W 1935 roku powstała w White Deer szkoła podstawowa. Niestety, tornado, które uderzyło w miejscowość 6 czerwca 1951 roku, zniszczyło wszystkie budynki szkolne w miejscowości. Zajęcia lekcyjne odbywały się wówczas w różnych budyn-kach w mieście. Nowa szkoła podstawowa i średnia zostały wybudowane w 1953

roku.

Obecnie szkoła podstawowa, gimnazjum oraz szkoła średnia liczy około 354

uczniów. Uczniowie o polskim rodowodzie od zawsze odnosili spore sukcesy edu-kacyjne w szkołach na terenie White Deer, byli nie tylko w gronie najlepszych absolwentów na roku, ale też swoją karierę wiązali nierzadko z branżą medyczną, finansową, edukacyjną czy artystyczną137.

136  S. F. Crocchiala,  The White Deer Texas Story, Nazareth, Texas 1974, s. 14.

137  Dane zaczerpnięte z wywiadu przeprowadzonego z p. Carolyn Rapstain 17 listopada 2018 roku w miejscowości White Deer, Teksas.

– 114 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

4.12. Parafia w McCook

Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny McCook to mała miejscowość położona w hrabstwie Hidalgo, ok. 42 km od miejscowości Mc Allen i 233 mile (ok. 375 km) od San Antonio, w dolinie Rio Grande. Miejscowość została założona w 1925 roku i nazwana w latach 30. dwu-dziestego wieku na cześć właściciela miejscowego sklepu. McCook zamieszkuje około 91 osób138.

W 1925 roku na południe Teksasu w poszukiwaniu lepszego życia udali się również Górnoślązacy. Pierwsi z nich, Urban Kotzur oraz Frank Prukop, pokonali daleką drogę w nieznane. Urban Kotzur sprowadził swoją rodzinę na nowe miejsce w 1926 roku, a Frank Prukop w 1927. Do pionierów z Górnego Śląska dołączyły kolejne rodziny i tak w 1935 roku miejscowość McCook zamieszkiwało już siedemnaście rodzin, wśród których możemy wymienić takie nazwiska jak: Gawlik, Kolodziej, Kremel, Lyssy, Machac, Moczygemba czy Pollock. Początkowo Ślązacy musieli pokonać dystans ok. 25 mil (41 km) do kościoła św. Pawła, aby móc uczestniczyć we Mszy świętej i przyjąć sakramenty. Ślązacy, którzy przybyli do McCook, 138  Dane zaczerpnięte ze spisu ludności w USA, dokonanego w 2000 roku.  https://en.wikipedia.org/wiki/Mc-

Cook,_Texas [data dostępu: 03.12.2018].

– 115 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

zajęli się rolnictwem, chociaż musieli się zmierzyć z brakiem elektryczności czy instalacji wodno-kanalizacyjnej. Potrafili jednak zorganizować swoje życie w tej odległej krainie na wzór przodków, którzy przekazali im stosowną wiedzę na temat prowadzenia własnego gospodarstwa i domostwa.

Plany dotyczące budowy kościoła w McCook pojawiły się w grudniu 1935

roku139. Na spotkaniu w domu Franka Prukopa członkowie społeczności dyskuto-wali nad możliwością i potrzebą zakupu czterech akrów ziemi pod budowę kościoła.

Pieniądze były pozyskiwane między innymi dzięki organizacji zabaw tanecznych, pikników oraz sprzedaż tzw. „lunch boxes” czyli  pudełek obiadowych140. Niestety, II wojna światowa opóźniła plany budowy świątyni, dopiero więc w 1948 roku społeczność McCook podjęła ponownie wiążącą decyzję dotyczącą jej powstania.

Z uwagi na kult Matki Bożej, Górnoślązacy jednogłośnie zadecydowali, że kościół

będzie poświęcony Niepokalanemu Poczęciu Najświętszej Marii Panny.

Po dwóch latach budowy, 15 października 1950 roku, mieszkańcy McCook do-czekali się poświęcenia kościoła, którego dokonał biskup diecezji Corpus Christi, Mariano Simon Garriga. Wydarzenie zgromadziło około 3000 osób. Uroczystą Mszę św. koncelebrowali ks. Peter Crulley i ks. Leo Moczygemba. Wśród mini-strantów znaleźli się chłopcy: Felix i Albert Keller, Frank, Vincent, Gabriel i Albert Kotzur, Walter Lyssy, Gilbert i James Skloss oraz Stanley i Tom Pawelek141.

Fot. 111.

Kościół pw.

Niepokalanego Poczęcia

Najświętszej Marii Panny

w McCook

139   McCook and the Immaculate Conception Catholic Church, 60th Anniversary, druk okolicznościowy, Texas 2000, s. 14.

140  Lunch boxes – pudełka z obiadem, które były przygotowywane przez panny na wydaniu. Młodzi mężczyźni walczyli i zakładali się o wykup jak największej liczby takich pudełek, aby zdobyć serce wybranki.

141   Immaculate Conception Church, McCook, Texas, Visitor Experience, druk ulotny, #22 in Series, Polish Heritage Center,  2018, s. 4.

– 116 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 112.

Wnętrze kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w McCook Pierwszym ochrzczonym dzieckiem była córka Augusta i Sylvii Skloss – Teresa.

Natomiast pierwszymi nowożeńcami, którzy przyjęli sakrament małżeństwa, byli Jerome Moy i Teresa Lyssy. W 1951 roku, decyzją biskupa Garrigi, kościół pw.

Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny stał się samodzielną parafią.

Pierwszym proboszczem w McCook został ksiądz William Kelly, który szybko zdobył uznanie wśród parafian. To on przygotował pierwszą grupę dzieci do sakra-mentu Pierwszej Komunii Św. oraz Bierzmowania. Od początku założenia parafii w kościele w McCook parafianie mogli uczestniczyć w adoracji Najświętszego Sakramentu, cotygodniowych obrzędach drogi krzyżowej, jak również w świętowaniu Triduum Paschalnego wraz z Mszą rezurekcyjną, a w noc wigilijną w uroczystej pa-sterce. Corocznie organizowano również piknik parafialny, który gromadził nie tylko społeczność Ślązaków z McCook, ale również ich rodziny zamieszkujące inne części Teksasu, których członkowie chętnie przyjeżdżali, aby wziąć udział w tych uroczystościach. Należy również wspomnieć o św. Izydorze, patronie rolników, któ-

rego uroczystość celebrowana była w tej parafii w szczególny sposób. Było tak od samego początku istnienia parafii i trwa aż do dnia dzisiejszego.

Z biegiem lat w kościele zainstalowano ogrzewanie oraz zakupiono organy.

Pierwszym organistą został Alois Moczygemba. Powstało również probostwo, a dzwon na wieżę kościelną został ofiarowany przez Leona i Elizabeth Korzekwa

– 117 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Kotzur142. Z kolei August Skloss przekazał swoją

ziemię pod cmentarz, który powstał przy

parafii McCook. Ołtarz na cmentarzu

powstał z kolei dzięki ofiarności Toma

Sekula i Luciana Pilarczyk, a Hen-

ry Goedrich sponsorował budowę sali

przyparafialnej. W 2014 roku The Texas

Historical Comission (Komisja Histo-

rii Teksasu) uznała cmentarz Niepo-

kalanego Poczęcia za znaczącą część

historii Teksasu. Powstała wówczas

tablica pamiątkowa opisująca historię

cmentarza ze szczególnym uwzględ-

nieniem śląskich Teksańczyków, którzy

przyczynili się do jego powstania.

Fot. 113.

Tablica pamiątkowa opisująca

historię powstania cmentarza

w McCook

Fot. 114.

Cmentarz

w McCook

142  Tamże, s. 6.

– 118 –

Wybrane świadectwa życia wspólnot parafialnych

Fot. 115.

Pomnik rodziny górnośląskiej – jednych z założycieli parafii w McCook, Teksas Fot. 116.

Pomnik rodziny górnośląskiej – jednych z założycieli parafii w McCook

– 119 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji Kościół w McCook był dla tamtejszej grupy Ślązaków miejscem spotkań religijnych, rodzinnych i sąsiedzkich, najważniejszym centrum funkcjono-wania całej społeczności, dlatego w 1972 roku parafianie ufundowali pięk-ne witraże z wizerunkami świętych w oknach swojej świątyni na pamiątkę zmarłych ze swoich rodzin.

Warto zaznaczyć w tym miejscu, że parafia pw. Niepokalanego Poczęcia w McCook doczekała się również kapłana – z pochodzenia Górnoślązaka, Gregora Labusa, którego rodzicami byli Cecilia Kotzur i Emil John La-bus143.

4.12.1 Szkoła w McCook

Zanim powstała myśl o budowie szkoły w McCook, imigranci górnoślą-

skiego pochodzenia w latach 40. XX wieku dowozili swoje dzieci do katolickiej szkoły św. Pawła, oddalonej od McCook o 25 mil (41 km).

Szkoła w McCook na początku była jednopokojowym pomieszczeniem, w którym nauczycielka, pani Perry144, prowadziła zajęcia we wszystkich klasach od 1 do 7. Szkoła liczyła w latach 1970-80 aż 70 uczniów i była czę-

ścią tzw. the Edinburg Consolidated Independent School District (Szkoła Zbiorcza Niezależnego Okręgu w Edinburgu). Dyrektorem w tym czasie był Joe Perales, który wspominając czas piastowania stanowiska zwykł mó-

wić: „To było najlepsze doświadczenie w moim życiu, nauczyłem się nawet robić polską kiełbasę i nauczyłem się troszkę polskiego”145. Uczniowie byli zobligowani do wypowiadania się wyłącznie w języku angielskim, co początkowo było sporym utrudnieniem dla dzieci z górnośląskich rodzin emigrantów.

Należy zaznaczyć, że w szkole spotykała się również społeczność McCook na modlitwie, kiedy dojazd na Mszę świętą do kościoła św. Pawła był

utrudniony z uwagi na złe warunki pogodowe.

143   Immaculate Conception Church, McCook, Texas, Visitor Experience, dz. cyt., s. 6.

144   McCook and the Immaculate Conception Catholic Church, 60th Anniversary, dz. cyt., s. 55.

145  Tamże, s. 8.

– 120 –

Zakończenie

ZAKOŃCZENIE

Głównym założeniem niniejszej publikacji było przybliżenie i charakterystyka najstarszych górnośląskich parafii, które funkcjonują do dnia dzisiejszego w Teksasie w Stanach Zjednoczonych. Ich powstanie i rozwój, pokrótce tutaj scharak-teryzowany, jest związany z emigracją Górnoślązaków z byłej Rejencji Opolskiej do Teksasu. Mieszkańcy śląskich wsi odpowiedzieli na zaproszenie ojca Leopolda Moczygemby w 1854 roku (i w kolejnych latach), pozostawiając swoje rodziny, dobra i ziemię ojczystą, udając się do nowego, nieznanego kraju, jakim z pewno-

ścią była dla nich Ameryka Północna. Pozyskując dokumenty podróży, podąża-li w wielomiesięcznej trudnej podróży do wyznaczonego celu z nadzieją w sercu, mając jedynie, jak opisuje ksiądz Zdzisław Peszkowski: „kilka narzędzi i figurę zdjętą z krzyża, jako pamiątkę z rodzinnej opuszczonej wsi – bardzo piękny symbol przywiązania do gniazda rodzinnego i wiary”146. Starali się stworzyć dla siebie nowy, lepszy dom, ale również czekało na nich wiele przeszkód i trudności, które początkowo utrudniały im adaptację na nieznanym, obcym lądzie. Należy podkreślić jednak, że determinacja, tradycja i przywiązanie do wartości religijnych wyniesionych z górnośląskiej ziemi ojczystej były siłą, która pchnęła imigrantów w pierwszej kolejności do budowy własnych świątyń i tworzenia parafii. W ten oto sposób powstało dwanaście najstarszych parafii górnośląskich w miejscowościach: Panna Maria, Bandera, St. Hedwig, Yorktown, San Antonio, Cestohowa, Inez, Las Gallinas, Kosciusko, Falls City, White Deer i McCook, znajdujących się w różnych geograficznie miejscach w Teksasie, tam gdzie gromadziła się społeczność polskich imigrantów.

Głęboka wiara w Boga dodawała im odwagi, aby wśród wielokulturowego, nieznanego społeczeństwa stworzyć miejsce, które odtąd będzie oazą spokoju i wspólnoty – własną parafię na wzór tej, którą opuścili w swym rodzinnym kraju. Spo-

łeczność pierwszych imigrantów z Górnego Śląska chętnie, acz niejednokrotnie z wielkim trudem podejmowała wyzwanie tworzenia w dalekim Teksasie własnej 146  Z. J. Peszkowski,  Ludzie Stulecia 1885-1985, Polonijne Zakł. Naukowe Seminarium Polskiego w Orchard Lake, Orchard Lake 1985, s. 21-22.

– 121 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji parafii, stanowiącej centrum życia nie tylko religijnego z duszpasterzem-przewodnikiem, lecz również społecznego. Imigranci nie zaniechali praktyk religijnych i modlitwy od samego początku przybycia do Ameryki, o czym mogą świadczyć organizowane początkowo w domach rodzinnych Msze święte, na których gromadziły się całe rodziny z Górnego Śląska.

Parafia była  axis mundi dla wybranej grupy imigrantów, którzy traktowali ją jako cząstkę ojczyzny praojców, gdzie nabożeństwa i pieśni, takie jak hymn  Serdeczna Matko, były i są praktykowane do dnia dzisiejszego. Te niewielkie kościoły, choć oddalone o tysiące kilometrów od kraju rodzinnego, stanowią z pewnością na-miastkę polskiej religijności, ich wnętrza przypominają polskie świątynie, a dzisiejsi potomkowie pierwszych imigrantów starają się kontynuować tradycję przodków.

– 122 –

Wykaz ilustracji

WYKAZ ILUSTRACJI

Jeśli nie zaznaczono inaczej, fotografie znajdujące się w książce wykonała Patrycja Nosiadek.

Fot. 1.

Szklane świeczniki. Darowizna od Państwa Kotzur. Muzeum przy parafii Niepokalanego Poczęcia,  Panna Maria

Fot. 2.

Obraz Matki Boskiej przekazany przez jedną z rodzin śląskich do muzeum przy parafii w Pannie Marii

Fot. 3.

Dewocjonalia Ślązaków w Teksasie zgromadzone w Muzeum w Banderze Fot. 4.

Dewocjonalia Ślązaków w Teksasie zgromadzone w Muzeum w Banderze Fot. 5.

Archiwa rodziny A.G. Jureczko z 1896 roku. Na obrazie napis, który w tłumaczeniu na polski brzmi: Boże błogosław naszej rodzinie. Darowizna: P. Thelma Jureczko

Fot. 6.

Żelazka przywiezione ze Śląska, należące do rodziny Dziuk w Teksasie Fot. 7.

Elementy ubioru pierwszych emigrantów ze Śląska. Muzeum przy parafii w Panie Marii

Fot. 8.

List napisany przez rodzinę Zientek w Świbiu w dniu 8 lipca 1936 roku do wujka Janyssek w Ameryce

Fot. 9.

List napisany przez Franka Schlapę z Szymiszowa do jego szwagra w Ameryce dnia 20 lutego 1855 roku

Fot. 10.

Świadectwo naturalizacji wydane przez Stany Zjednoczone Ameryki w stanie Teksas dla Josepha Janyssek, jego żony Karoliny Janyssek i dzieci Fot. 11.  Korespondencja pomiędzy Wilhelmem Zientkiem a Józefem Janyssek (Świbie, dnia 5 stycznia 1970)

Fot. 12, 13. Korespondecja wysłana dnia 25 lipca 1866 roku od Walentina Schlapy z miejscowości Kadłub do Zofii Skwortz w San Antonio

Fot. 14, 15.  Korespondecja wysłana dnia 18 sierpnia 1869 roku z miejscowości Kadłub przez Walentina Schlapę do Zofii Skwortz, San Antonio, Teksas, USA Fot. 16, 17,

18, 19.  Korespondencja wysłana w dniu 18 kwietnia 1948 roku pomiędzy Anni Kopecki (Stockdale, Teksas) a Liną Miosga (Leipzig)

Fot. 20, 21

22.

Korespondencja  pomiędzy  Lucy  Kopecki  (Teksas)  i  Gertudą  Pawlik (Siemianowice)

Fot. 23.

List wysłany do Ameryki dnia 16 lutego 1867 roku z Laurahütte (Siemianowice) przez Carla Hoffmana

– 123 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji Fot. 24, 25.  Obecny wygląd kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Pannie Marii Fot. 26.    Cmentarz w Pannie Marii

Fot. 27.    Mozaika przedstawiająca Matkę Boską Częstochowską w jednym z ołtarzy kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Pannie Marii

Fot. 28.    Figura św. Anny, kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Pannie Marii Fot. 29.    Obraz św. Stanisława Biskupa przywieziony z Polski w 1858 roku; kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Pannie Marii

Fot. 30.    Pierwsza szkoła im. św. Józefa w Pannie Marii Fot. 31.    Tablica powitalna umieszczona przy wjeździe do miasta Bandera Fot. 32.      Kościół pw. św. Stanisława Biskupa w Banderze, Teksas Fot. 33.    Wnętrze kościoła pw. św. Stanisława Biskupa w Banderze Fot. 34.    Godło polskie i flaga amerykańska w kościele w Banderze (fot. ks. Zieliński) Fot. 35.    Pomnik wzniesiony ku czci szesnastu rodzin z Górnego Śląska w 1955 roku Fot. 36.    Witraż przedstawiający św. Kazimierza w kościele pw. św. Stanisława Biskupa w Banderze, ufundowany przez rodzinę Adamietz

Fot. 37.      Pomnik św. Izydora w Banderze

Fot. 38.   Tablica informacyjna w miejscowości Bandera (USA), upamiętniająca podpisanie porozumienia partnerskiego pomiędzy miastem Bandera oraz Rozmierz (Polska)

Fot. 39.    Tablica informacyjna w Rozmierzy (Polska), upamiętniająca podpisanie porozumienia partnerskiego pomiędzy miastem Bandera oraz Rozmierz Fot. 40.    Inskrypcja na budynku ówczesnej szkoły i klasztoru w Banderze Fot. 41.    Biuro parafialne w Banderze

Fot. 42.    Muzeum w Banderze

Fot. 43.    Kołyska przywieziona przez Josephę Conietzko Adamietz ze Śląska w 1854

roku. Muzeum w Banderze

Fot. 44.    St. Hedwig

Fot. 45.

Figura św. Jadwigi w kościele pw. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w St. Hedwig

Fot. 46.    Kościół w St. Hedwig (bez wieży) z 1905 roku (il. z:  Polish footprints.

Periodical of the Polish Genealogical Society of Texas, s. 6) Fot. 47.    Kościół w St. Hedwig

Fot. 48.    Wnętrze kościoła w St. Hedwig

Fot. 49.    Tablica upamiętniająca 150-lecie założenia osady St. Hedwig Fot. 50.    Kamień węgielny położony pod budowę kościoła w St. Hedwig Fot. 51.

Krzyż „Totus Tuus” upamiętniający wizytę Jana Pawła II w USA Fot. 52.

Pomnik św. Izydora Oracza przed kościołem Zwiastowania NMP w St. Hedwig Fot. 53.    Centrum św. Jana Pawła II w St. Hedwig

Fot. 54.    Izba Pamięci św. Jana Pawła II w St. Hedwig

Fot. 55.

Nagrobek Piotra Kiolbassy – Górnoślązaka na cmentarzu w St. Hedwig Fot. 56.

Nagrobek Lorentza i Franciszki Ploch – pierwszych Górnoślązaków, którzy dotarli do St. Hedwig

– 124 –

Wykaz ilustracji

Fot. 57.

Nagrobek rodziny Golla przybyłej w 1855 roku do St. Hedwig. Inskrypcja pod nazwiskiem Anny Golli: „Odeszła do świata wiecznego gdzie mieszkają świeci i Anieli, by żyć w miłości Zbawcy naszego, z którym na wieki nikt ją nie podzieli”. Inskrypcja pod nazwiskiem Jana Golli: „Chociaż śpi pamięć jego jednak żyje w sercach żałosnych swobodnie sie kryje. Przewodniem jego chrześcijańska była cnota. W cnocie po chrześcijańsku dokończył żywota”.

Fot. 58.

Miasto Yorktown i liczba jego mieszkańców

Fot. 59.

Tablica upamiętniająca założenie parafii w Yorktown przez Górnoślązaków Fot. 60.    Kościół pw. Świętego Krzyża w Yorktown

Fot. 61.    Wnętrze kościoła pw. Świętego Krzyża w Yorktown Fot. 62.    Witraż z wizerunkiem św. Anny. Darczyńcy: Robert i Anna Burda Ledwik.

Kościół pw. Świętego Krzyża w Yorktown

Fot. 63.    Witraż z wizerunkiem św. Barbary. Darczyńcy: Anton i Josefa Broll Kolodziej.

Kościół pw. Świętego Krzyża w Yorktown

Fot. 64.    Piąta stacja Drogi Krzyżowej z napisem w języku polskim:  Jezusowi dopomaga Szymon Cyrenejczyk. Kościół pw. Świętego Krzyża w Yorktown, Teksas Fot. 65.    Ósma stacja Drogi Krzyżowej z napisem w języku polskim:  Jezus napomina Niewiasty Płaczące.   Kościół pw. Świętego Krzyża w Yorktown, Teksas Fot. 66.

Cmentarz w Yorktown (fot. ks. Zieliński)

Fot. 67.

Grób rodziny Respondek – jednych z założycieli Yorktown, Teksas Fot. 68.

Budynek, w którym mieści się obecnie Activity Center w Yorktown, Teksas Fot. 69.

Trzy kościoły w San Antonio. Pierwszy kościół z roku 1868. Drugi z roku 1922. Trzeci kościół (obecny) z roku 1967 (il. z:  St. Michael’s Catholic Church.

150th Anniversary Book, s. 7)

Fot. 70.

Kościół św. Michała i pierwotna dzielnica polska w czasie prowadzonych prac urbanistycznych w latach sześćdziesiątych w San Antonio (il. z:  St. Michael’s Catholic Church. 150th Anniversary Book, s. 24)

Fot. 71.

Szkoła przy parafii św. Michała w San Antonio (il. z:  St. Michael’s Catholic Church. 150th Anniversary Book, s. 74)

Fot. 72.

Pierwszych siedmiu absolwentów szkoły średniej świętego Michała w San Antonio z 1935 roku (il. z:  St. Michael’s Catholic Church. 150th Anniversary Book, s. 111)

Fot. 73.

Kościół pw. NMP w Cestohowie, Teksas

Fot. 74.

Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej w kościele pw. Narodzenia NMP

w Cestohowie, Teksas

Fot. 75.

Witraż w kościele pw Narodzenia NPM w Cestohowie ufundowany przez rodziny Pawellek i Camber, Teksas

Fot. 76.

Pierwszy kościół pw. Narodzenia NMP w Cestohowie z roku 1878 (il. z: Centennial History of the founding of Nativity of the Blessed Virgin Mary parish Czestochowa, s. 15)

Fot. 77.

Grota „Matki Boskiej z Lourdes” w Cestohowie, Teksas

Fot. 78.

Cmentarz w Cestohowie, Teksas

Fot. 79.

Pomnik ks. Henry’ego Moczygemby na cmentarzu w Cestohowie

– 125 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji Fot. 80.    Budynek szkoły podstawowej w Cestohowie, zamkniętej w 1986 roku Fot. 81.    Kościół św. Józefa w Inez (fot. strona parafii) Fot. 82.

Drogowskaz z nazwą miasta Las Gallinas, Teksas

Fot. 83.

Obelisk pamiątkowy w miejscu kościoła św. Józefa w Las Gallinas Fot. 84.

Tablica pamiątkowa przedstawiająca krótką historię kościoła w Las Gallinas Fot. 85.

Tablica pamiątkowa przedstawiająca kościół pw. św. Józefa w Las Gallinas Fot. 86.

Cmentarz św. Józefa w Las Gallinas z 1875 roku

Fot. 87.

Nagrobek Kathariny Haiduk, przedstawicielki jednej z najstarszych rodzin w Las Gallinas

Fot. 88.

Nagrobek Johna Korusa, potomka jednej z najstarszych rodzin w Las Gallinas Fot. 89.    Tablica budowniczych kościoła św. Anny w Kosciuszko Fot. 90.    Kościół pw. św. Anny w Kosciuszko, Teksas

Fot. 91.    Wnętrze kościoła pw. św. Anny w Kosciuszko

Fot. 92.    Witraż w kościele pw. św. Anny ofiarowany pamięci Edmunda i Barbary Dziuk Fot. 93.    Nazwiska Górnoślązaków na cmentarzu w Kosciuszko Fot. 94.

Miejscowość Falls City z podaną liczbą mieszkańców

Fot. 95.    Wodospady w Falls City, od których wzięła się nazwa miasta, położone na prywatnym terenie rodziny Dziuk

Fot. 96.    Obecny wygląd kościoła pw. Trójcy Świętej w Falls City Fot. 97.

Tablica upamiętniająca poświęcenie kościoła w Falls City

Fot. 98.    Wnętrze kościoła w Falls City

Fot. 99.    Cmentarz w Falls City

Fot. 100.  Nazwiska Górnoślązaków na cmentarzu w Falls City Fot. 101.  Budynek pierwszej szkoły w Falls City (fot. galeria obecnej szkoły) Fot. 102.  Obecny budynek szkoły w Falls City

Fot. 103.  Tablica z nazwiskami (w tym polskimi) uczniów drużyny „Bobrów” w Falls City Fot. 104.  Miejscowość White Deer

Fot. 105.  Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w White Deer Fot. 106.  Tablica upamiętniająca polskich imigrantów – założycieli parafii w White Deer Fot. 107.  Wnętrze kościoła pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w White Deer Fot. 108.  Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej w kościele w White Deer Fot. 109.  Witraż Matki Boskiej Częstochowskiej w kościele w White Deer Fot. 110.  Alma i Morgan Haiduk z synem – potomkowie ojców założycieli parafii w White Deer

Fot. 111.  Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w McCook Fot. 112.  Wnętrze  kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w McCook

Fot. 113.  Tablica pamiątkowa opisująca historię powstania cmentarza w McCook Fot. 114.  Cmentarz w McCook

Fot. 115.  Pomnik rodziny górnośląskiej – jednych z założycieli parafii w McCook Fot. 116.  Pomnik rodziny górnośląskiej – jednych z założycieli parafii w McCook

– 126 –

Bibliografia

BIBLIOGRAFIA

I. ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Państwowe w Opolu

Zespół nr 1191, Rejencja Opolska:

Wydział I

sygn. 12129

sygn. 12159

sygn. 12206

Mapy

sygn. XIV/ 288

sygn. XIV/ 289

sygn. XIV/6/10

sygn. XIV/6/25

– 127 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji II. LITERATURA

A history of Holy Cross Catholic Church Yorktown, druk okolicznościowy, red. Lilian Warzecha, ks. Franz Lenz, Texas 2000.

Baker Thomas Lindsay, Historia najstarszych polskich osad w Ameryce, przeł. Arkadiusz Bryczkowski, Ossolineum 1981.

Baker Thomas Lindsay,  The first Polish Americans. Silesian settlements in Texas, Texas A & M

University Press 1996.

Baker Thomas Lindsay,  A history of the early Polish settlers in Texas. University of Texas at San Antonio,  University of Texas at San Antonio, San Antonio 2000.

Borek Henryk,  Opolszczyzna w świetle nazw miejscowych, Opole 1972.

Brożek Andrzej,  Najstarsza polska szkoła w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej,

„Przegląd Historyczno-Oświatowy”, Warszawa 1971, t. 14.

Brożek Andrzej , Nowe publikacje zagraniczne o początkach osadnictwa polskiego w Ameryce,

„Przegląd Historyczny” 62/2 (1972), s. 306-314.

Brożek Andrzej,  Ślązacy w Teksasie. Relacje o najstarszych osadach polskich w Ameryce, Warszawa PWN 1972.

Chałasiński Józef,  Parafia i szkoła parafialna wśród emigracji polskiej w Ameryce, „Przegląd Socjologiczny” 1935, t. 3.

Centennial History of the founding of Nativity of the Blessed Virgin Mary parish Czestochowa, Texas 1873-1973, druk okolicznościowy wydany z okazji stulecia powstania parafii, b.m.r.

[1973].

Centennial St. Ann’s Catholic Church 1898-1998. Sto Lat, druk okolicznościowy wydany z okazji stulecia powstania parafii, Texas 1998.

Crocchiala Stanley F.,  The White Deer Texas Story, Nazareth, Texas 1974.

Dawson Ebrom Janet, Sowa Richard Allan,  The Sowa family history. Six generations of Polish-Texans, Sowa Books, Texas 1981.

Diamond Jubilee Celebration 1902-1977. Holy Trinity Catholic Church, druk okolicznościowy wydany z okazji 60. rocznicy powstania parafii, Texas, 1977.

Dworaczyk Edward, Matula Anthony,  The history of Panna Maria, Texas. The oldest permanent Polish Settlement in America 1854-1987, Panna Maria Historical Society, Panna Maria 1987.

– 128 –

Bibliografia

Encyklopedia katolicka, t. 1-20, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1973–2014.

Helbert T.B.,  Polish Heritage Center at Panna Maria.  Bandera, St. Stanislaus Parish, druk ulotny, b.m.r., Visitors experience #7 in Series, Texas.

Immaculate Conception Church, McCook, Texas, Visitor Experience, druk ulotny,  #22 in Series, Polish Heritage Center,  2018.

Inside the minstrel mask. Readings in nineteenth-century blackface minstrelsy, ed. by Annemarie Bean, James V. Hatch, and Brooks McNamara, foreword by Mel Watkins, Hanover Wesleyan University Press, London 1996.

Jońca Karol,  Emigracja ze Śląska Opolskiego do Teksasu (1853-1857), „Studia Śląskie”, 57

(1998), ss. 43-87.

Kearney Milo, Galan Francis,  Images of America. San Antonio Churches. Arcadia Publishing, Charlestown, South Carolina, 2012.

Klerycy z ziem polskich, litewskich i pruskich święceni w Rzymie (XVI - pocz. XX w.). Clerici ex terris Poloniae, Lithuaniae et Prussiae Romae seu Urbe (saec. XVI ad init. XX w.), opr.

Stanisław Jujeczka na podstawie kwerendy rzymskiej wykonanej wspólnie z Henrykiem Gerlicem, Wrocław 2018.

Kosub Allen, Kosub Regina,  Annunciation of the Blessed Virgin Mary Parish, St. Hedwig, Texas, “Polish footprints. Periodical of the Polish Genealogical Society of Texas”, vol.

XXXIII, n. 2, 2016, s. 4-8.

Kurpiers Dorota,  Górnośląska pobożność, [hasło w:]  Leksykon mitów, symboli i bohaterów Górnego Śląska XIX-XX wieku, red. Bernard Linek, Andrzej Michalczyk, Państwowy Instytut Naukowy, Instytut Śląski w Opolu, Opole 2015.

Kurzaj Franciszek,  Osady i parafie Ślązaków w Teksasie, w:  Śląscy Teksańczycy II. Emigracja ze Śląska do Teksasu w latach 1853-1870,  oprac. przez Silesian Profiles Committee w składzie: Mary Ann Moczygemba Watson – przewodn., John Warren Beard [et al.], przeł. i przygot.

do druku Wojciech Reisch, Wydawnictwo i Drukarnia Świętego Krzyża, Opole 2007.

Lucey Robert E.,  Diamond Jubilee 1874-1949. Archdiocese of San Antonio. Schneider Printing, b.m.r.

Materiały promocyjne kościoła pw. NMP w Cestohowie, Teksas (Nativity of the Blessed Virgin Mary Catholic church, Est. 1873, Cestohowa, Texas, U.S.A.) McCook and the Immaculate Conception Catholic Church, 60th Anniversary, druk okolicznościowy, Texas 2000.

Memorial Homecoming. Father Leopold Moczygemba. Liturgical Reinterment, druk okolicznościowy, Panna Maria 1974.

Nowotarska Anna,  Ks.    Leopold Moczygemba 1824-1891. Duszpasterz i organizator osadnictwa polskiego w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, praca magisterska napisana

– 129 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji pod kierunkiem prof. dra hab. Leszka Kuberskiego, Opole 2000, Biblioteka Uniwersytetu Opolskiego, mps.

Panna Maria – 150 lat śląskiego osadnictwa w Teksasie. Z etnografii Ameryki Północnej, [red.

inf. Małgorzata Goc], Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, Opole 2004.

Peszkowski Zdzisław J.,  Ludzie Stulecia 1885-1985, Polonijne Zakł. Naukowe Seminarium Polskiego w Orchard Lake, Orchard Lake 1985.

Polish footprints, “Periodical of the Polish Genealogical Society of Texas”, vol. XXX, n. 3, 2013.

Polish Heritage Center at Panna Maria Foundation, druk okolicznościowy, San Antonio 2018.

Przygoda Jacek,  Texas pioneers from Poland. A study in the ethnic history, b.m.w., 1971.

Respondek Martha,  Polish Heritage Center at Panna Maria, druk ulotny, Holy Cross Parish, Yorktown, b.r.

Roots of faith. The story of Sacred Heart Parish White Deer. 100th Anniversary Edition, druk okolicznościowy, Amarillo 2013.

Roots of Faith. The Story of Sacred Heart Parish; White Deer, Texas; 75th Diamond Jubilee Edition, 1988.

St. Michael’s Catholic Church. 150th Anniversary Book, druk okolicznościowy wydany z okazji 150-lecia istnienia parafii, Polish Heritage Center at Panna Maria Foundation, Panna Maria 2016.

Szczepański Marek S.,  Ślązacy w Teksasie, czyli początek Polonii amerykańskiej, „Śląsk.

Miesięcznik Społeczno-Kulturalny”  R. 16, nr 2 (2010).

Śląscy Teksańczycy. Emigracja ze Śląska do Teksasu w latach 1852-1859, opracowanie dokonane przez Silesian Profiles Committee w składzie: Janet Dawson Ebrom – przewodn., John Warren Beard, przeł. Wojciech Reisch, Wydaw. Świętego Krzyża,  Opole 2004.

Thurmond A. Benton,  Historical sketch of St. Joseph’s church of Inez, b.m.r. 1993.

– 130 –

Bibliografia

III. ŹRÓDŁA INTERNETOWE

https://pl.wikipedia.org/wiki/Panna_Maria_(Teksas) [Data dostępu: 30.11. 2017].

http://www.missio.com/ueber-uns/ludwig-missionsverein/.

https://forumdlazycia.wordpress.com/2014/08/02/matki-bozej-anielskiej-odpust-porcjunkuli/ [Data dostępu: 03.11.2017].

https://en.wikipedia.org/wiki/San_Antonio [Data dostępu: 06.01.2018].

https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_personalna [data dostępu: 01.09.2018].

Spis ludności z 2000 roku. American FactFinder. United States Census Bureau. [data dostępu: 31.01. 2018].

https://tshaonline.org/handbook/online/articles/hli05 [data dostępu: 18.07.2018].

http://www.texasescapes.com/SouthTexasTowns/Las-Gallinas-Texas.htm [data dostępu: 30.07.2018].

Spis ludności z 2010 roku. https://en.wikipedia.org/wiki/Falls_City,_Texas [data dostępu: 02.09.2018].

https://pl.wikipedia.org/wiki/Brytyjska_Partia_Wig%C3%B3w [data dostępu: 02.11.2018].

– 131 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

ANEKS

Mapy:

– 132 –

Aneks

sygn. XIV/ 289 - część 1

Kielcza, Rejencja Opolska, nr 1191, Mapy i plany, Kieltsch – okręgi leśne, pow. Strzelce Opolskie [Okręgi leśne i rewiry łowcze koło wsi Kieltsch, powiat Strzelce Opolskie]. Sect. XXXVII. 27.W (1857)

– 133 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 134 –

sygn. XIV/ 289 - część 2

Kielcza, Rejencja Opolska, nr 1191, Mapy i plany, Kieltsch – okręgi leśne, pow. Strzelce Opolskie [Okręgi leśne i rewiry łowcze koło wsi Kieltsch, powiat Strzelce Opolskie]. Sect. XXXVII. 27.W (1857)

– 135 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

sygn. XIV/ 288 - część 1

Żędowice – pola, Rejencja Opolska, nr 1191, Mapy i plany, Świerkle – okręgi leśne, pow. Strzelce Opolskie. [Okręgi leśne i rewiry łowcze koło Wierchleschau Żędowic powiat Strzelce Opolskie]. SectXXXVI. 26. W (1858)

– 136 –

– 137 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 138 –

sygn. XIV/ 288 - część 2

Żędowice – pola, Rejencja Opolska, nr 1191, Mapy i plany, Świerkle – okręgi leśne, pow. Strzelce Opolskie. [Okręgi leśne i rewiry łowcze koło Wierchleschau Żędowic powiat Strzelce Opolskie]. SectXXXVI. 26. W (1858)

– 139 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

sygn. XIV/6/25 - część 1

Zawadzkie

– 140 –

– 141 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 142 –

sygn. XIV/6/25 - część 2

Zawadzkie

– 143 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

sygn. XIV/6/10 - część 1

Staniszcze Małe

– 144 –

– 145 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 146 –

Aneks

sygn. XIV/6/10 - część 2

Staniszcze Małe

– 147 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji Nazwiska mieszkańców wymienione na mapie:

sygn. XIV/ 289

Kielcza, Rejencja Opolska, nr 1191, Mapy i plany, Kieltsch – okręgi leśne, pow. Strzelce Opolskie [Okręgi leśne i rewiry łowcze koło wsi Kieltsch, powiat Strzelce Opolskie].

Sect. XXXVII. 27.W (1857). Wytłuszczono nazwiska pojawiające się w konsultowanych dokumentach emigrantów ze Śląska do Teksasu oraz wymienione w indeksie dołączonym do książki  Śląscy Teksańczycy. Emigracja ze Śląska do Teksasu w latach 1852-1859, opracowanie dokonane przez Silesian Profiles Committee w składzie: Janet Dawson Ebrom – przewodn., John Warren Beard, przeł. Wojciech Reisch, Wydaw. Świętego Krzyża, Opole 2004. Przy transkrypcji nazwisk zachowano oryginalną formę zapisu.

Bainko Joseph

Bartodzey Johann

Bartoschek Johann

Bartoschek Wawrzin / Lorenz

Bednarek Peter

Bednarek Thomas

Bednarek Winz. [Winzent] / Wincens

Bieniek, Wwe [Wittwe = wdowa]

Bieniek Franz

Bieniek Franziska

Bieniek / Biniek Thomas

Bock Robert

Boronowsky / Bornowsky Urban

Broll Franz

Broll Walentin / Walek

Czeslik Franz

Danisch Constantin

Danisch Stanislaus

Dragon Ignatz

Filla Bartek

Filla Martin

Filla Sobek

Filla Wawrzin / Lorenz

Franz Ignatz

Frenzel Michael

Freida Joseph

Gabrisch, Bauer [= gospodarz]

Gabrisch Carl

Gabrisch Donatius

– 148 –

Aneks

Gabrisch Nikolaus

Gaida Urban

Gassmann Isaac

Gordziel Andreas

Guzy Woitek

Gwiodsz Joseph

Ibrom Lorenz

Ibrom Wal. [Walentin]

Ibrom Wawrzin

Jarzina Johann

Jarzina Wawrin [Wawrzin]

Kamczik, Lehrer [= nauczyciel]

Kierisch, rodzina

Kluba Anton

Kluba Paul

Korz / Kortz Caspar

Korz Franz

Kositorz, rodzina

Kozub Thomas

Krawietz Anton

Krawietz Johann

Kullik Johann

Kullik Stephan

Maron Anton

Maron Walek / Walentin

Maxeli / Maxelim Martin

Obczinna / Obczina Anton

Panchierz Jacob

Panchierz Joseph

Panchierz Martin

Paschieka Florian

Paschieka Joseph

Paschieka Mathias

Paschieka Wawrzin

Pawellek Joseph

Plasczyk / Plasczek / Plasczik Franz

Plasczyk Nikolaus

Rapiera Woitek

Respondek (rodzina)

Schimosz Anton

Schimosz Carl

Schimosz Johann

Schimosz / Schymosz Joseph

Schimosz / Szymosz Mathias / Macziek

Schwirz Paul

Schwirzy Joseph

Skollik Anton

Sodowsky Marianna

Stephan Maciey

Student Thomas

– 149 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji Szyguda / Schyguda Franz

Szyguda Kazimir

Tieschlik Johann

Tieschlik Paul

Trojok Johann

Wollny Stephan

Zulka Franz

sygn. XIV/ 288

Żędowice – pola, Rejencja Opolska, nr 1191, Mapy i plany, Świerkle – okręgi leśne, pow.

Strzelce Opolskie. [Okręgi leśne i rewiry łowcze koło Wierchleschau Żędowic powiat Strzelce Opolskie]. SectXXXVI. 26. W (1858-1858)

Bainko Joseph

Bednarek Franz

Bednarek Franziska, Wwe [Wittwe = wdowa]

Broll Andreas

Broll Franz

Broll Jacob

Czieczig Bartek

Danisch Andreas

Danisch Christek

Gassmann Isaac

Guzy Thomas

Gwiodsz, Wittwe [= wdowa]

Gwiodsz Blasius

Gwiodsz Marianna, Wittwe [= wdowa]

Gwiodsz Paul

Gwiodsz Woitek

Ibrom Joseph

Ibrom Martin

Kluba Franz

Kluba Jacob

Kubillarz / KobillarzThomas

Kullik Franz

Kusch Anton

Pawellek Franz

Pawellek Simon

Pinczower, Wittwe [= wdowa]

Plaszek Woitek

Schaton Simon

Schaton Wawrzin

Schostok Martin

Schostok Thomas

– 150 –

Aneks

Schustok Woitek

Schwirzy Wawrzin

Spik Joseph

Swoboda Thomas

Swoboda Wincens

Tieschlik Franz

Wollny Franz

Wollny Johanna

Wollny Marianna

Wollny Mathias

Zaja Franz

Zaja Paul

Zientek Franz

Zimbolista Stephan

Zuber Andreas / Jendra

Zuber Paul

Zulka Andreas

sygn. XIV/6/25

Zawadzkie

Bednorz Wawrzin

Bieniek Mathus

Blasczik Woitek

Bogdoll Phillip

Bogdoll Thomas

Broll Anton

Broll Johann

Broll Stephan

Brollik Josef

Czeja / Czaya Anton

Danisch Andreas

Dropalla Bartek

Duda Franz

Fochs Mathus

Fochs Thomas

Garczorz Anton

Garczorz Sobek

Garczorz Wawrzin

Ibrom Jas

Ibrom Wttw. [Wittwe = wdowa]

Janoschka Walentin

Koch Franz

Kopyra Johann / Jas

– 151 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji Krziuk Martin

Kusch Anton

Kusch Franz

Kusch Josef

Kusch Simon

Ludwig Valek / Walek

Plaszczek Johann

Plaszczek Josef

Plaszczek Woitek

Puczik Adam

Rzepczyk Philipp

Skornia Alex

Sygnus Josef

Wiench / Winch Mathus

Wyrwich Mathus

sygn. XIV/6/10

Staniszcze Małe

Bronder Christ. [Christian]

Bronder Malcher

Bronder Paul

Bronder Sobek

Czok Simon

Czupalla / Cupalla Bart. [Bartolomäus] / Bartek

Czupalla Joh. [Johann]

Drysch Simon

Drzimalla Simon

Gaida Paul

Hadaschik Gregor

Kampa Blas. [Blasius]

Kliesch / Klisch Thom. [Thomas]

Klischek Thomas

Kolloch Carl

Kolloch Greg. [Gregor]

Kolloch Paul

Kolloch Urban

Kollodzei / Kollodziej Christ. [Christian] / Cristian

Kollodzey / Kollodziej / Kolodziej Jac. [Jacob]

Konietzko, Kretschmer (karczmarz)

Konietzko Walek

Korzinietz Martin

Koy Thomas

Machnig Christ. [Christian]

– 152 –

Aneks

Machnig Joh. [Johann]

Machnig / Machnik Josef / Joseph

Mallik Anton

Mallik Caspar

Mallik Frz. [Franz]

Mallik Sim. [Simon]

Neuta Frz. [Franz]

Puczik Frz. [Franz]

Puczik / Puschick Josef

Schikora Josef

Wieschollek / Wischollek Frz. [Franz]

Wilczek Frz. [Franz]

Wiora Franz

Wiora Johann

Wiora Simon

– 153 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

Dokumenty:

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12129, s. 18-19

Apel Centralnego Stowarzyszenia do spraw niemieckiej emigracji i kolonizacji

– 154 –

Aneks

– 155 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12159, s. 284-285

Spis sumaryczny pasażerów wyjeżdżających do Ameryki z 1855 roku

– 156 –

Aneks

– 157 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12159, s. 286-287

Spis sumaryczny pasażerów wyjeżdżających do Ameryki z 1855 roku

– 158 –

Aneks

– 159 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12159, s. 302-303

Uzupełnienie do spisu sumarycznego pasażerów wyjeżdżających do Ameryki z 1855 roku

– 160 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12159, s. 367-368

– 161 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 162 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12159, s. 369-370

– 163 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 164 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12159, s. 371-372

Spis sumaryczny pasażerów wyjeżdżających do Ameryki z 1856 roku

– 165 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 166 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12159, s. 438-439

Wykaz ilościowy emigrantów wyjeżdżających w 1857 r. z Rejencji Opolskiej

– 167 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 168 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 15

Dokument poświadczający zwolnienie z obywatelstwa pruskiego

– 169 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 24

Pismo urzędu policyjnego z 1856 r. w sprawie wyjazdu Johanna Depty

– 170 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 35.1

Pismo z dnia 28.09.1856 r. w sprawie emigracji do Ameryki

– 171 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 37

Dokument poświadczający zwolnienie z obywatelstwa pruskiego

– 172 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 243

Pismo z dnia 21.07.1864 r. dotyczące zwolnienia Josepha Czai ze Związku Obywateli Pruskich

– 173 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 245

Dokument poświadczający zwolnienie z obywatelstwa pruskiego

– 174 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 282

Pismo z dnia 25.04.1865 r. dotyczące zwolnienia Simona Brondera ze Związku Obywateli Pruskich

– 175 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 302

Pismo z dnia 31.10.1865 r. w sprawie załatwienia aktu zgonu kolonisty, który wyemigrował do Teksasu

– 176 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 308

Pismo z dnia 14.11.1865 r. w sprawie załatwienia aktu zgonu Caspera Grossa

– 177 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 331

Dokument poświadczający zwolnienie z obywatelstwa

– 178 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 337

Pismo z dnia 31.05.1866 r. dotyczące kosztów

– 179 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 349

– 180 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 350

– 181 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 523

– 182 –

Aneks

APOp, zespół nr 1191, Rejencja Opolska, Wydział I, sygn. 12206, s. 524-525

Dokument poświadczający zwolnienie z obywatelstwa

– 183 –

Archiwum wiary, wspomnień, dumy i aspiracji

– 184 –

Document Outline

- _Hlk20400815

Table of Contents

_Hlk20400815